Кіріспе

Mervyn Laurence Peake (9 шілде 1911 – 17 қараша 1968) – ағылшын жазушысы, суретшісі, ақыны және иллюстраторы. Ол ең көп танымал Горменгаст кітаптарымен. Төрт туынды Пик ұзақ циклдың бір бөлігі деп ойлаған, бірақ өлімі оны аяқтауға кедергі келтірді. Оларды кейде оның замандасы Дж. Р. Р. Толкиннің шығармаларымен салыстырады, алайда Пиктің сюрреалистік туындыларына Толкиннің мифология мен филологияны зерттеуінен гөрі Чарльз Диккенс пен Роберт Луис Стивенсонға деген ерте махаббаты ықпал еткен. Пик өлең түрінде өлеңдер мен әдеби ақымақтықтарды, ересектер мен балаларға арналған әңгімелерді («Жоғалған ағайыннан хаттар», 1948), сахналық және радио пьесаларын, сондай-ақ «Мистер Пай» (1953) романын жазды. Бұл салыстырмалы түрде тығыз құрылымдалған роман, онда Құдай есімді кейіпкердің евангелистік талаптары мен жайлы дүниетанымын әжуалайды. Пик 1930-1940 жылдары Лондонда тұрған кезде суретші және иллюстратор ретінде танымал болды, оған танымал адамдардың портреттерін салуға тапсырыс берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ол қысқа мерзімге соғыс көріністерін бейнелеу үшін бірнеше газеттермен жұмыс істеді. Оның суреттерінің жинағы әлі де оның отбасында сақтаулы. Өмірінде үлкен халыққа танылмаса да, оның туындылары әріптестері тарапынан жоғары бағаланды, оның достарына Дилан Томас пен Грэм Грин де кірді. Оның еңбектері қазір Ұлттық портрет галереясының, Императорлық соғыс мұражайының және Ұлттық мұрағаттың коллекцияларында сақталған. 2008 жылы «Таймс» газеті Пикті «1945 жылдан бергі 50 ең ұлы британ жазушысының» тізіміне енгізді.

Ерте өмір

Мервин Пик 1911 жылы Цзюцзяндағы Лу тауының басында орналасқан Кулинг қаласында британдық ата-анадан дүниеге келді. Бұл Қытай Республикасының құрылуы мен революцияға үш ай қалғанда болды. Оның әкесі Эрнест Кромвелл Пик – конгрегационалистік дәстүрдегі Лондон миссионерлік қоғамының медициналық миссионері, ал анасы Аманда Элизабет Пауэлл Қытайға миссионерлік көмекші ретінде келген еді. 1903 жылдың шілдесінде Пик Цзюцзяндағы Янцзы өзені маңындағы Лу тауындағы еуропалық миссионерлердің демалыс орны – Кулингте (ағылшын тілінен аударғанда "салқындату") 1901 жылдан бері Қытайда болып жүрген болашақ әйелі Аманда Элизабет Пауэллмен танысты. Олар сол жылдың желтоқсан айында Гонконгта неке қиды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Пиктер Англияға демалысқа барып, 1916 жылы Қытайға қайтып келді. Мервин Пик 1922 жылдың желтоқсанында Транссибір темір жолы арқылы Англияға аттанғанға дейін Тяньцзинь грамматикалық мектебінде білім алды. Кейін ол осы кезең туралы "Умзимбубу кафирлерінің ақ басшысы" атты повесть жазды. Пик Қытайға ешқашан қайта оралмады, бірақ оның туындыларында қытай мәдениетінің ықпалы байқалады, әсіресе Горменгаст сарайында. Ол бір жағынан оның туған жері Кулингті, Пекиннің ежелгі қабырғалы қаласын, сондай-ақ Тяньцзинде өскен жабық аумақты еске түсіреді. Еуропалықтар мен қытайлықтардың, сондай-ақ Қытайдағы кедейлер мен байлардың өмірі арасындағы контрасттарға ерте танысуы Горменгаст кітаптарына да әсер еткен болуы мүмкін. Оның білімін 1923-1929 жылдары Мотингхемдегі Элтам колледжінде жалғастырды, онда оның қабілетін ағылшын тілі пәнінің мұғалімі Эрик Дрейк дамытты. Пик 1929 жылдың күзінде Кройдон өнер мектебін бітірді, содан кейін 1929 жылдың желтоқсанынан 1933 жылға дейін Корольдік академия мектебінде майлы бояумен сурет салуды үйренді. Осы кезде ол өзінің алғашқы ұзын поэмасын – "Күлдің иісі" атты туындысын жазды. 1931 жылы оның суреті Корольдік академия көрмесіне қабылданып, "Сохо тобы" деп аталатын көрмеде жұмыстары қойылды.

Мансап

1930 жылдары Лондонда суретші ретінде еңбек жолын бастады, бірақ ол бір кезде Сарк аралында тұрды. Ол алғаш рет 1932 жылы Саркқа көшіп келді, онда оның бұрынғы мұғалімі Эрик Дрейк суретшілер колониясын құрып жатқан еді. 1934 жылы Пик Сарк суретшілерімен бірге Дрейк салған Сарк галереясында және Лондондағы Cooling Galleries-де, ал 1935 жылы Лондондағы Корольдік академияда және Легер галереясында көрмеге қатысты. 1936 жылы ол Лондонға оралып, "Жәндіктер ойыны" пьесасының декорациялары мен костюмдерін жасауға шақырылды, ал оның жұмысы "The Sunday Times" газетінде жоғары бағаланды. Сонымен қатар, ол Вестминстер өнер мектебінде бейнелеу өнерінен сабақ беруді бастады, онда суретші Мэйв Гилмормен танысып, 1937 жылы оған үйленді. Олардың үш баласы болды: Себастьян (1940–2012), Фабиан (1942 жылы туған) және Клэр (1949 жылы туған). Пик 1938 жылы Лондондағы Calmann Gallery-де суреттерінің өте сәтті көрмесін өткізді, ал оның алғашқы кітабы – өзі суреттеген балаларға арналған пираттық роман "Капитан Slaughterboard Drops Anchor" (1936 жыл шамасында жазылған әңгімесі негізінде) 1939 жылы Country Life басылымында жарық көрді. 1939 жылдың желтоқсанында Chatto & Windus компаниясы оған "Ride a Cock Horse and Other Nursery Rhymes" балалар кітабын суреттеуді тапсырды, ол 1940 жылы Рождестволық жәрмеңкеге арналған болатын.

Әскерге шақыру

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол өзінің өнерін елге қызмет етуге жұмсауға ниеттенгендіктен, соғыс суретшісі болуға өтініш білдірді. Ол нацистік басшы Адольф Гитлердің авторлық туындылары ретінде қорқынышты соғыс суреттерін ирониялық атаулармен ұсынған «Суретші Адольф Гитлердің көрмесі» дегенді көзге елестетеді. Британдық ақпарат министрлігі оның суреттерін сатып алғанымен, Пикке берген өтініші қабылданбады және ол әскерге шақырылды. Ол бастапқыда Корольдік артиллерияда, содан кейін Корольдік инженерлерде қызмет етті. Осы кезеңде ол «Титус Гроан» романын жазуды бастады. 1942 жылдың сәуір айында, соғыс суретшісі болып тағайындалуына немесе тіпті Лондондағы соғыс зардаптарын бейнелеуге рұхсат беруден үнемі бас тартылғаннан кейін, ол жүйкелік құлауға ұшырап, Саутпорт ауруханасына түсті. Сол күзде ол Жарнама министрлігіне алты айға график ретінде жұмысқа қабылданды, жарнамалық иллюстрациялар жасады. Келесі көктемде ол әскерден босатылды. 1943 жылы Соғыс суретшілерінің кеңесші комитеті (WAAC) оған Сметвик қаласындағы Chance Brothers зауытында шыны үрлеушілерді суреттеуге тапсырыс берді, онда алғашқы радарларға арналған катодты сәулелік түтіктер жасалған болатын. Кейін Пикке әртүрлі зауыттардағы суреттерді бейнелеу үшін үш айлық WAAC шарты ұсынылды, сондай-ақ RAF ұшқыштарының жауап алуын көрсететін үлкен суретті тапсыру сұралды. Осы суреттердің бір бөлігі Манчестер өнер галереясында тұрақты түрде қойылған, ал қалғандары Императорлық соғыс мұражайының қорында сақтаулы.

Суреттеу және жазу

1943-1948 жылдар аралығындағы бес жыл оның мансабындағы ең өнімді кезең болды. Ол «Тит Гроан» және «Горменгаст» романдарын аяқтады, сондай-ақ басқа авторлардың кітаптары үшін ең танымал иллюстрацияларын жасады, оның ішінде Льюис Кэрроллдың «Снарк аңшылығы» (оған, айтуынша, бар болғаны 5 фунт төленген) және «Әліс ғажайыптар елінде», Сэмюэл Тейлор Колридждің «Ежелгі теңізшінің балладасы», Бауырлар Гриммнің «Народ аңыздары», Квентин Крисптің «Бәрі де, және Бэвин де» және Роберт Луис Стивенсонның «Др. Джекил мен мистер Хайдтың екі жақтары», сонымен қатар көптеген түпнұсқа өлеңдер, суреттер мен картиналар жазды. Пик Pan Books компаниясының логотипін жасады. Баспагерлер оған кітапқа 10 фунт стерлинг немесе бір фартинг роялти ұсынды. Грэм Гриннің кеңесімен, Пик 10 фунтты таңдады, себебі ол қағаз қымбаттағандықтан, кітаптардың танымалдығы ұзаққа соқпайды деді. 1944 жылы «Ақылсыз ұйқастар» атты әдемі өлеңдер жинағы жарық көрді, оны Джон Бетджеман «көрнекті» деп сипаттады. 1945 жылы соғыс аяқталғаннан кейін, «Picture Post» журналының көркем редакторы Эдгар Эйнсворт Пикке журнал үшін Франция мен Германияға сапар шепуді тапсырды. Жазушы Том Пококпен бірге Пик нацистік Бelsen концлагерінің қорқынышты көрінісіне куә болды, онда қалған тұтқындар, тым ауыр болғандықтан көшірілмей, оның көз алдында қайтыс болды. Ол бірнеше сурет жасады, бірақ бұл тәжірибе оны терең қинады және ол олардың азаптарын өнерге айналдырудың күрделігін терең сезіммен жазылған өлеңдерде бейнеледі. 1946 жылы отбасы Саркқа көшіп кетті, онда Пик жазу және сурет салуын жалғастырды, ал Мэйв сурет салды. «Горменгаст» 1950 жылы жарық көрді, содан кейін отбасы Англияға оралып, Кент қаласындағы Смарденге қоныстанды. Пик Орталық өнер мектебінде жартылай уақыт оқытты, «Мистер Пай» атты комедиялық романын бастады және театрға деген қызығушылығын қайта жақтатты. Сол жылы оның әкесі қайтыс болып, Уоллингтон, Суррейдегі Хиллсайд Гарденс үйін оған мұра етіп қалдырды. «Мистер Пай» 1953 жылы жарық көрді, кейін ол оны радиоспекльге бейімдеді. BBC 1954 және 1956 жылдары оның басқа да пьесаларын эфирге шығарды.

Кейінгі өмірі

1956 жылы Мервин мен Мейв Испанияға сапар шекті, оны Пиктің денсаулығы нашарлап бара жатқанын ескере, демалысқа шығу арқылы жақсарады деп үміттенген досы қаржыландырды. Сол жылы оның "Қараңғылықтағы бала" повесі Уильям Голдинг пен Джон Уиндхемнің әңгімелерімен бірге "Кейде, ешқашан" атты жинақта жарық көрді. 18 желтоқсанда BBC радиосында оның "Көрегеннің көзі" (кейін "Бір дауысы" деп қайта жөнделді) радиоспектаклі көрсетілді, онда авангард суретшіге шіркеу қабырғасына сурет салу тапсырылады. Пик өзінің "The Wit to Woo" пьесасына үлкен үміт артып, ақыры 1957 жылы Лондонның Вест-Эндінде қойылды, бірақ ол сыншылар тарапынан да, коммерциялық тұрғыдан да сәтсіздікке ұшырады. Бұл оған қатты әсер етті – денсаулығы күрт нашарлап, ол қайтадан нервтік күйзеліспен ауруханаға жатты. Осы кезеңде ол негізінен Майкл Муркоктың "Жаңа әлемдер" журналында жарияланды, ол 1950 жылдардың ортасынан бері берік қолдаушы болды.

Денсаулығының нашарлауы

Ол деменцияның айқын ерте белгілерін көрсетіп, оған электр құрылғысымен ұстау терапиясы тағайындалды, бірақ ол тиімсіз болды. Келесі бірнеше жылда ол тұрақты және жылдам сурет салу қабілетін біртіндеп жоғалтты, әйелінің көмегімен де кейбір суреттер салды. Оның соңғы аяқталған туындыларының арасында Бальзактың "Қызық әңгімелер" (1961) және 15 жыл бұрын жазған "Ұшқыш бомбаның әуені" (1962) өлеңіне салған суреттері бар. "Тит жалғыз" 1959 жылы жарық көрді, ал 1970 жылы "Жаңа әлемдер" журналының редакторы Лэнгдон Джонс баспагердің салмақты қателіктерінен туған қайшылықтарды жою үшін оны қайта қарады. Джонс, сонымен қатар композитор, "Ұшқыш бомбаның әуені" өлеңін музыкаға қойды. 1995 жылғы басылымда үш аяқталған "Горменгаст" романымен бірге төртінші "Горменгаст" романы "Тит оянады" бастауынан қысқаша үзінді, сондай-ақ ол осы және келесі "Горменгаст" романдарының сюжеттері мен тақырыптарын қамтитын тізім де бар.

Өлім

1960 жылдары Пиктің денсаулығы нашарлап, физикалық және психикалық әлсіздікке ұшырады. Ол 1968 жылдың 17 қарашасында Оксфорд маңындағы Буркот қаласындағы, күйеуінің інісі басқаратын әлеуметтік қызмет көрсету үйінде қайтыс болды. Ол Батыс Сассекс графтығының Бурфэм ауылындағы Сент-Мэри шіркеуінің қорымына жерленді. 2003 жылы JAMA Neurology журналында жарияланған зерттеу Пиктің өлімінің себебі Леви денелерімен байланысты деменция (DLB) екенін көрсетті. Оның еңбектері, әсіресе Горменгаст сериясы, оның өлімінен кейін көпке танылып, жоғары бағаланды. Олар содан бері екі оннан астам тілге аударылды.

Жарияланымдар

Пиктің өлеңдерінің алты томы оның өмірінде жарық көрді: Shapes & Sounds (1941), Rhymes without Reason (1944), The Glassblowers (1950), The Rhyme of the Flying Bomb (1962), Poems & Drawings (1965) және A Reverie of Bone (1967). Оның қайтысынан кейін "Таңдалған өлеңдер" (1972) жарық көрді, одан кейін 1979 жылы "Пиктің жолы" басылып шықты. 1982 жылғы "Пингвин" басылымында көптеген түзетулер енгізілді, соның ішінде қатты мұқабалы басылымнан қатемен бір шумақ алынып тасталған еді. Мервин Пиктің жинақталған өлеңдері 2008 жылдың маусым айында Carcanet Press баспасында жарық көрді. Басқа жинақтарға "Мервин Пиктің суреттері" (1974), "Жазулар мен суреттер" (1974) және "Мервин Пик: адам және оның өнері" (2006) кіреді. Пиктің туғанына 100 жыл толуына арналған жиналған шығармалардың шектеулі басылымы Queen Anne Press баспасында жарық көрді.

Мұрағат

2010 жылы Британ кітапханасы Пик пен Лори Ли, Уолтер де ла Маре және К. С. Льюис арасындағы хат алмасуларын, сонымен қатар 39 Горменгаст дәптерін және «Алиса айна арқылы» және «Алисаның ғажайып елдегі оқиғалары» үшін түпнұсқа суреттерді қамтитын 28 контейнерден тұратын мұрағатты сатып алды. Мұрағатқа Британ кітапханасының сайты арқылы қол жеткізуге болады. 2020 жылдың шілдесінде Британ кітапханасы Пик мұрасынан 300 Peake-дің балалар әңгімелеріне, Gormenghast-қа және басқа да шығармаларына, соның ішінде «Қазына аралы» үшін түпнұсқа иллюстрациялардан тұратын визуалды мұрағатты сатып алды.

Еске алу

Пиктің үш баласы 2018 жылы BBC Radio Four радиосында әкесінің өмірінен жарты сағаттық естелік баяндамасын ұсынды, онда Сарк аралының маңыздылығына ерекше назар салынды. Сарк аралындағы алғашқы көк тақта 2019 жылдың 30 тамызында Авенюдегі галереялық дүкендерде Пейк құрметіне ашылды.

Пиктің шығармаларының драматикалық бейімделулері

1983 жылы Австралия радио хабар тарату корпорациясы толық Горменгаст трилогиясын радиода бейнелеу үшін сегіз сағаттық эпизодтарды көрсетті. Бұл үшінші кітап, «Тит жалғыз», алғаш рет қосылған кез еді. 1984 жылы BBC Radio 4 Брайан Сибли бейімдеген және Стингтің Стирпайк, ал Фредди Джонстың Суретші (баяндаушы) рөлінде ойнаған «Титус Гроан» және «Горменгаст» негізінде екі 90 минуттық пьесаны эфирге шығарды. Екі пьесаның 160 минуттық қысқартылған жинағы, «Титус Гроан Горменгастың ыңқылдары» деген атаумен 1992 жылы Рождество күні көрсетілді. BBC 7 2003 жылдың 21 және 28 қыркүйегінде түпнұсқа нұсқаларын қайталады. 1986 жылы «Мырза Пай» Дерек Джейкобидің қатысуымен Channel 4 төрт бөлімді мини-сериалы ретінде бейімделді. 2000 жылы BBC және WGBH Boston серияның алғашқы екі кітабына негізделген «Горменгаст» атты сәнді мини-сериалды бірлесіп өндірді. Онда Джонатан Рис Майерс Стирпайк, Нев Макинтош Фуксия, Джун Браун Нэнни Слэгг, Ян Ричардсон Лорд Гроан, Кристофер Ли Флей, Ричард Гриффитс Свелтер, Уоррен Митчелл Барквентин, Селия Имри графня Гертруда, Линси Бакстер және Зои Ванамейкер егіздер Кора мен Кларис, ал Джон Сешнс доктор Прунескуаллор рөлінде ойнады. Сонымен қатар, актерлік құрамында Ольга Сосновская, Стивен Фрай және Эрик Сайкс та болды, ал серия комедия жұлдызы Спайк Миллиганның (мектеп директоры рөлінде) соңғы экрандық жұмысы ретінде де есімдері танымал. 2000 жылы жасалған және Пикке тиесілі повесть негізінде түсірілген 30 минуттық «Қараңғылықтағы бала» телефильмі BBC Drama Lab-тің алғашқы туындысы болды. Ол жас компьютерлік ойын дизайнерлері жасаған «виртуалды» компьютерлік әлемде өрбітіп, Джек Райдер (EastEnders) Титус рөлінде, ал Терри Джонс (Monty Python's Flying Circus) баяндама жасады. Неміс Krautrock тобы Can-ның негізін қалаушы Ирмин Шмидт роман негізінде «Горменгаст» операсын жазды, ол алғаш рет 1998 жылдың қарашасында Германияның Вупперталь қаласында қойылды. Жаңа Зеландияның Split Enz рок-тобының көптеген ерте әндері Пиктің шығармаларынан шабыт алды. Британдық The Cure тобының «The Drowning Man» әні «Горменгаст» оқиғаларынан, ал тағы бір британдық Strawbs тобының «Lady Fuchsia» әні романның оқиғаларынан әсерленді. Пиктің 1950 жылдардың ортасына жататын «Үңгір» пьесасы 2009 жылы Камбервеллдегі (Лондон) «Көк піл» театрында алғаш рет оқылды, ал 2010 жылдың 19 қазанында Аарон Патерсон режиссерлігімен сол театр сахнасында әлемдік премьерасы болды. 2011 жылы Брайан Сибли осы әңгімені тағы да бейімдеді, бұл жолы BBC Radio 4-те 2011 жылдың 10 шілдесінен бастап Classic Serial ретінде бір сағаттық алты эпизодтан тұратын серия ретінде көрсетілді. Серия «Титус Гроан тарихы» деп аталды және Мервин Пик жазған барлық үш романды, сондай-ақ оның жесірі Мэйв Гилмор аяқтаған, жақында жарық көрген «Титус оянады» соңғы томын қамтыды. Онда Люк Тредавей Титус, Дэвид Уорнер Суретші, ал Карл Прекопп Стирпайк рөлінде ойнады. Сондай-ақ, Пол Рис, Миранда Ричардсон, Джеймс Флит, Тамсин Грейг, Фенелла Вулгар, Адриан Скарборо және Марк Бентон сияқты актерлер қатысты. Стинг 1980 жылдары қысқа мерзімге «Горменгаст» романдарының киноқұқығына ие болды, ол романдарды тұжырымдамалық альбомдар сериясына бейімдеу мүмкіндігін талқылады, бірақ Radio 4 аудио драмасын идеал деп жариялағаннан кейін бұл идеядан бас тартты. 2015 жылы автор Нил Гейман романдарды кең экранға бейімдеу туралы келіссөздер жүргізді.