Кіріспе

Британдық жазушы және композитор (1917–1993) Джон Энтони Берджесс Уилсон, (25 ақпан 1917 – 22 қараша 1993), Энтони Берджесс атты атымен жарияланған британдық жазушы және композитор. Берджесс көбінесе комедиялық жазушы болғанымен, оның антиутопиялық сатирасы «Механикалық апельсин» оның ең танымал романы болып қалады. 1971 жылы Стэнли Кубрик оны даулы фильмге бейімдеді, және Берджесс кітаптың танымалдығына осы фильмнің басты себепкер болғанын айтты. Берджесс «Эндерби төрттік» және «Дүниелік билік» сияқты көптеген романдар жазды. Ол либреттолар мен сценарийлерді, соның ішінде 1977 жылғы «Назареттен келген Иса» телесериалын жазды. Ол «The Observer» және «The Guardian» сияқты бірнеше басылымдарда әдеби сыншы ретінде жұмыс істеді, сондай-ақ классикалық жазушылар, әсіресе Джеймс Джойс туралы зерттеулер жазды. Ұштас тіл білуші Берджесс фонетикадан дәріс берді және «Сирано де Бержерак», «Эдип патша» және «Кармен» операсын, соның ішінде көптеген шығармаларды аударды. Берджесс 1973 жылы Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер болып, тізімге енді. Берджесс 250-ден астам музыкалық туынды жазды; ол өзін жазушымен бірдей композитор деп санады, бірақ жазуда одан да көп жетістікке жетті.

Ерте өмір

1917 жылы Берджесс Англияның Манчестер қаласының маңындағы Харпурхи ауданында, Карисбрук көшесінің 91-үйінде, католик ата-анасы – Джозеф пен Элизабет Уилсон отбасында дүниеге келді. Ол өзінің кішкентай орта тапқа жататындығын айтты; Ұлы депрессия кезінде өскен оның ата-анасы, дүкен иелері болған, олардың жағдайы жақсы болды, себебі олардың темекі және алкоголь тауарларына деген сұраныс тұрақты болды. Бала кезінде оны Джек, Кішкентай Джек және Джонни Игл деп атаған. Оның дінге бекітілу рәсімінде (конфирмация) Энтони есімі қосылып, Джон Энтони Берджесс Уилсон атанды. 1956 жылы жарық көрген «Тайгрға уақыт» романынан кейін ол Энтони Берджесс деген псевдонимді пайдалана бастады. Берджесс өзінің әкесі Джозеф Уилсонның анасы мен әпкесінен айырылып, өзінің тірі қалғаны үшін оны жек көретініне сенді. Анасы қайтыс болғаннан кейін Берджесс Крампсаллда анасының қарындасы Энн Бромлимен және оның екі қызымен бірге өсті. Осы уақыт ішінде Берджестің әкесі күндіз сиыр еті базарда бухгалтер болып жұмыс істесе, кешкісін Майлс Платтингтегі қоғамдық орында фортепианода ойнайтын. 1924 жылға қарай олар төрт мүліктің иесі болған темекі дүкені мен алкоголь сату лицензиясын алды. Берджесс бала кезінде қысқа мерзімге темекі дүкенінде жұмыс істеген. Берджесс, Мосс-Сайдтағы епископ Билсбороу еске алу мектебіне ауысудан бұрын, Сент-Эдмунд бастауыш мектебінде оқыды. Кейін ол: «Мен мектепке барғанда оқи білдім. Мен оқыған Манчестердегі бастауыш мектепте көптеген балалар оқи алмады, сондықтан мен қалғандарынан сәл бөлек, өзгеше болдым» деп еске алды. Жақсы бағаларының арқасында ол 1928–37 жылдары Ксавериан колледжіне қабылданды. Сегіз минуттан кейін хабарлаушы оған Клод Дебюссидің «Прелюдия д'après midi d'un faune» (Фавнның оңтүстік шамының прелюдиясы) күйін тыңдап отырғанын айтты. Ол бұл оқиғаны «психоделикалық сәт – сөзбен жеткізе алмайтын рухани шындықтарды тану» деп сипаттады.

Университет

Берджесс бастапқыда университетте музыка оқығанды мақсат тұтқан, бірақ Манчестердегі Виктория университетінің музыка факультеті физикадан нашар бағаларына байланысты өтінімін қабылдамады. Оның орнына, ол 1937-1940 жылдар аралығында ағылшын тілі мен әдебиетін оқыды және бакалавр дәрежесін алды. Оның дипломдық жұмысы Марлоудың "Доктор Фауст" пьесасына арналған еді, және ол жоғары екінші сыныптық дипломмен бітірді, бұл оны көңілсіздікке түсірді. Берджестің бір курстық жұмысына баға берген тарихшы А.Ж.П. Тейлор: "Жарқын идеялар білімнің жетіспеуін жасыруға жеткіліксіз" деп жазды.

Неке

Берджесс Ллевела "Линн" Ишервуд Джонспен университетте танысты, онда ол экономика, саясат және қазіргі заман тарихын оқыды және 1942 жылы жоғары екінші сынып дипломмен бітірді. Берджесс пен Джонс 1942 жылдың 22 қаңтарында үйленді. Берджесс өзінің айтуынша, Кристофер Ишервудпен болған болжамды байланыс оның әйелінен туындамаған: "Оның әкесі – ағылшын Джонс, анасы – уэльстік. Кристофер Ишервуд туралы әкесі де, қызы да естімеген. Ол әдебиетке бейім емес еді." Бисвелл Берджессті Кристофер Ишервудпен болған қарым-қатынастың бастауы деп көрсетеді: "Егер Ишервудпен байланыс туралы қауесеттің қандай да мағынасы болса, онда Берджесс адамдардың оны танымал жазушымен некеде деп ойлауын қалаған." Сондай-ақ, ол "Ллевела, Берджесс өмірбаянында айтқандай, жазушы Кристофер Ишервудтың "туысы" емес" екенін атап өтеді. Отбасының тегін қарастыра отырып, Бисвелл "Ллевеланың әкесі әйел Ишервудтың ұрпағы" екенін айтады, "яғни, Ишервудтарға дейін төрт буынға дейін барып жеткен кезде ғана кездесесіз", бұл кез келген байланысты "көбінесе" "әлсіз және алыс" етеді. Ол сондай-ақ ресми құжаттарға сәйкес "Ллевеланың тегі Джонс болған, (Берджесс ұсынғандай) "Ишервуд Джонс" немесе "Ишервуд-Джонс" емес" екенін анықтады.

Әскери қызмет

Берджесс 1940 жылы Эскбанктегі британ армиясының қатарына алты аптаға қосылды, содан кейін Корольдік әскери медицина корпусында 3-сыныпты медбике болып қызмет етті. Қызмет кезінде ол көпке ұнамайтын, оның ішінде бір сержанттың бас киімін алып тастау және адамдардың сырғанауы үшін дәліздің еденін жылтырату сияқты оқиғаларға қатысты. 1941 жылы Берджесс Морпет әскери базасынан демалысынан кешіккені үшін, болашақ әйелі Линнмен бірге, Корольдік әскери полициясымен іздеуге алынды. Келесі жылы ол Армияның білім беру корпусына ауысуды сұрады және билікті жек көруіне қарамастан, сержант шеніне көтерілді. Қараңғылық кезінде оның жүкті әйелі Линн төрт американдық дезертирлердің зорлауына және шабуылына ұшырады; нәтижесінде ол баласын жоғалтты. Берджесс сол кезде Гибралтарда орналасқан болатын, оған оны көруге рұқсат берілмеді. Гибралтардағы қызмет кезінде, ол кейін "Батлементтер туралы көрініс" атты шығармасында жазғандай, сөйлеу және драма бойынша оқытушы ретінде жұмыс істеді, Энн МакГлиннмен бірге неміс, француз және испан тілдерін оқытты. МакГлинннің коммунистік идеологиясы оның кейінірек жазған "Механикалық апельсин" романына зор әсер етті. Берджесс "Британдық жол және мақсат" бағдарламасында маңызды рөл атқарды, ол күштердің мүшелерін соғыстан кейінгі Ұлыбританияның бейбіт социализмімен таныстыруға арналған. Ол Білім министрлігінің Қарулы күштер білім беру жөніндегі орталық кеңесінің нұсқаушысы болды.

Оқытушылық мансабының алғашқы жылдары

Бёрджесс 1946 жылы старшина (майо́р-сержант) шенімен армиядан кетті. Келесі төрт жыл бойы ол Вольвергемптон қаласына жақын орналасқан Мид-Вест білім беру мектебінде және Престон қаласына жақын орналасқан Бамбер Бридж жеделдетілген мұғалімдер даярлау колледжінде сөйлеу және драма пәндерінен лекция оқыды. 1950 жылдың соңында ол Банбери грамматикалық мектебінде (қазір Банбери мектебі) ағылшын әдебиетінен орта мектеп мұғалімі болып жұмыс істей бастады. Оқытушылық міндеттерінен өзге, ол спортты ұйымдастырып, мектептің драмалық үйірмесін басқарды. Бос уақытында ол көптеген әуесқой театрлық шараларды ұйымдастырды. Бұл шараларға жергілікті тұрғындар мен студенттер қатысты, соның ішінде Т.С. Элиоттың «Свини агонистері» қойылымы да болды. Оның бұрынғы оқушылары мен әріптестерінің айтуынша, ол оқыту ісіне шын жүректен берілген. Линннің әкесінің қаржылық көмегі арқасында олар Банбериге жақын Аддербери ауылында шағын үй (коттедж) сатып ала алды. Ол үйге Элиоттың «Төрт квартет» поэмасының бірінің атымен «Кішкентай Гиндинг» деп ат қойды. Бёрджесс Аддербериде журналистік тәжірибесін жинап, жергілікті «Banbury Guardian» газетіне бірнеше мақала жазды.

Малайзия

1954 жылы Берджесс Малайядағы Британдық отарлық қызметіне мұғалім және білім беру саласындағы қызметкер ретінде қабылданды, алғашқыда Перак штатының Куала-Кангсар қаласында орналасты. Мұнда ол ағылшын жеке мектептері үлгісіндегі Малай колледжінде (қазіргі Малай колледжі Куала-Кангсар – MCKK) сабақ берді. Оқытушылық міндеттерімен қатар, ол дайындық мектебінің студенттеріне жауапты интернат меңгерушісі болды, олар "Кингс Павильон" деп аталатын викториялық сарайда тұрды. Ол жазған музыканың көптеген түрлері елдің мәдениетінен әсер алды, атап айтқанда, оркестр және мыс қоры үшін жазылған Sinfoni Melayu шығармасында көрермендерден "Merdeka!" (Тәуелсіздік!) ұрандары естілді. Алайда, оның нотасы қазірге дейін табылған жоқ. Берджесс және оның әйелі жеке өмірге мүмкіндік бермейтін, шулы пәтерде тұрды, бұл оларды ренжітті. Малай колледжінің директорымен осы мәселе бойынша туған даудан кейін, Берджесс Келантан штатының Кота-Бару қаласындағы Малай мұғалімдер даярлау колледжіне ауыстырылды. Берджесс малай тілін ауызша және жазбаша еркін меңгерді, отарлық кеңсе ұйымдастырған тіл емтихандарында жоғары нәтижелер көрсетті. Ол тілдік шеберлігі үшін жалақысын арттыру арқылы марапатталды. Малайядағы бос уақытын шығармашылық жазуға арнады, "бұл джентльмендік хобби сияқты нәрсе, себебі одан ақша табу мүмкін емес еді" деді ол, және өзінің алғашқы романдарын жариялады: "Тайгерге уақыт", "Жамылғыдағы жау" және "Шығыстағы төсектер". Бұл кітаптар "Малайялық трилогия" деп белгілі болды және кейіннен "Күннің ұзақ батуы" деген атпен бір томдық жинақта жарық көрді.

Бруней

1958 жылы Ұлыбританияда қысқа мерзімге демалыстан кейін, Берджесс тағы бір шығыс қызметін атқарып, бұл жолы Брунейдің Бандар-Сери Бегаван қаласындағы Сұлтан Омар Али Сайфуддин колледжінде жұмыс істеді. Бруней 1888 жылдан бері британдық протекторат болып келді және 1984 жылға дейін тәуелсіздікке қол жеткізе алмады. Сұлтандық кезеңде Берджесс 1961 жылы жарық көрген романының жобасын жасады. Ол «Devil of a State» деп аталатын және Бруней туралы болғанымен, жамандауға қатысты мәселелерге байланысты оқиға Занзибарға ұқсас Шығыс Африка аумағына көшірілуі керек болды, ол Дуния деп аталды. Өзінің «Кішкентай Уилсон және Ұлы Құдай» (1987) атты автобиографиясында Берджесс былай деп жазды: Бұл роман Бруней туралы, ол Нарака деп аталды, яғни малай тіліндегі санскрит сөзімен «тозақ» дегенді білдіреді. Сенімсіз кейіпкерлер мен өріліп жатқан сюжеттердің көптігін ойлап табу үшін көп қиындық тумады. 1958 жылы аяқталғанымен, бұл туынды 1961 жылға дейін жарияланбады, себебі ол кітап қоғамының таңдауына ілікті. Менің баспагерім Хайнеман оны жариялауға күмәнданды: ол жамандау болуы мүмкін еді. Мен оқиға орнын Брунейден Шығыс Африкаға ауыстыруға мәжбүр болдым. Хайнеманның алаңдауы негізді болды. 1958 жылдың басында «Бұқадағы жау» жарық көрді және бірден жамандауға қатысты сот процесі басталды. Осы шақта Берджесс Брунейдегі мектепте тарих сабағын оқытып жатып құлап, оған операцияға келмейтін ми ісігі бар екені анықталды. Ол Дон Сваимге берген сұхбатында осы туралы айта келіп, әйелі Линннің Эдинбург герцогына ресми сапар кезінде «әдепсіз» бір нәрсе айтқанын және отарлық билік оған қарсы бұрылғанын түсіндірді. Ол бұған дейін Брунейдің революциялық оппозициялық партиясы «Парти Раят Бруней» партиясын қолдап, оның жетекшісі доктор Азахаримен достық қарым-қатынас орнатқаны үшін олардың наразылығын тудырған еді. Ол Брунейдегі лауазымынан босатылды. Ол Лондон ауруханасының неврологиялық бөлімінде біраз уақыт жатты (қараңыз, «Дәрігер ауырған»), онда миына жасалған тексерулерде ешқандай ауру анықталмады. Жазылып шыққаннан кейін, Линн Берджесс әкесінен мұраға алған ақшасымен және Шығыста алты жыл бойы жинаған жинақтарымен ол толық уақытты жазушы болуға шешім қабылдады. Олар Брайтонның жанындағы Хоув қаласында пәтерде тұрды. Кейін Этчингемдегі «Апплгарт» деп аталатын жартылай жеке тұрғын үйге көшіп барды, ол Бэрвашта Рудьярд Киплинг тұрған Бэйтманнан шамамен төрт шақырым, ал Малкольм Маггеридждің Робертсбриджтегі үйінен бір шақырымдай қашықтықта орналасқан. Берджесс қайтыс болғаннан кейін, олар мұраларын пайдаланып, Чизвикке көшіп кетті. Бұл BBC телеарнасына ыңғайлы жақындық қамтамасыз етті, ол кейін жиі қонақ болып жүрді. Осы жылдары Берджесс роман жазушы Уильям С. Берроузбен бірге ішімдік ішетін серіктес болды. Олардың кездесулері Лондон мен Танжерде өтті. 1961 жылдың маусымында Тилбериден Ленинградқа дейін Балтық желісімен жасаған теңіз сапарынан кейін «Айыздарға арналған бал» романы жазылды. Ол өзінің «You've Had Your Time» (1990) атты автобиографиялық кітабында орыс тілін қайта үйрену кезінде «Құран апельсіні» үшін жазған «Надсат» деп аталатын орыс тіліндегі жаргонға шабыттанғанын жазды. Лиана Мачеллари, Берджесстен он екі жас кіші итальян тіліндегі аудармашы, ағылшын көркем әдебиеті туралы жазғанда оның «Эндерби мырзаның ішінде» және «Құран апельсіні» романдарына тап болды. Екеуі алғаш рет 1963 жылы Чизвикте түскі ас ішкенде кездесіп, махаббат романы бастады. 1964 жылы Лиана Берджесстің ұлы Паоло Андреаны дүниеге әкелді. Бұл махаббат Берджесстің алкогольге тәуелді әйелінен жасырылды, ол оның туысынан (Берджесс өгей анасы Маргарет Дуайер Уилсоннан) ренжітуден қорқып, оны тастауға батыл болмады, ол Лидстің Рим католик епискобы Джордж Дуайер еді. Лиана 2007 жылы қайтыс болды. (Ол бұл оқиғаларды он жылдан кейін «Ерлік билік» кітабында көркемдеп суреттеді. Берджесс сондай-ақ салық оазисы Монакоға көшуге ниеттенді, өйткені ел табыс салығын төлемеді, ал жесірлер мүліктік салықтан босатылды, бұл күйеуінің мүлкіне салық салудың бір түрі. Сондай-ақ, олардың Францияда, Прованс провинциясының Каллиан қаласында вилласы болды. Берджесс бірнеше жыл АҚШ-та өмір сүрді, 1969 жылы Чапел-Хиллдегі Солтүстік Каролина университетінде резидент жазушы, 1970 жылы Принстон университетінде шығармашылық жазу бағдарламасының қонақ профессоры және 1972 жылы Нью-Йорк қаласының колледжінде құрметті профессор болып жұмыс істеді. Сити колледжінде ол Джозеф Хеллермен жақын әріптес және дос болды. Ол Колумбия университетінде шығармашылық жазудан сабақ берді, 1975 жылы Айова университетінде роман туралы лекция оқыды және 1976 жылы Буффало университетінде жұмыс істеді. Ақырында ол 1976 жылы Монакоға қоныстанды, онда ол жергілікті қоғамдық өмірге белсенді қатысты, 1984 жылы Принцесса Грейс ирланд кітапханасының құрылушыларының бірі болды, ол ирланд мәдениетін зерттеу орталығы болып табылады. 1988 жылдың мамырында Берджесс «What Is Sex For?» тақырыбындағы «After Dark» талқылау бағдарламасында Андреа Дворкин сияқтылармен бірге кең ауқымды сұхбатқа қатысты. Ол бір сәтте ажырасу туралы айтты: Ұнату ешқандай тәртіпті қажет етпейді; махаббат қажет. Жиырма жыл немесе одан да көпке созылған неке – бір түрлі өркениет, бір түрлі шағын әлем – ол өзінің тілін, өзінің семиотикасын, өзінің жаргонын, өзінің стенографиясын дамытады. Секс – бұл оның бір бөлігі, семиотиканың бір бөлігі. Мұндай қарым-қатынасты ойсыз жою – бүкіл өркениетті жоюға тең. Берджесс Грэм Гриннің үйі Антибте орналасқан болғанымен, Грин Берджесстің газет мақалаларындағы пікірлеріне байланысты қайтыс болғанға дейін ренжіді және барлық байланысты үзіп жіберді. Шындығында, Берджесс өмірге келген жерінде қайтыс болды. Ол Лондонның шеткі аймағындағы Твикенхэмге, онда үйі болды, қайтыс болуын күтіп келді. Берджесс 1993 жылдың 22 қарашасында Лондонның Сент-Джон және Сент-Елизабет ауруханасында өкпе рагынан қайтыс болды. Оның күлі Монако зиратына қойылды. Берджесстің мәрмәр ескерткіш тасындағы жазу: «Абба Абба», яғни арамей, араб, иврит және басқа семит тілдерінде «Әке, әке» дегенді білдіреді және оны Иса Гефсиман бағында Құдайдан оны сақтауын сұрағанда айтқан. Бұл сонымен қатар Джон Китстің өлімі туралы Берджесстің 22-ші романының атауы. 1994 жылы Сент-Пол, Ковент-Гарден, Лондон қаласындағы еске алу рәсімінде журналист Оуберон Во және романшы Уильям Бойд сөз сөйледі. «The Times» газетінің некрологы оны «үлкен моралист» деп атады. Оның мүлігінің құны 3 миллион АҚШ долларын құрады және үйлер мен пәтерлерден тұратын кең еуропалық жылжымайтын мүліктерді қамтыды. Оның антиутопиялық романы «Құран апельсіні» 1962 жылы жарық көрді. Ол екінші дүниелік соғысы кезінде Лондондағы бомбалау кезінде оның әйелі Линннің АҚШ армиясының дезертирлерінен тоналып, зорталған және зорланған оқиғасынан шабыт алды. Бұл оқиға оның кейінгі түсігіне әсер еткен болуы мүмкін. Кітап еркіндік пен мораль туралы зерттеу болды. Жас антигерой Алекс, қысқа мерзімді зорлық-зомбылық және хаостан кейін ұсталғаннан кейін, зорлыққа бейімділігін басу үшін ауыртпалық терапиядан өтеді. Бұл оны басқа адамдарға қарсы қорғаныссыз етеді және зорлықтан басқа, оған ұнайтын музыканың дамуына кедерілді етеді. 1985 жылы жарық көрген «Flame into Being» атты ғылыми еңбегінде Берджесс «Құран апельсінін» «ақша үшін үш аптада жасалған ойын» деп сипаттады. Ол «бұл фильм кітапты дұрыс түсінбеуге мүмкіндік берді және мен өлгенше осы түсінік мені қуып жететін болады» деп қосты. 1980 жылы BBC берген сұхбатында Берджесс роман мен оның киноадаптацияларынан алшақтады. Жарияланғанға жақын уақытта кітаптың американдық басылымынан соңғы тарау алынып тасталды. Берджесс «Құран апельсінін» 21 тараумен жазды, яғни ересек болу жасын білдіреді. «21 – адамның жетілу символы, немесе бұрынғысы болды...»

Санаулы зерттеулер

Бёрджесс өзінің мансабын сыншы ретінде бастады. Оның "Ағылшын әдебиеті: Студенттерге арналған шолу" еңбегі осы пәнге жаңа келгендерге бағытталған. Одан кейін ол "Роман бүгінде" (Longmans, 1963) және "Қазіргі роман: Заманауи көркем әдебиетті зерттеуші студенттерге арналған нұсқаулық" (Нью-Йорк: W. W. Norton and Company, 1967) кітаптарын жазды. Ол Джеймс Джойсты зерттейтін "Міне, бәрі келеді: Әдеттегі оқырман үшін Джеймс Джойске кіріспе" (кейін "Re Joyce" деп те жарияланды) және "Джойсприк: Джеймс Джойстің тіліне кіріспе" еңбектерін жазды. Сондай-ақ, Берджестің қысқартылған нұсқасы – "Финнеганс Уэйк" жарық көрді. Оның 1970 жылғы "Британика энциклопедиясындағы" роман туралы мақаласы ("Роман, the") осы жанрдың классикасы саналады. Бёрджесс Уильям Шекспир, Эрнест Хемингуэй және Д. Х. Лоуренс туралы толыққанды сындық зерттеулер жасады, сондай-ақ "Тоқсан тоғыз роман: 1939 жылдан бергі ағылшын тіліндегі үздік туындылар" кітабын жазды.

Сценарий жазу

Бёрджесс «Мұса заң шығарушы» (Джанфранко Де Босио, 1974), «Назареттік Иса» (Франко Зеффирелли, 1977) және «А. Д.» (Стюарт Купер, 1985) фильмдерінің сценарийлерін жазды. Бёрджесс «Шерлок Холмс және доктор Уотсон» (1980) телесериалының сценарийін бірлесіп жазды. Ол жасаған фильмдердің жобалары: «Амундсен», «Аттила», «Қара ханзада», «Ұлы Кир», «Таңғы ән», «Бертольдоның жамандықтары», «Мәңгілік өмір», «Онассис», «Пума», «Самсон және Далила», «Шребер», «Ағылшын орта сыныбының жыныстық әдеттері», «Шах», «Сол адам Фрейд» және «Людвиг аға». Бёрджесс «От соғысы» (Quest for Fire; Жан Жак Аннауд, 1981) үшін тас дәуірінің тілін ойлап тапты. Бёрджесс көптеген жарияланбаған сценарийлер жазды, оның ішінде Шекспир туралы «Уилл! немесе Бейбақты ақын» романы, «Күнге ұқсамайды» романының негізінде жазылған. «Тремор оф Интент» (Джеймс Бондтың оқиғаларына пародия) романының сәттілігіне ынталанған Бёрджесс «Маған ғашық болған тыңшы» романының кейіпкерлерін және осы романға ұқсас стильді қолданып, сценарий жазды. Онда Бонд Сингапурдағы CHAOS қылмыстық ұйымымен күресіп, Сидней опера үйінде хирургиялық жолмен имплантацияланған бомбалар арқылы Елизавета II-ге жасалған қастандықты тоқтатуға тырысады. Бұл «садизм, гипноз, акупунктура және халықаралық терроризмнің ақылға сыймас қоспасы» деп сипатталды. Оның сценарийі қабылданбады, бірақ фильмдегі алып суасты кемесінің силос конструкциясы Бёрджеске қатысты шабыттандырған деген хабар бар.

Драматург

Энтони Берджесс театрмен Манчестер университетінде оқып жүрген кезінде айналыса бастады, онда пьесаларды қойып, театр туралы рецензиялар жазды. Оксфордширде ол Аддербери драмалық тобының белсенді мүшесі болды, онда бірнеше пьесаны қойды, соның ішінде Шон О’Кейсидің «Юнона және Пайкок», Кристофер Фрайдың «Феникс тым жиі», Алдус Хакслидің «Джаконданың күлкісі» және Эльмер Райстың «Қосу машинасы» пьесаларын. 1951 жылы ол «Әулие Венераның түні» атты өзінің алғашқы пьесасын жазды. Пьесаның қойылғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ, ал 1964 жылы ол осы мәтінді новеллаға айналдырды. Өмірі бойы ол театр үшін көптеген бейімдемелер мен аудармалар жазды. Оның ең танымал туындысы – «Сағат механизмімен жұмыс істейтін апельсин» («A Clockwork Orange: A Play With Music») пьесасымен сахнаға шықты. Халықаралық Энтони Берджесс қорының мәліметінше, оның қойылымдары келесідей болды: 1999 жылы қолмен жазылған ноталардың көшірмесі бар осы пьесаның кеңейтілген нұсқасы жарық көрді; 2004 жылы режиссер Рон Дэниелс Берджесс романынан аударған және Arrow Books баспасында жарияланған «A Clockwork Orange» 1990 жылы Лондонның Барбикан театрында U2 тобының The Edge музыкасымен қойылды. Бірі – «Арсыз» («The Miser!»), Мольердің «Айшақ» пьесасының аудармасы. Француз пьесасының түпнұсқасы прозада жазылған болса да, Берджесс оны өзінің әйгілі «Сирано де Бержерак» пьесасының стилінде өлең мен прозаның қоспасымен қайта жасайды. Екіншісі – «Чатский» («Chatsky»), Александр Грибоедовтың «Ақымақтан қасірет» пьесасының «Ақымақ болудың маңыздылығы» деген субтитрімен жазылған нұсқасы. «Чатскийде» Берджесс Оскар Уайльдтың рухында классикалық орыс пьесасын қайта жасайды. Ол 250-ден астам шығарма жазды, олардың ішінде симфониялар, концерттер, камералық музыка, фортепиано музыкасы және театрға арналған шығармалар бар. Екінші симфониясы жоғалып кеткен. Бірақ оның до мажордағы №3 симфониясы 1974 жылы Айова университетінің симфониялық оркестрінің тапсырысы бойынша жазылды, нәтижесінде Берджесстің оркестрлік шығармасының алғашқы қоғамдық орындалуы болды – композитор үшін маңызды оқиға, ол оны басқа да ірі шығармалармен, соның ішінде қайтыс болғандықтан орындалмаған Ехуди Менухинге арналған скрипка концертімен композиторлық қызметін жаңаруға итермеледі. Соңғы кезде Симфония 2017 жылдың шілдесінде Манчестер халықаралық фестивалінің аясында BBC Radio 3 арнасында көрсетілді. Берджесс сонымен қатар көптеген камералық музыкалар жазды. Ол ұлының аспапта ойнаған кезінде диктофонға жазды. Диктофон мен фортепианоға арналған бірнеше шығармалар, соның ішінде №1 соната, сонатина және Tre Pezzetti, Джон Тернер пианист Харви Дэвиспен бірге жазды. Оның жинақталған гитаралық квартеттерін Mēla Guitar Quartet тобы жазды. Жақында табылған шығарма – 1980 жылғы Дмитрий Шостаковичтің ықпалымен жазылған, күтпеген жерден Халықаралық Энтони Берджесс қорының мұрағатында пайда болған сырлы квартет. Фортепианоға арналған Берджесс 24 прелюдия мен фугадан тұратын «Жаман мізгілді электронды пернетақта» (The Bad Tempered Electronic Keyboard, 1985) жинағын жазды, оны Стефан Гинсбург жазды.

Музыкальдық және опералық

Берджесс 1982 жылы Джеймс Джойстің «Улисс» романының либреттосын бейімдеп, «Дублин гүлдері» опереттасын жазды. Бұл Джойстің мәтініне өте еркін түсініктеме, онда Берджесс өзі өзгерістер енгізіп, қосымша материалдар қосты, бәрі де операны Гилберт пен Салливан, сондай-ақ музыкалық зал стильдерімен үйлестіретін түпнұсқа музыкаға салынды. Мюзиклді BBC телеарнасы көрсетті, бірақ сын-пікірлер әртүрлі болды. Ол 1973 жылы Бродвей мюзиклі «Сирано» үшін либретто жазды (музыкасы Майкл Дж. Льюис), негіз ретінде Ростанның түпнұсқа пьесасының өзі жасаған бейімделуін пайдаланды. Берджесс 1986 жылы Англия Ұлттық Операсы орындаған Бизенің «Кармен» операсы үшін Мейлак пен Халевидің либреттосын аударды, сондай-ақ Вебердің соңғы операсы «Оберон» (1826) үшін жаңа либретто жазды, ол «Оберон: Ескі және Жаңа» кітабында түпнұсқасымен бірге жарияланды. Ол 1985 жылы Глазгодағы Шотланд операсымен қойылды, бірақ содан бері қайта жаңғыртылмады.

Музыка және әдебиет

Фикциялық және беллетристика емес барлық жазбалары оның музыкалық тәжірибесін көрсетеді. Музыканттар, әсіресе табысқа жетпеген композиторлар туралы ақпараттарды кездестіруге болады. Оның алғашқы романы «Бұрыштардың көрінісі» (1965) Гибралтардағы британдық армияда қызмет ететін симфониялар мен концерттердің авторы Ричард Эннис туралы. Соңғы романы «Берн» (1995), өлең түрінде жазылған, концерт залынан гөрі жатақханада үлкен жетістікке ие болған белгісіз заманауи композитор туралы. Романдағы ойдан шығарылған туындылар көбінесе Бурджестің өзінің шығармаларымен сабақтас келеді және оларға түсіндірме береді, мысалы, 1976 жылғы «Бирдтің римдік әйелдері» романында сипатталған «Сент-Селия күні» кантатасы, роман жарық көргеннен екі жыл кейін Бурджестің нақты туындысы ретінде пайда болды. Бірақ музыкалық ықпалдар биографиялықтан әлдеқайда жоғары. Музыкалық формалар мен әдебиетті үйлестіретін тәжірибелер бар. «Нiyet дірілі» (1966) – Джеймс Бондтың пародиалық триллері соната формасында жазылған. «Моцарт және қасқырлар» (1991) Моцарттың композициясының дыбысын және ырғағын көрсетеді, сондай-ақ 40-шы симфонияның көркемдік бейнесін жасауға тырысады. «Наполеон симфониясы: Төрт бөлімдегі роман» (1974) – Бетховеннің «Эроика» туындысының әдеби интерпретациясы, ал Бетховеннің 9-шы симфониясы «Механикалық апельсин» романында (және Стэнли Кубриктің романның фильмдік нұсқасында) маңызды орын алады. Оның тілдік қолданысы көбінесе мағынадан гөрі дыбыстың үстемдігін көрсетеді – «Механикалық апельсин» романының баяндаушысы қолданған орыс тіліне ұқсас «Надсат» тілінде, сөзсіз фильм сценарийі «Отты іздеу» (1981) онда ол ежелгі адамдар сөйлеген тайпалық тілді ойлап шығарады, сондай-ақ тілдің дыбысына арналған ғылыми-танымдық еңбек «Ауаның жұтынуы» (1992).

Музыкалық құштарлық

1966 жылы BBC-нің Desert Island Discs радио бағдарламасында Берджесс өзінің сүйікті музыкасы ретінде Пурселдің "Мәңгілік қуаныш иемізге" шығармасын; Бахтың Голдберг вариацияларының 13-ші вариациясын; Эльгардың А-бемоль мажордағы 1-ші симфониясын; Вагнердің "Вальтердің сынағы" (Die Meistersinger von Nürnberg операсынан); Дебюссидің "Fêtes" (Nocturnes циклынан); Ламберттің "Рио-Гранде" шығармасын; Уолтонның си-минор тоналды 1-ші симфониясын; және Воан Уильямстың "Венлок жиегінде" шығармасын таңдады. Берджесс жазған музыка туралы эсселер жинағы 2024 жылы жарық көрді.

Тіл білімі

Реймонд Чапман мен Том МакАртур «Оксфорд тілінің серігі» еңбегінде: «Бургестің тілдік дайындығы ерекше айтылулармен және стильдің нюанстарымен байытылған диалогта көрінеді», - деп жазды. Малайядағы жылдарында, жави – араб әліпбине негізделген малай тілінде меңгергеннен кейін, Берджесс парсы тілін өзіне-өзі үйренді, содан кейін Элиоттың «Шөл даласын» парсы тіліне аударды (жарияланбаған). Ол ағылшын әдебиетінің үздік туындыларын малай тіліне аударудан тұратын антология жасауға тырысты, бірақ ол жарық көрмеді. Берджесс аударған шығармалардың ішінде «Сирано де Бержерак», «Эдип патша» және «Кармен» екі реттен аударылған. Берджестің тілге деген қызығушылығы «Құран апельсіні» (Надсат) романындағы ағылшын-орыс тіліндегі жасөспірім сленгінде және «Отты іздеу» (1981) фильмінде көрініс тапты, онда ол кейіпкерлер үшін тарихқа дейінгі тілді (Улам) ойлап тапты. Оның қызығушылығы кейіпкерлерінде де көрінеді. «Дәрігер ауырып қалды» романында доктор Эдвин Спиндрифт – лингвистикадан дәріс оқытушы, ол, сыншы Саул Малоффтың пікірінше, «ағылшын тілінің алуан түрлерін көрсететін мидың ерекшеліктерімен» ауруханадан қашып құтылады. 1940-жылдардың соңында Бирмингем университетінде фонетикадан дәріс берген Берджесс «Тілді түсіндіру» және «Ауыз толған әуе» еңбектерінде тіл білімі саласын зерттейді. Берджестің көп тілділігі Роджер Льюис 2002 жылы жазған өмірбаяндық еңбекте талқыланды. Льюис BBC деректі фильмін Малайзияда түсірген кезде Берджестің, көрінетіндей, еркін малай тілінде сөйлегені мейрамханадағы официанттарға түсініксіз болды деп мәлімдеді. Деректі фильмнің режиссері Берджестің тілдік мақтаныштарын әшкерелеу үшін осы эпизодты фильмде қасақана қалдырды деген болжам бар. 2002 жылғы 25 қарашада Лондонның «Independent on Sunday» газетінде жарияланған Дэвид Уоллестің хаты оқиғаға жарық түсті. Уоллес хатында: «Әңгіме дәл емес. Онда тіл білгір Берджес «малай официанттарына малайша айғайлап» тұрғаны, бірақ «өзін түсіндіре алмағаны» айтылады. Бұл әңгіменің бастауы 20 жыл бұрын түсірілген BBC деректі фильмінен алынған. [Ұсынылған нәрсе] режиссердің ұлы авторды мазақ ету үшін сахнаны қалдырғаны болды. Бұл рас емес, мен режиссер болғандықтан сенімдімін. Телевизияда көрсетілген сюжет Берджес бұл официанттар малай емес екенін білгенін көрсетті. Бұл қытай мейрамханасы еді және Берджестің айтуынша, этникалық қытайлар мемлекеттік тілге – бахаса Малайзияға (малай) көңіл бөлмейді. Берджестің акценті болуы мүмкін, бірақ ол тілді білді, тілді білмегендер – сол қыздар еді. Льюис Малайзия халқының төрттен бір бөлігін хоккиен және кантон тілдерінде сөйлейтін қытайлар құрайтынын толық білмеуі мүмкін. Алайда, 1967 жылғы Тіл заңы қабылданғаннан бастап малай тілі Ұлттық тіл ретінде бекітілді. 1982 жылға қарай Малайзиядағы барлық бастауыш және орта мектептерде баша малай тілі негізгі тіл ретінде оқытылатын болады (Гарольд Крауч, «Малайзиядағы үкімет және қоғам», Итака және Лондон: Корнелл университетінің баспасы, 1996).

Мұрағат

Энтони Берджесстің дүниелерінің ең үлкен мұрағаты Ұлыбританияның Манчестер қаласындағы Халықаралық Энтони Берджесс Қорында сақталады. Мұрағатта: қолмен жазылған журналдар мен күнделіктер; Берджесстің жеке кітапханасынан 8000-нан астам кітап; романдардың, журналистиканың және музыкалық шығармалардың қолжазбалары; 1918-1993 жылдар аралығындағы кәсіби және жеке суреттер; кең көлемдегі дыбыс жазбалары мұрағаты; Берджесстің музыкалық жинағы; жиһаз; музыкалық аспаптар, оның ішінде Берджесстің екі пианиносы; сондай-ақ Анжела Картер, Грэм Грин, Томас Пиншон және басқа да белгілі жазушылар мен баспагерлерден келген хаттарды қамтитын хат алмасу кіреді. Халықаралық Энтони Берджесс Қоры 2003 жылы Берджесстің жесірі Лиана құрды. 1995 жылдан бастап Берджесстің жесірі Техас университетінің Остин қаласындағы Гарри Рэнсом орталығына оның көптеген құжаттарын сатты, кейін жылдары оған бірнеше қосымшалар енгізілді. 136-дан астам қораптан тұратын мұрағатқа терілген және қолмен жазылған қолжазбалар, ноталар, хаттар, газеттен алынған үзінділер, келісім-шарттар мен заңдық құжаттар, кездесулер тізімдері, журналдар, суреттер және жеке заттар кіреді. Жинаққа жарық көрмеген және орындалмаған музыкалық шығармалардың көп бөлігі, сондай-ақ Берджесстің сұхбаттары мен оның туындыларын орындаудың аудио жазбалары кішкентай санымен ұсынылған. Рэнсом орталығының қорында Берджесстің кітапханасынан 90-нан астам кітапты табуға болады. 2014 жылы Рэнсом орталығы Берджесстің көп жылдық агенті Габриэле Пантуччидің мұрағатын қосты, оған қосарлы қолжазбалар, ноталар, хат алмасу және келісім-шарттар кірді. Берджесстің Рэнсом орталығындағы мұрағаты Джеймс Джойс, Грэм Грин және Д. Х. Лоуренс сияқты Берджес бағалаған суретшілердің маңызды мұрағаттарымен толықтырылған. 1998 жылы Анже университетіне қағаздар, музыкалық қолжазбалар және басқа да заттардың шағын жинағы тапсырылды. Оның қазіргі орналасқан жері белгісіз.

Құрметтер

Бурджес Францияның «Commandeur des Arts et des Lettres» орденімен марапатталды және Монаконың «Commandeur de Mérite Culturel» атағын алды. Ол Корольдік әдебиет қоғамының мүшесі болды. 1991 жылы Корольдік әдебиет қоғамы оған «Әдебиет серігі» атағын берді. Ол Санкт-Эндрюс, Бирмингем және Манчестер университеттерінен құрметті доктор дәрежесін алды. «Жер бетіндегі күштер» романы 1980 жылғы ағылшын Букер сыйлығына үміткер болды, бірақ жеңіске жете алмады (сыйлық Уильям Голдингтің «Ритуалдық өтулер» романына берілді).

Еске алу

Халықаралық Энтони Берджесс қоры Манчестер қаласындағы Кембридж көшесі, 3-үй мекенжайында өнер орталығы мен кафе-барды басқарады. Манчестер университеті 2012 жылдың қазан айында «Манчестер университеті Энтони Берджессті еске алады, 1917–1993, жазушы және композитор, 1940 жылы ағылшын тілі мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін бітірген» деген мәтіні бар тақта ашты. Бұл Ұлыбританияда Берджеске қойылған алғашқы ескерткіш болды.

Таңдалған зерттеулер

Джеффри Аггелер, Энтони Берджесс: Суретші – романист ретінде (Алабама, 1979, ). Бойтинк, Пол. Энтони Берджесс: Түсіндірмелі библиография және анықтамалық. Нью-Йорк, Лондон: Garland Publishing, 1985. xxvi, 349 б. Кіріспе, хронология және көрсеткіштер қоса берілген. Энтони Берджесс, "Сағаттық жағдай". The New Yorker. 4 және 11 маусым, 2012. 69–76 бб. Сэмюэл Коул, Энтони Берджесс (Нью-Йорк, 1981, ). А. А. Девитис, Энтони Берджесс (Нью-Йорк, 1972). Кэрол М. Дикс, Энтони Берджесс (British Council, 1971. Northcote House Publishers, ). Мартин Гош Шеллхорн, Энтони Берджесс: Мінез-құлықты зерттеу (Peter Lang AG, 1986, ). Ричард Мэтьюс, Энтони Берджесстің "Сағаттық ғаламшары" (Borgo Press, 1990, ). Пол Филлипс, Энтони Берджесс музыкасы (1999). Пол Филлипс, "Энтони Берджесс", New Grove музыка және музыканттар сөздігі, 2-ші басылым (2001). Пол Филлипс, Сағаттық қарсы нүкте: Энтони Берджесстің музыкасы мен әдебиеті (Manchester University Press, 2010, ). Джон Дж. Стинсон, Энтони Берджесс қайта қаралуы (Бостон, 1991, ).