Кіріспе

АҚШ-тың орталық батысына айналған тарихи француз колониясы – Иллинойс елі (pɛ. i dez‿i. ji. nwa; яғни, Иллинойс халқы) (испанша: País de los ilinueses) – кейде Жоғарғы Луизиана деп аталды (ot. lwi. zjan; lang es) – 1600 жылдары қазіргі АҚШ-тың орталық батысында орналасқан Жаңа Францияның бір бөлігі. Бұл атаулар көбінесе Жоғарғы Миссисипи өзенінің су алабының барлық аймағына қатысты болғанымен, француз отарлаушыларының қоныстануы Миссисипи және Иллинойс өзендері бойында, қазіргі АҚШ-тың Иллинойс және Миссури штаттарында, ал Индианадағы Уабаш өзенінде шоғырланған. 1673 жылы Луи Жолиет пен Жак Маркетттің канадалық экспедициясы Грин-Бейден Арканзас өзеніне дейін барлаған бұл аймақ Францияның иелігіне өтті. Ол негізінен Pays d'en Haut аймағынан тері саудасы аясында және Канададан француз католик діни ордендері арқылы миссиялар құру арқылы қоныстанды. Уақыт өте келе, тері саудасы француздардың кейбіреулерін Роки тауларының алыс аймақтарына, әсіресе кең Миссури өзені аңғарының салаларына жеткізді. Французша атауы Pays des Ilinois «Иллинойс елі» дегенді білдіреді және ол Иллинойс конфедерациясына – алгонкин тайпаларының бірлестігіне сілтеме жасайды. Иллинойс елі 1717 жылға дейін Францияның Канада провинциясынан басқарылды, содан кейін король Людовик XV-нің бұйрығымен Францияның Луизиана провинциясына қосылып, «Жоғарғы Луизиана» деп аталды. 18 ғасырдың ортасына қарай ірі елді мекендерге Кахокия, Каскаския, Шартр, Сент-Филипп және Прери-дю-Роше кірді, олардың барлығы қазіргі Иллинойс штатында Миссисипи өзенінің шығыс жағында орналасқан; сондай-ақ Миссуридегі Сент-Женевьев және қазіргі Индианадағы Форт-Винсенн де олардың қатарында болды. Француз және үндістер соғысындағы француздың жеңілісінен кейін 1764 жылы Миссисипи өзенінің шығысындағы Иллинойс елі британдықтарға өткізіліп, Британдық Квебек провинциясының бір бөлігіне айналды; ал өзеннің батысындағы жерлер испандықтарға (Луизиана) берілді. Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Вирджиниялық Джордж Роджерс Кларк британдықтарға қарсы Иллинойс жорығын жетекшілік етті. Миссисипи өзенінің шығысындағы Иллинойс елі, сол кездегі Огайо елінің көп бөлігімен бірге, жаулап алу құқығымен талап етілген Иллинойс округінің, Вирджинияның бір бөлігі болды. Округ 1782 жылы таратылды. 1784 жылы Вирджиния өз талаптарынан бас тартты. Аймақтың бір бөлігі Солтүстік-Батыс территориясына қосылды. Бұл атау 1809-1818 жылдар аралығында Иллинойс территориясы ретінде, ал 1818 жылы одаққа қабылданғаннан кейін Иллинойс штаты ретінде сақталды. Миссисипидің батысындағы Иллинойс елінің қалған бөлігі 1803 жылы Луизиананы сатып алу арқылы АҚШ-қа қосылды.

Орналасуы мен шекарасы

Иллинойс өлкесінің шекарасы әртүрлі жолдармен белгіленді, бірақ қазіргі Америка Төңірегі деп аталатын аймақ барлық сипаттамалардың ортасында жатты. Иллинойс деп аталатын ең алғашқы географиялық нысан 1671 жылы француз иезуиттері дайындаған картада кейін Мичиган көлі деп белгіленді. Алғашқы француз миссионерлері мен саудагерлері көлдің оңтүстік-батысы мен оңтүстік-шығысындағы аймақты, соның ішінде Миссисипи алқабының жоғарғы бөлігін осы атпен атады. Иллинойс – Иллинуектер мекендеген аймақтың да атауы болды. 1685 жылғы картада Мичиган көлінен оңтүстік-батысқа қарай үлкен аумақ les Ilinois деп белгіленген; 1688 жылы итальяндық картограф Винченцо Коронелли аймақты (италиян тілінде) Иллинойс елі деп атады. 1721 жылы Луизиананың жетінші әскери округі Иллинойс деп аталды. Ол қазіргі штаттың жартысынан астамын, сондай-ақ Арканзас өзені мен Роки таулары мен Миссисипи өзені арасындағы 43 градус солтүстік ендік аралығын қамтыды. 1722 жылғы патшалық жарлықта Иллинойс өлкесінің басқаруы Канададан Луизианаға ауысқаннан кейін, аймақтың ең кең анықтамасы берілген болуы мүмкін, оны Жоғарғы Луизианамен теңестіретін: Ұлы көлдердің оңтүстігінде және Огайо өзенінің сағасының солтүстігінде Франция талап еткен барлық жер, Миссисипи өзенінің екі жағалауын және төменгі Миссури аңғарын қоса алғанда. Жаңадан бағындырылған жерлердегі жағдай туралы жалпы есептің бөлігі ретінде 1762 жылы Монреальдегі комендант, генерал Томас Гейдж, Луизиана мен Канада арасындағы шекара нақты болмаса да, Иллинойс сағасынан жоғарыдағы Миссисипинің жоғарғы бөлігі Канаданың сауда аймағында екені түсінікті екенін түсіндірді. 1763 жылғы Париж шартынан кейін жағдай біршама нақтыланды, онда Ұлыбритания Канаданы және Миссисипидің шығысында Франция талап еткен жерді алды, ал Испания Миссисипидің батысындағы Луизиананы алды. Көптеген француз қоныс аударушылары британдық биліктен қашу үшін өзеннің батысына көшіп кетті. 1714 жылға қарай, негізгі еуропалық, жергілікті емес тұрғындар – канадалық тері саудагерлері, миссионерлер мен әскерлер, олар америкалықтармен, әсіресе Каскаския тайпасымен сауда жасады. Француздардың негізгі қоныстары Каскаския, Кахокия және Сент-Женевьевте құрылды. 1752 жылы халық саны 2573 адамға жетті. 1710-1730 жылдары француз, француз одақтас тайпалары мен Мескваки (Түлкі) тайпасы арасындағы Түлкі соғыстары қазіргі Иллинойс штатының солтүстігінде, Висконсин штатының оңтүстігінде және Мичиган штатында, әсіресе тері саудасы үшін болды. Соғыс барысында, қазіргі Иллинойс штатының Маклин округінде, 1730 жылы француз және одақтас күштері Мескваки тайпасына қарсы маңызды шайқасты жеңіп алды.

Сент-Луи ду Рошер бекінісі

Француз зерттеушілері Рене Роберт Кавельердің басшылығымен, Сиер де Ла Салл 1682 жылдың қысында Иллинойс өзенінің жанындағы үлкен төбеде Сент-Луи фортын салды. "Ле Рошер" деп аталған бұл төбе фортқа өзен үстінен тиімді орналасқандықтан артықшылық берді. Губернатордың бұйрығымен саудагерлер мен оның офицері Иллинойсқа сүйемелдеп жеткізілді. 1718 жылы оңтүстікке қарай Миссисипи өзені бойында Жаңа Орлеан порты құрылғаннан кейін, Иллинойс аймағына ауыл шаруашылығы және кен өндіру салаларында жұмыс істеу үшін көбірек африкалық құлдар әкелінді. XVIII ғасырдың ортасына қарай, халықтың үштен бір бөлігі құлдарды құрады.

Басқа елді мекендер

1675 жылы Жак Маркетт 1680 жылы ирокездер жойған Иллинойс штатының қазіргі Ютика қаласына жақын жердегі Grand Village of the Illinois қаласында Бектің Таза тұжырымдама миссиясын құрды. Француздық мүдделер Пейорияда жүз жылдан астам уақыт бойы, 1673 жылы алғашқы француз саяхатшылары Иллинойс өзенімен келгеннен бастап, 1815 жылы АҚШ-тың алғашқы қоныс аударушылары аймаққа көшіп келе бастағанға дейін басым болды. Француздардың шағын тобы өзеннің шығыс жағалауында біраз уақыт сақталды, бірақ 1846 жылы жойылды. Бүгінде француздық Пейорияның тек әлсіз эхолары Пейорияның орталық ауданының жоспарында және кейбір көшелердің, мектептердің немесе қонақүйлердің кездесу залының аттарында сақталған: Жолиет, Маркетт, ЛаСалль. "Құтқарушы періште" миссиясы Чикаго портының жанында 1696 және 1700 жылдар аралығында құрылды. 1696 жылы Квебектен келген француз миссионерлері құрған Кахокия аймақтағы ең алғашқы тұрақты елді мекендердің бірі болды. Ол солтүстік қалалардың ішіндегі ең көп халқы бар қалалардың біріне айналды. 1787 жылы ол Солтүстік-Батыс территориясының Сент-Клэр округінің орталығы болды. 1801 жылы Индиана территориясының губернаторы Уильям Генри Харрисон Канада-АҚШ шекарасына дейінгі кең аумақты басқару үшін Сент-Клэр округін кеңейтті. 1814 жылы округ қазіргі Иллинойс штатының Сент-Клэр округінің көлеміне дейін қысқартылды. Округ орталығы Кахокиядан Беллвиллге көшірілді. 1769 жылдың 20 сәуірінде Пейорияның басшысы Кахокияда ұлы үнді басшысы Понтиакты өлтірді. 1703 жылы құрылған Каскаския алғашқыда француз миссионерлік станциясы болды. Ол 1809-1818 жылдар аралығында Иллинойс территориясының астанасы болды, ал 1818-1820 жылдар аралығында Иллинойс штатының алғашқы астанасы болды. Француздар 1721 жылы мұнда бекініс салған, бірақ оны 1763 жылы британдықтар қиратты. (Бекініс сол кездегі Каскаския өзенінің төменгі ағысының үстінде орналасқан, бірақ 1881 жылы Миссисипидің жаңа арнасы болды.) Америка революциясы кезінде генерал Джордж Роджерс Кларк 1778 жылы ауылды басып алды. Тұрғындар мерекелік шара ретінде шіркеу қоңырауын соқты, ол "бостандық қоңырауы" деп аталды. (Оны 1741 жылы король Людовик XV жіберген болатын.) 1881 жылы су тасқыны мен өзен арнасының қабырғасынан ауысуы ескі елді мекенді Иллинойс материгінен бөлді және ауылдың және оның археологиясының бір бөлігін жойды. Ауылдың зираты өзеннің арғы жағындағы Форт-Каскаскиа мемлекеттік паркіне көшірілді. Бүгінде Каскаскияның қалдықтарына Миссури жағынан көпір мен жол арқылы ғана жетуге болады. 1993 жылғы Ұлы су тасқынында Миссисипи 1843 жылы салынған және 1893 жылы Каскаскиа аралына кірпіштен кірпішке көшірілген Католик шіркеуінің Безупречное зачатие шіркеуінің шатырларын және мұнарасын басып алды. 1720 жылы Батыс компаниясының тау-кен операциялары директоры Филипп Франсуа Рено Сан-Домингодан шамамен 200 жұмысшы мен механиктермен және 500 африкалық құлдармен бірге кен орындарында жұмыс істеуге келді. Алайда, шахталар тек пайдасыз көмір мен қорғасынды ғана өндірді, бұл Батыс компаниясының өмір сүруіне жеткіліксіз табыс әкелді. 1723 жылы Рено өзінің жұмысшылары мен құлдарымен бірге Сент-Филипп ауылын құрды (қазіргі Реноның инкорпорацияланбаған қауымдастығынан төмен, Иллинойс штатының Монро округіне қарай). Ол Шартр фортынан солтүстікке қарай 3 шақырым жерде болды. Бұл - аймақтағы африкалық құлдар туралы алғашқы жазба. Кейбір француз шаруалары жұмыс үшін құлдарды да қолданған, бірақ көп отбасыларда аздаған құл болған, егер болса. Ауыл тез арада ауыл шаруашылығының артық өнімін өндірді, оның тауарлары төменгі Луизианаға, сондай-ақ Иллинойс өлкесіндегілерден сәл сәтті қоныстарға, мысалы Арканзас Постына сатылды. 1733 жылы Жан Батист де Жирардо Кейп-Жирардода сауда бекетін құрды, ал қала кейін 1793 жылы құрылды. Бастапқы Стэ. Женевьев 1750 жылы Миссисипи өзенінің батыс жағалауында құрылған. Ауыл негізінен шығыстағы қоныстардан шыққан француз канадалықтарының шаруалары мен саудагерлерінен тұратын. Су тасқыны болғанмен, 1785 жылғы үлкен су тасқыны көптеген мүлікті жойғанға дейін қала сол жерде қалды. Ауыл тұрғындары бүкіл ауылды екі шақырымдай солтүстікке және өзеннің су басқан алаңынан жарты шақырымға жоғары жерге көшіруге шешім қабылдады. Қала АҚШ-та француз колониалды архитектурасының ең көп ғимараттарын сақтап қалды. Француздар 1723 жылы Миссури штатының Брансуик қаласының маңында Миссури өзенінің бойында Форт-Орлеанс қаласын құрды. Форт Винсенс, Уабаш өзенінде, кейіннен Сент-Винсенс деп, содан кейін Индиана штатының Винсенс қаласы деп аталды, 1732 жылы құрылды. Британдықтар француз және үнді соғысында (сонымен қатар жеті жылдық соғыс) оны басып алғаннан кейін оны Форт Саквилл деп атады. Джордж Роджерс Кларк оны Америка революциясында Вирджиния губернаторының құрметіне Форт Патрик Генри деп атады. Иллинойс өлкесінің бастапқы кең ауманының бөлігі болғанымен, Солтүстік-Батыс территориясының бөлігі ретінде ол жеке округтің орталығы болды. Француздар 1757 жылы қазіргі Иллинойс штатының Метрополис қаласының жанындағы Огайо өзенінде Форт де Л’Аскенсион (кейін де Массиак) бекінісін салған. Сент-Луис 1764 жылы француз тері саудагерлерімен құрылды. 1765 жылы ол Жоғарғы Луизиананың астанасы болды; ал 1767 жылдан кейін Миссисипи батысындағы аймақтың бақылауы испандықтарға берілді ("Иллинойс округі").

Британдық Квебек провинциясы

1765 жылы Миссисипи өзенінің шығыс жағалауын британдықтар басып алғаннан кейін, кейбір канадалық қоныс салушылар сол аймақта қалды, ал басқалары өзеннен өтіп, Сент-Луис сияқты жаңа елді мекендер құрды. Британдықтар Американың жергілікті халықтарының көтерілісіне тап болды, бұл Понтиак соғысы деп аталды. Француздардың көп жылдық одақтастары болған Каскаския және Пеория тайпалары британдықтарға қарсы тұрды, ал Понтиак Иллини, Кикапу, Майами, Оджибве, Оттава, Потаватоми, Сенека, Уиа және Вайандот тайпаларынан құралған коалицияны британдықтарға қарсы басқарды. 1763 жылғы Париж шарты бойынша капитан Томас Стерлинг және 42-ші жаяу әскер полкі 1765 жылы француз коменданты капитан Луи Сент-Анже де Беллеривтен Форт-де-Шартрдың басқаруын қабылдады.

Американың Иллинойс штаты

Революциялық соғыс кезінде генерал Джордж Роджерс Кларк Миссисипи өзенінің шығысындағы Иллинойс аймағының бір бөлігін Вирджиния үшін иеленді. 1778 жылдың қараша айында Вирджиния заң шығарушы органы Иллинойс округін құрды, ол Вирджинияның Огайо өзенінен батысқа қарай жатқан барлық жерлерін қамтыды, ал Каскаскиа округ орталығы болды. Капитан Джон Тодд губернатор болып тағайындалды. Бірақ бұл үкімет бұрынғы канадалық елді мекендерімен шектелгендіктен тиімді болған жоқ. Соғыста генерал Кларкқа көмектескені үшін Иллинойс аймағының канадалық және үнді тұрғындарына толық азаматтық құқық берілді. Солтүстік-Батыс жарғысы және көптеген келесі келісімдер мен Конгресс актілері бойынша Винсенс және Каскаскианың канадалық және үнді тұрғындарына, олар өздерін Вирджиния азаматтары деп жариялағандықтан, белгілі бір жеңілдіктер берілді. "Иллинойс аймағы" термині кейде осы елді мекендерді атау үшін заңнамада қолданылды. 1787 жылы Солтүстік-Батыс аймағы құрылғаннан кейін Иллинойс аймағының көп бөлігі АҚШ-тың ұйымдастырылған аймағына айналды. 1803 жылы Миссисипиден батысқа қарайғы Иллинойс аймағының ескі бөлігі Луизиананы сатып алу арқылы АҚШ-қа қосылды.