Кіріспе

Шотландиядағы христиан шіркеуі – Шотландиядағы Англикан қауымдастығының шіркеулік провинциясы. Бұл Шотландия шіркеуінің король Джеймс VI-ның ниетімен сақталған жалғасы, король Карл II-нің қайта орнатуынан бастап, Ұлы революциядан кейін Шотландияда Пресвитериандық дін қайта құрылғанға дейін болған кезеңдегідей. Ол Англия шіркеуінің Кентербери архиепискобын Англикандық қауымдастықтың құралдарының президенті ретінде мойындайды, бірақ Шотландияда юрисдикциясыз. Бұл тығыз байланыс Шотландия епископтық шіркеуінің ерекше тарихынан туындайды. 1960 жылдары Шотландия епископтық шіркеуі мен Шотландия пресвитериан шіркеуін Англия шіркеуімен біріктіру ұсынылған, бірақ бұл орындалмады. Британ монархы Англия шіркеуінің Жоғарғы басшысы атағын иеленсе, Шотландияда монарх Шотландияның пресвитериан шіркеуімен және Шотландия епископтық шіркеуімен жеке байланыстарын сақтайды. Шотландиядағы үшінші ірі шіркеу, Шотландия епископтық шіркеуі 303 жергілікті қауымға ие. Ресми мүшелік саны бойынша, епископальдықтар Шотландия халқының 1 пайызынан кемді құрайды, бұл оларды Шотландия шіркеуінен немесе Шотландиядағы католик шіркеуінен әлдеқайда кішкентай етеді. 2022 жылы шіркеудің мүшелерінің саны 23 935 адамды құрады, оның ішінде 16 823-і қауым мүшелері. Сол күні, жексенбілік құлшылыққа 8 532 адам қатысты. Бұл көрсеткіш бес жыл бұрынғы, 2017 жылғы көрсеткіштермен салыстырылғанда, шіркеу мүшелерінің саны 30 909 адамды, қауым мүшелерінің саны 22 073 адамды, ал жексенбілік құлшылыққа қатысушылардың саны 12 149 адамды құрады. 1633 жылы Карл I Холируд аббаттығын Корольдік капелла ретінде қайта жаңғыртты және толық ағылшын ритуалдарымен онда таж кигізу рәсімін өткізді. Осы жылы ол Эдинбург епархиясын құрды және келесі жылы Уильям Форбсты Эдинбургтің бірінші епископы етіп тағайындады. Аббатхана Ұлы революция оқиғаларының салдарынан протестант қауымына өткен соң, ақырында қирады. Шотландия епископтық шіркеуінің қазіргі бас кеңсесі (Шотландия епископтық шіркеуінің Бас синод кеңсесі) – Форбс үйі, Эдинбургтің Батыс бөлігіндегі 21 Grosvenor Crescent мекенжайында орналасқан. 1731 жылдан бері Епископтық шіркеуге Шотландияның кез келген епархиясынан сайланған Шотландия епископтық шіркеуінің Примусы басшылық етеді. Примустың митрополиттік юрисдикциясы жоқ. Митрополиттік міндеттерді епархиялық епископтар атқарады. Шотландия епископтық шіркеуінің соңғы басшысы, 1704 жылы қайтыс болған Артур Роуз, Сент-Эндрюс архиепископы болды. Ал 1720 жылы Эдинбург епископы Александр Роуздың қайтысына дейін митрополиттік билікті жүзеге асырған соңғы епископ болды. Шотландия епископтық шіркеуінің қазіргі примусы – 2017 жылы сайланған Марк Стрэндж. Примус Шотландияның 7 епископының арасынан, олардың қатарынан «primus inter pares» немесе «бірінші тең» ретінде, аға епископ ретінде сайланады.

Ресми атауы

Шотландия епископтық шіркеуі бұрын Шотландиядағы епископтық шіркеу деп аталатын. 1712 жылға дейін құрылмағанымен, Шотландия епископтық шіркеуінің тарихы Реформациядан басталып, одан әрі жалғасады және өзін Ниниан, Колумба, Кентигерн және басқа кельт қасиеттілері құрған шіркеумен үзіліссіз байланыста деп санайды. Шотландия шіркеуі де осылайша тарихын жалғастырады. Шотландияда бұл шіркеуді кейде аңғұйыла "Англиялық Кирк" деп атайды, бірақ мұндай айтуға болмайды, себебі ол жағымсыз сезім тудыруы мүмкін. Бұл, әлдебір жағынан, антын бұзбаған епископальдықтардың Англия шіркеуінің қағидалары бойынша құлшылық қылған "білікті қауымдармен" бірігуіне байланысты болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан Шотландияның жер иелері аристократиясымен байланысы болғандықтан, оны кейде "Лейрдс Кирк" деп те атайды, себебі оның мүшелерінің саны басқа дін өкілдерінен көп болған. 1800 жылдардың ортасында "Шотландияның жер иелерінің" үштен екі бөлігі епископальдықтар екені жазылған.

Шотландиядағы христиан дінінің пайда болуы

Қасиетті Ниниан қазіргі Шотландияның оңтүстігіне алғашқы христиандық миссияны жүргізді. 563 жылы Қасиетті Колумба он екі серігімен Шотландияға сапар шекті, және аңыз бойынша, ол алғаш рет Кинтайр түбегінің оңтүстік ұшына, Саутхендке жақын жерге қонды. Бірақ, ол туған жерін көріп тұрғандықтан, Шотландияның батыс жағалауымен солтүстікке қарай жылжыды. Оған Мулл аралынан жақын орналасқан Айона аралында жер берілді, ол Пикттерге оның жаңару миссиясының орталығына айналды. Дегенмен, ол өзінің туған халқынан толықтай айырылмады, себебі ирландтық гейлдер Шотландияның батыс жағалауын бұрыннан-ақ қоныстандырып келген. Шотландия шіркеуі келесі ғасырларда да дами берді, ал 11 ғасырда Шотландияның қасиетті Маргареты (Шотландияның Малкольм III королінің жұбайы) шіркеудің Рим Папасымен байланысын нығайтты, сондай-ақ Маргареттің ұлы Дэвид сияқты, бірнеше діни ордендерді монастырьлар құруға шақырды.

Реформация

Шотландия реформациясы 1560 жылы Шотландия шіркеуінің Рим шіркеуімен, Джон Нокс сияқты басқалары бастаған протестанттық реформа процесінде үзіліске қалғанда ресми түрде қалыптасты. Ол өзінің доктриналары мен басқаруын реформалады, Джон Нокс Швейцарияда тұрғанда танысқан Джон Кальвиннің принциптерін негізге алды. 1560 жылы Шотландия Парламенті папалық билікті жойып, Кальвиннің Иман Жарғысын бекітті, бірақ Нокс жазған «Бірінші тәртіп кітабында» баяндалған көптеген қағидаларды қабылдамады, оның ішінде ескі шіркеудің барлық мүлігі жаңа шіркеуге берілуі керек деген талап та бар еді. 1560 жылғы реформациялық келісім тақ тарапынан бірнеше жыл ратификацияланбады, ал шіркеу басқару мәселесі де көбінесе шешілмей қалды. 1572 жылы жас Джеймс VI 1560 жылғы актілерді бекітті, бірақ көптеген ақсүйектердің қысымымен Лейттің конкордаты корольге шіркеудің келісімімен епископтарды тағайындауға рұқсат берді. Джон Нокс өзі епископ лауазымына қатысты нақты көзқарасы болмады, оларды «басқарушылар» деп атауды жөн көрді; бірақ жаңа Конкордатқа жауап ретінде Эндрю Мелвилл басқаратын, «Екінші тәртіп кітабының» авторы болған пресвитериандық партия пайда болды. Шотландия епископтық шіркеуі 1582 жылы Шотландия шіркеуі епископтық басқаруды (епископтар арқылы) қабылдамай, ақсақалдар және реформацияланған теология арқылы басқаруды қабылдағанда жеке шіркеу ретінде құрылды. Шотландия монархтары епископтарды енгізуге бірнеше рет тырысты және екі діни дәстүр бәсекелестікке түсті.

Стюарттар енгізген епископтық үкімет

1584 жылы Шотландия королі Джеймс VI Шотландия Парламентіне екі епископты тағайындап, Шотландия шіркеуін тікелей корольдік бақылауға алу үшін «Қара актілерді» қабылдауға мәжбүр етті. Бұл шара күшті қарсылыққа ұшырады, сондықтан ол Бас Ассамблеяның шіркеуті басқару құқығын сақтап қалуына келісуге мәжбүр болды. Кальвинистер, әдетте әсем әрі салтанатты құлшылық үлгісін ұнатпайтын, епископалдық фракциямен қақтығысты. 1603 жылы Англия тағына отырғаннан кейін Джеймс Бас Ассамблеяның жиналуын тоқтатты, шотланд епископтарының санын арттырды және 1618 жылы Пертте Бас Ассамблеяны өткізді. Бұл жиын епископалдық тәжірибелердің бес қағидасын қабылдады. Шотландияның көптеген шіркеу басшылары мен олардың қауымдары бес қағидаға наразылық білдіріп, бойкот жариялады. Джеймстің ұлы, Карл I 1633 жылы Эдинбургтегі Холируд аббаттығында толық ағылшын діни рәсімдерімен таж кигізілді. Содан кейін, 1637 жылы Карл шотланд прелаттарының тобы, ең бастысы Сент-Эндрюс архиепискобы Джон Споттисвуд пен Росс епискобы Джон Максвелл жазған және Кентербери архиепискобы Уильям Лауд баспаға дайындаған «Ортақ дұғалар кітабының» шотланд нұсқасын енгізуге тырысты. Бұл 1637 жылға дейін қолданылған Нокстің «Ортақ дұғалар кітабы» мен ағылшын діни рәсімдерінің үйлесімі болды, мақсаты (Англикандық) Англия шіркеуі мен (Пресвитериандық) Шотландия шіркеуін одан әрі біріктіру еді. 23 шілдеде 1637 жылы Сент-Джайлс шіркеуінде (Эдинбург) алғаш рет қайта қарастырылған «Ортақ дұғалар кітабы» қолданылғанда, Шотландиядағы халықтың күшті сезімін көрсететін бүлік шықты, бұл тікелей епископтар соғысына әкеп соқты және патшалық билікке жасалған бұл сәтті қарсылық 1641 жылғы Ирландия көтерілісіне қатысуға көптеген наразы ирланд католиктерін және сондай-ақ Англияның патшаға қарсы соғыс жариялауына ықпал етті. Патшаның әлсіздігінің салдарынан Пресвитериандық Келісім Шотландияда де-факто үкімет болып табысты, бірақ король жеңілгеннен кейін Шотландия мен Англия парламенттерінің арасындағы Британияны азаматтық және діни тұрғысынан басқару туралы келіспеушіліктер тағы бір соғысқа және Шотландияның Келісімшілердің бұрынғы одақтастары – Англия Парламентінің Жаңа армиясымен басылып алынуына әкеп соқты. 1660 жылы монархия қалпына келтірілгеннен кейін Карл II үкіметі епископалдықты қайта орнатты және барлық дін қызметкерлері патша мен епископтарға адалдық ант беруі және Келісімдерден бас тартуын талап етті, әйтпесе шіркеуде уағыз айтуға тыйым салынар еді. Оңтүстік-батыс Шотландиядағы дін қызметкерлерінің кем дегенде 270-і, шамамен үштен бірі, бас тартты, ал көптеген дін қызметкерлері Шотландияның оңтүстігіндегі ашық далаларда, конвентикулярда уағыз айтуға кірісті, көбінесе мыңдаған жандарды тартты. Үкімет бұл әрекеттерді күшпен басып тастады, кейін «Қанды уақыт» деп аталды. Конфликт Шотландия королі VII Джеймс (Англия королі II Джеймс) тұсында Ұлы революцияға дейін жалғасты, ол оны биліктен қуғызды. 1689 жылы шотланд епископтарының Джеймс VII тірі болғанда және тақтан бас тартпағанда Вильгельм Оранскийға адалдық ант беруден бас тартуымен, Шотландия шіркеуінде Пресвитериандық жүйе қайта орнатылды. Алайда, 1690 жылғы «Түсіністік заңы» епископалдық лауазым иелеріне адалдық ант бергеннен кейін олардың иеліктерінде қалуға мүмкіндік берді, бірақ оларды Шотландия шіркеуінің басқаруына қатысудан шеттетуге рұхсат берілді. Көптеген «ант бермегендер» де бір уақытқа приход шіркеулерін пайдалануды сақтап қалды. 1900 жылы шіркеуде 356 қауым болды, олардың жалпы саны 124 335 адамды құрады, ал дін қызметкерлерінің саны 324 болды. 1995 жылы Шотландия епископтық шіркеуі «Миссия 21» деп аталатын процеске кірісті. Албан институтының каноны Элис Манн Шотландиядағы шіркеу қауымдарында миссионерлік басымдықты дамытуға шақырылды. Бұл шіркеу қауымдарын тартымды ету бағдарламасын құруға әкелді. «Миссия 21» шіркеулерді тартымды етумен қатар, бұрын шіркеумен байланысқа түспеген жаңа топтарға жетуге баса назар аударады. «Миссия 21» дамыған сайын, қызмет ету үлгілерінің өзгеруі оның құзыретіне енді.

21 ғасыр

Ресми мүшелік тұрғысынан алғанда, епископальдықтар Шотландия халқының 1 пайызынан да аз құрайды, бұл оларды Шотландия шіркеуінен едәуір кіші етеді. 2012 жылы шіркеуде 310 приход болды, олардың ересек мүшелерінің саны 34 916-ға жетті, ал қасиеттілікке қатысушылар саны 10 000-ға жуық кеміп, 24 650-ге дейін төмендеді. Шотландиядағы басқа шіркеулердегідей, соңғы жылдары қатысушылар саны азайды: жалпы көрсеткіштер кейбір епархияларда өсімді, ал басқаларында төмендеуді көрсетеді, бірақ 2007 мен 2012 жылдар аралығында қатысушылардың жалпы саны 15 пайызға төмендеді. 2018 жылы да сол сияқты тілмен шіркеу "мүшелер мен қатысушылар санының үзіліссіз азаюына" тап келгені хабарланды. 2020 жылдың соңына қарай саны 27 600-ге (мүшелік) және 19 800-ге (қасиеттілікке қатысушылар) дейін азайды. Covid-19 жағдайына жауап ретінде енгізілген шіркеуге қатысуға қатысты заңдық шектеулерге байланысты мағыналы қатысу көрсеткіштерін ұсыну мүмкін болмады. 2021 жылға қарай мүшелік саны 2012 жылғы деңгейден тағы 32%-ға төмендеп, 24 000-нан асып түсті. 2022 жылдың соңында дін 278 қауымға ие болды. Дайер 2018 жылдың наурыз айында тағайындалды. Кейіннен бірқатар дін қызметкерлері отставкаға кетті, ал 2019 жылдың қаңтар айында Абердиндегі Вестхилл қауымдық шіркеуі SEC-тен шығуға дауыс берді. Шотландия епископтық институты – Шотландия епископтық шіркеуінің теологиялық колледжі 2015 жылы құрылды. Ол лаик миссионерлер мен дін қызметкерлеріне бірдей оқытуды қамтамасыз етеді.

Өкілді органдар

Шіркеу Бас Синод тарапынан басқарылады. Ол епископтар үйі, дін қызметкерлері үйі және мирян үйінен тұрады. Бас Синод шіркеу заңдарын қабылдайды, қаржыны басқарады және шіркеу басқармалары мен комитеттерінің жұмысын қадағалайды. Көптеген шешімдер Бас Синод мүшелерінің қарапайым көпшілігімен бірлесіп дауыс беру арқылы қабылданады. Канон кодексіне өзгерістер сияқты күрделі заңнама үшін әр үйдің келісімі және үштен екі көпшілік дауыс беруі қажет. Әр епархияда дін қызметкерлері мен мирян синоды болады. Оның деканы (Англия шіркеуіндегі архидиаконға ұқсас) епископ тағайындайды және тақ бос қалған жағдайда, примустың өтініші бойынша епархиялық синодты шақырып, епископты сайлауға шақырады. Әр епархияда бір немесе бірнеше (кейбір біріккен епархиялар үшін) соборлар бар. Шотландия епископтық соборларының аға діни қызметкері провост деп аталады (ал «декан» атағы епархияның аға діни қызметкеріне беріледі, жоғарыда қараңыз). Шотландиядағы жалғыз ерекшелік – Ұлы Кумбре аралындағы Аралдар соборы, оны Преценттор аталатын дін қызметкері басқарды. Епархиялық декандар мен соборлардың провистары екеуі де «өте құрметті» деп аталады.

Дін мен литургия

Шотландия епископтық шіркеуі негізінен жоғары шіркеу (немесе англо-католик) дәстүрінде. Ол үш рухани қызмет түрін қамтиды: диакон, діни қызметкер (Шотландия дұға кітабында пресвитер деп аталады) және епископ. Көбінесе, осы рухани қызметтерге Құдай халқының жалпы миссиясында ынтымақтастықпен жұмыс істеуге басымдық берілуде.

Литургиялық рәсімдер

1929 жылғы шотландтық дұғалар кітабынан өзге, шіркеудің қолданысында тағы бірнеше литургия бар. Соңғы жылдары қайта қаралып жаңартылған жерлеу рәсімдері, сондай-ақ христиандық кіріспе рәсімдері (мысалы, крещение және бекіту) мен неке рәсімдері жарық көрді. Заманауи евхаристиялық рәсім (Шотландиялық литургия 1982) Литургиялық жылдың әртүрлі кезеңдеріне арналған евхаристиялық дұғаларды қамтиды және мұқабасының түсіне байланысты "Көк кітап" деп белгілі. Неке рәсімінде қосымша евхаристиялық дұға ұсынылады.

Доктрина және практика

Бұл Киелі жазбалар, дәстүр және ақылдың тепе-теңдігі XVI ғасырдың апологети Рихард Хукердің еңбегімен байланысты. Хукердің моделінде доктринаға жетудің басты жолы – Киелі жазбалар, ал Киелі жазбаларда нақты айтылғандар ақиқат деп қабылданады. Нақты емес мәселелер дәстүрмен шешіледі, ал дәстүр ақыл-ойымен тексеріледі.

Әлеуметтік мәселелер

Шотландия епископтық шіркеуі Шотландия саясатына қатысып келеді. Шіркеу 1999 жылы Шотландия Парламентін құруға негіз салған Шотландия Конституциялық Конвенциясына қатысқан тараптардың бірі болды. Епископальдық шіркеудің каноны Кенион Райт конвенцияға (1989–1999) төрағалық етті. Шіркеу Эдинбургтегі Шотландия шіркеулерінің Парламент кеңсесінің және Қоғам, дін және технология жобасының жұмысын белсенді түрде қолдайды. Министрлік ордендерінің барлығы ер және әйел үміткерлерге ашық. 2017 жылдың 9 қарашасында Шотландиядағы Епископтық шіркеудегі бірінші әйел – Энн Дайер епископ болып сайланды. 2018 жылдың наурыз айында Абердин және Оркней епископы болып тағайындалды. 2005 жылдан бастап діни қызметкерлер бір жынысты азаматтық серіктестікке түсуге мүмкіндік алды, және шіркеу мұндай серіктестіктерде сексуалдық қанағаттандырудан бас тартуды талап етпейді. 2008 жылдан бері Глазго қаласындағы Сент-Мэри соборы азаматтық серіктестіктерге бата беруді жүзеге асырып келеді. 2015 жылы Бас Синод бір жынысты некеге ресми бата берудің бірінші кезеңіне әкелген дауыс беруді қабылдады. Глазго қаласындағы Сент-Мэри соборы және Данди қаласындағы Сент-Полс соборы сияқты бірнеше қауымдар бір жынысты жұптарға бата беру рәсімін өткізді. 2016 жылы Бас Синод неке туралы канонға бір жынысты жұптарды қосу туралы өзгеріске дауыс берді. Бұл өзгеріс шіркеу тарапынан 2017 жылдың маусым айында ресми түрде бекітілді. Осының нәтижесінде, 2017 жылдың қазан айында Англикандық қауымның басшыларының кездесуінде Шотландия епископтық шіркеуі үш жылға қауымның "доктриналық немесе басқару мәселелері бойынша шешім қабылдаудан" шеттетілді, бұл 2016 жылы АҚШ Епископтық шіркеуіне қолданылған санкцияның тікелей көшірмесі болды.

Экуменикалық қатынастар

Көптеген басқа Англикан шіркеулері сияқты, Шотландия епископ шіркеуі де Утрехт одағының Ескі католиктерімен толық қарым-қатынас орнатты. Шотландия епископтық шіркеуі Порвоо қауымының мүшесі болып табылады және бірнеше экуменикалық ұйымдарға кіреді, оның ішінде Шотландиядағы шіркеулердің бірлескен іс-қимылы және Әлемдік шіркеулер кеңесі. 2009 жылдың желтоқсанында Шотландия епископтық шіркеуінің ішіндегі белгілі бір жоғары дәстүрлі шіркеу өкілдері Рим католик шіркеуіне қосылуды қолдайтыны туралы хабарлар тарады.