Кіріспе

1922–1995 жылдардағы ағылшын жазушысы, сыншысы және педагогы Сэр Кингсли Уильям Амис (16 сәуір 1922 – 22 қазан 1995) – ағылшын романисі, ақыны, сыншысы және педагогы. Ол 20-дан астам роман, алты томдық поэзия жинағы, мемуар, әңгімелер, радио және теледидар сценарийлері, сондай-ақ әлеуметтік және әдеби талдаулар жазды. Ол ең белгілі сатирикалық комедияларымен танымал, мысалы, «Бәхетті Джим» (1954), «Бір семіз ағылшыл» (1963), «Аяқтау» (1974), «Джейктің ісі» (1978) және «Ескі шайтандар» (1986). Оның өмірбаяуын жазған Закари Лидер Амисті «ХХ ғасырдың екінші жартысындағы ең көрнекті ағылшын комедиялық романисі» деп атады. 2008 жылы «Таймс» газеті оны 1945 жылдан бергі 50 ең ұлы британ жазушысының тізімінде тоғызыншы орынға қойды. Ол романист Мартин Амистің әкесі болды.

Өмір және мансап

Кингсли Амис 1922 жылғы 16 сәуірде Лондонның оңтүстігіндегі Клэпхэмде Уильям Роберт Амистің (1889–1963), кеңсе қызметкерінің жалғыз баласы болып дүниеге келді. Ол «құзыретті, испан тілін жақсы білетін және Оңтүстік Америкаға қыша экспорттаумен айналысқан» Лондон қаласындағы қыша өндіруші Colman’s компаниясының қызметкері және оның әйелі Роза Энни (туған тегі Лукас) болды. Амистердің әулеті бай болған. Уильям Амистің әкесі, шыны саудагері Джозеф Джеймс Амис, Пурлидегі Барчестер сарайына ие болды, ол кезде Суррейге қарасты. Амис Дж. Дж. Амисті – әрқашан «Патер» немесе «Дадда» деп аталатын – «әзілкеш, қызуқанды, ақымақ кішкентай адам» деп есептеді, оны «жақтырмады және жиренді». Оның әйелі Джулия «Амис жек көріп, қорқынышпен қараған үлкен, жаман, сақалды әйел еді». Оның анасының ата-анасы Кэмбервеллде тұрды. Оның әкесі Джордж кітаптарды ынтамен жинаған және баптист шіркеуінің органшысы болды, ол Брикстон ерлер киімдері дүкенінде тігіншінің көмекшісі болып жұмыс істеді, ол «Амис қамқорлық көрген жалғыз әжесі» болды. Амис әжесінің кітапханасының көп бөлігін мұраға алмаққа үміттенді, бірақ әжесі Джемиманы оның күйеуін сүйікті үзінділерін оқығанда мазақтауы үшін ұнатпады, «оның басын бетке түсіріп, оған қимыл-қозғалыстар жасап, әлгі бетке қарай иілгенде» оның бетіне әртүрлі мінездер жасады. Алдымен «Сент-Хилда» мектебінде білім алғаннан кейін, ол «ерекше емес, ұзақ уақыттан бері жоғалған жергілікті мектеп, жас ұлдарды да қабылдамайтын тәуелсіз қыздар мектебі, олар жас жеткенше және қауіпті болғанша», содан кейін жақын жердегі Норбери колледжіне көшті. 1940 жылы Амистер Беркхэмстедке, Гертфордширге көшіп келді, ал Амис (оның әкесі сияқты) Лондон қалалық мектебіне стипендия жеңіп алды. 1941 жылдың сәуірінде, бірінші курстан кейін, ол Оксфордтың Сент-Джон колледжіне стипендиямен оқуға түсті, онда ағылшын тілін оқыды. Сол жерде ол Филип Ларкинмен танысты, олармен өмірінің ең маңызды достығын құрды. 1941 жылдың маусым айында Амис Ұлыбритания Коммунистік партиясына қосылды. 1942 жылдың шілдесінде ол әскери қызметке шақырылып, Корольдік сигнал корпусында қызмет етті. Ол 1945 жылдың қазанында Оксфордқа дипломдық жұмысын аяқтау үшін оралды. 1947 жылы ағылшын тілінен бірінші дәрежелі диплом алғанмен, көп еңбек еткеніне қарамастан, ол уақытының көп бөлігін жазуға арнауға шешім қабылдады. 1946 жылы ол Хилари Бардуэллмен танысты. Олар 1948 жылы ол тұңғыш баласын, Филипті, босанғаннан кейін үйленді. Амис бастапқыда оның жасырын аборт жасатуын ұйымдастырды, бірақ оның қауіпсіздігі үшін қорқып, ойын өзгертті. Ол 1949 жылдан 1961 жылға дейін Суонси университетінің колледжінде ағылшын тілі пәнінің лекторы болды. Кейіннен тағы екі бала дүниеге келді: Мартин 1949 жылдың тамызында, ал Салли 1954 жылдың қаңтарында. Салли туғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Амистің алғашқы романы «Бақытты Джим» үлкен табысқа ие болды. Сыншылар бұл роман 1950-ші жылдардағы Ұлыбританияның мәнін жақсы түсіргенін және көркем әдебиеттің жаңа стилін ашқанын айтты. 1972 жылы Ұлыбританиядағы оның таңғажайып сатылымы АҚШ-та сатылған 1,25 миллион қағаз кітаппен теңестірілді. Ол 20 тілге, соның ішінде поляк, еврей, корей және серб-хорват тілдеріне аударылды. Роман фантастика үшін Сомерсет Моэм сыйлығын жеңіп алды және Амис «Ашулы жас адамдар» деп аталатын жазушылардың бірі болды. «Бақытты Джим» алғашқы британдық университет романдарының бірі болды, ол Малкольм Брэдбери, Дэвид Лодж, Том Шарп және Говард Джейкобсон сияқты жазушылардың кейінгі ұрпақтарына үлгі болды. Ақын ретінде Амис «Қозғалысқа» қатысты. 1958–1959 жылдары Амис АҚШ-қа екі сапардың біріншісін жасады, Принстон университетінде шығармашылық жазу бойынша қонақ лекторы және басқа солтүстік-шығыс университеттерінде қонақ оқытушы болып жұмыс істеді. Британияға оралғаннан кейін ол өмірдің бірқалыпты екенін сезініп, басқа жұмыс іздеуді бастады. Суонсиде 13 жыл жұмыс істегеннен кейін, 1961 жылы Амис Кембридждегі Питерхаус колледжінің мүшесі болды, бірақ Кембридждің академиялық және әлеуметтік жағдайына көңілі толмай, бір жыл ішінде бұл қадамға өкінді. Ол 1963 жылы отставкаға кетті, бірақ Лондоннан басқа жерге көшіп бармады. 1963 жылы Хилари Амистің жазушы Элизабет Джейн Ховардпен қарым-қатынаста екенін анықтады. Хилари мен Амис тамыз айында ажырасып, Ховардпен бірге тұрды, 1965 жылы Хилариден ажырасып, Ховардқа үйленді. 1968 жылы ол Ховардпен бірге Лондонның солтүстігіндегі Барнеттегі Леммонс үйіне көшіп барды. Олар 1983 жылы ажырасты. Өмірінің соңғы жылдары Амис Хиларимен және оның үшінші күйеуі, 7-ші Килмарнок бароны Аластер Бойдпен бірге тұрды. Мартиннің «Өмір тәжірибесі» атты естелік кітабы әкесінің өмірі, тартымдылығы және құлдырауы туралы көптеген мәліметтерді қамтиды. Амис 1990 жылы рыцарь атағын алды. 1995 жылдың тамызында ол инсультқа ұшырады деген күдік туды. Көрінетін жақсарудан кейін, оның денсаулығы нашарлап, 1995 жылдың 22 қазанында Лондонның Сент-Панкрас ауруханасында қайтыс болды. Ол кремацияланды және күлі Голдерс Грин крематориында жерленді.

Әдеби шығармашылық

Амис 20-ғасырдың ортасы мен соңындағы Ұлыбритания өмірінің комик романисі ретінде кеңінен танымал, бірақ оның әдеби шығармалары поэзия, эссе, сын, әңгімелер, тамақ-сусын, антологиялар және ғылыми фантастика, детектив сияқты жанрлардағы бірнеше романды қамтыды. Оның мансабы жақын досы Филип Ларкиннен керісінше дамыды. Ларкин ақын ретінде танылар алдында екі роман жариялаған; Амис бастапқыда ақын болуға тырысып, бірнеше өлең жинағынан кейін ғана романға көшкен. Ол өлеңдерін түсінікті, қарапайым стильде жазуды жалғастырды, бірақ көбінесе ойдың тереңдігін жасыратын. Амистің алғашқы романы «Бақытты Джим» (1954) атаусыз университеттің жоғары білімді академиялық ортасын тарих сабағынан шаршаған жас лекторының көзімен сатиралық түрде бейнелейді. Бұл роман 1950-ші жылдардағы «Ашулы жастар» қозғалысының бір бөлігі ретінде кеңінен танылды, ол британдық өмірдің қалыпты жағдайларына қарсы болды, бірақ Амис бұл түсіндіруді қолдамады. 1950 және 1960 жылдардың басындағы Амистің басқа да романдары оның өзінің тәжірибесінен алынған қазіргі заманғы жағдайларды көрсетеді. «Осы белгісіз сезім» (1955) жас провинциялық кітапханашы (бәлкім, Ларкиннің Халлде кітапханашы болып жұмыс істегенін еске түсірген) және оның некеден шығуға құмарлығын көрсетеді. «Менің осында ұнады» (1958) Амистің жас отбасымен континентке саяхаттағаннан кейін «шет елге» сынды көзбен қарады. «Сізге ұқсайтын қызды алыңыз» (1960) автобиографиялық көріністен алыстап, бірақ әдеттегі заманауи өмірдегі махаббат пен жыныстық қатынас мәселелеріне негізделген, жас мектеп мұғалімінің құдалануы мен қаһарманды азғыруын көрсетеді. «Өлімге қарсы лига» (1966) Амис 1960 және 1970 жылдары оның көптеген шығармаларын белгілеген мазмұндық, стильдік емес, кейбір тәжірибелерді көрсетуді бастайды. Оның ертедегі комедиялық романдарындағы қатаң реализмнен ауытқуы, алдымен көрінгендей, соншалықты кенеттен емес. Ол бала кезінен ғылыми фантастиканы оқыған және 1958 жылы Принстон университетіне барған кезде Кристиан Гаусс лекцияларында осы қызығушылығын дамытқан. Бұл лекциялар сол жылы «Жаңа тозақ карталары: ғылыми фантастикаға шолу» деген атпен жарияланды, онда жанрдың адам және қоғам туралы айтары туралы маңызды, бірақ жеңіл қарастырылды. Амис Фредерик Поль мен К.М.Корнблуттың дистопиялық шығармаларына ерекше қызығушылық танытты және «Жаңа тозақ карталарында» Роберт Шеклидің шығармалары арқылы көрініс тапқан тамаша дистопияның түрін сипаттау үшін «комикалық тозақ» терминін қолданды. Ол жанрға деген құлшынысын монтаждауда, советтанушы Роберт Конквестпен бірге, 1950 жылдары «Ассондаудинг Сэнс Фикшн» журналының сандарына қатты сүйенген Spectrum I–V ғылыми фантастика антологиясы сериясында көрсетті. «Өлімге қарсы лига» ғылыми фантастика емес болғанымен, Амистің бұрынғы романдарынан табылмайтын шындыққа еркіндік береді. Ол «Жасыл адам» (1969) (детектив/қорқыныш) және «Өзгеріс» (1976) (басқаша тарих) сияқты басқа жанрлық романдарында дамыған болжамды иілуді енгізеді. Бұл болжамдардың көпшілігі адамның істеріне араласатын қайырымды құдайдың бар екеніне күмән келтіретін. «Өлімге қарсы лига», «Жасыл адам», «Өзгеріс» және басқа да шығармаларында, соның ішінде «Ұлы жасандылық: аралық бағалау» және «Жаңа тәсіл қажет» сияқты өлеңдерде, Амис әлемді қатыгездік пен әділетсіздікке ұшыратуы мүмкін құдайға деген ренжігендігін көрсетті және кез-келген космологиялық схеманың талаптарына қарсы отбасы, достық, дене қуанышындағы қарапайым адам бақытын сақтауды жақтады. Амистің діни көзқарастары оның естеліктерінде жазылған жауапта көрінеді. Орыс ақыны Евгений Евтушенконың «Сіз атеистсіз бе?» деген сұрағына Амис «Мен оны жек көремін» деп жауап берді. Осы уақыт ішінде Амис «Бақытты Джим» және «Сізге ұқсайтын қызды алыңыз» комедиялық реализмінен мүлдем бас тартқан жоқ. «Мен қазір қалаймын» (1968) және «Қыз, 20» (1971) екеуі де 1960 жылдардың аяғындағы Лондонның «свингтік» атмосферасын бейнелейді, оған Амис, әрине, қатысқан, бірақ бұл кітаптардың екеуі де қатаң автобиографиялық емес. Мысалы, «20 жасар қыз» классикалық (және поп) музыка әлемінде, оның ішінде Амистің еш қатысы жоқ. Кітаптың музыка терминологиясы мен пікірін меңгеруі Амистің музыкаға деген әуесқойлық құлшынысын және оны қызықтырған тақырыпты зерттеуге арналған журналистік қабілетін көрсетеді. Бұл ақыл-парасат «Альтернация» кітабындағы шіркеу мәселелерінде де көрінеді; Амис не римдік католик, не қандай да бір шіркеудің адал мүшесі болған жоқ. 1950-1960 жылдары Амис тұрақты түрде эсселер мен сын-пикирлер шығарып, негізінен мерзімді басылымдарға арнады. Кейбірлері 1968 жылы «Джейн Остин не болды? » және басқа да эсселер жинағында жарияланды, онда Амистің өткірлігі мен әдеби және әлеуметтік пікірлері Колин Уилсонның «Шеттен шыққан» (сыналған), Ирис Мердоктың «Тор астында» (мақтаған) және Уильям Эмпсонның «Мильтонның Құдайы» (келісімге бейім) сияқты кітаптарда көрсетілді. Амистің кітаптар мен адамдар туралы пікірлері көбінесе консервативті болды, бірақ, жинақтың атау эссесі көрсеткендей, ол «классикаға» және дәстүрлі моральға ғана құрмет көрсетпей, барлық нәрседе өзінің тәуелсіз ой-пікірін қолдануға көбірек бейім болды. Амис 1960 жылдардың соңында, ол Бондқа қатысты сындық жұмыстарды жасай бастаған кезде, Иэн Флемингтің «Джеймс Бонд» романдарымен байланысты болды, ол оларды жақсы көрді, псевдониммен немесе авторлық құқығын көрсетпестен. 1965 жылы ол өзінің атымен «Джеймс Бонд ісі» кітабын жазды. Сол жылы ол «Бонд кітабы» немесе «Кез келген адамның өзінің 007» кітабын «Лт. полковник Уильям («Билл») Таннер» псевдонимимен жазды, Таннер Флемингтің көптеген романдарының M штаб басшысы болды. 1968 жылы Амис «Полковник Сан» кітабын «Роберт Маркхэм» псевдонимимен жазды. Амистің әдеби стилі мен тоны 1970 жылдан кейін, «Ескі шайтандардан» басқа, Бұкер сыйлығының иегері болды. Кейбір сыншылар оны ескірген және әйелдерге қарсы деп тапты. Оның «Стэнли және әйелдер» кітабы әлеуметтік сананы зерттейді және осы қасиеттерді көрсетеді. Басқалары оның шығармаларында бұрынғы жұмыстарының адамгершілігі, өткірлігі және мейірімділігі болмағанын айтты. Осы кезеңде Амис антологиялық жұмыстармен де айналысты, барлық түрдегі ағылшын поэзиясы туралы кең білімін көрсетті. Ол өңдеген «Жаңа Оксфорд жеңіл өлеңдер кітабы» (1978) У.Х.Оуден жасаған түпнұсқалық томды қайта қарау болды. Амис оны айқын жаңа бағытта алып жүрді: Оуден жеңіл өлеңдерді жұмысшы табының немесе төменгі таптың шығу тегіне қарамастан, мазмұнына қарамастан «төмен» өлеңдерді қамтуға түсіндірді, ал Амис жеңіл өлеңдерді тоны бойынша жеңіл деп анықтады, бірақ композициясы бойынша міндетті түрде қарапайым емес. Оның «Амис антологиясы» (1988), оның сүйікті өлеңдерінен жеке таңдама, Лондон газетіндегі жұмысынан өркендеді, онда ол күніне бір өлең таңдап, оған қысқаша кіріспе жазды. Амис «Аяқтау» (1974) және «Джейкстің нәрсесі» (1978) үшін үш рет Бұкер сыйлығының финалисі болды және ақыры 1986 жылы «Ескі шайтандар» үшін сыйлықтың иегері атанды. 2008 жылы The Times Амисті 1945 жылдан бергі 50 ұлыбританиялық жазушының тізімінде 13-орынға қойды.

Саяси көзқарастар

Оксфордта оқып жүрген кезінде Эмис Ұлыбритания Коммунистік партиясына қосылып, 1956 жылы одан шықты. Кейіннен ол өзінің саяси өмірінің осы кезеңін "Оксфордта дерлік міндетті болған жас марксистік кезең" деп сипаттады. Эмис соғыстан кейін де біраз уақыт бойы саяси сол жақта болды, 1950 жылдары Лейборист партиясына әрқашан дауыс беретінін айтты. Эмис ақырында саяси оңға жылды, бұл өзгерісті "Неге Бақытты Джим оңға бұрылды" (1967) атты эссесінде талқылады; оның консерватизмі мен антикоммунизмі "Орыс жасырын ойыны" (1980) сияқты дистопиялық романында көрінеді. 1967 жылы Эмис, Роберт Конквест, Джон Брэйн және тағы бірнеше авторлар "Таймс" газетіне "Вьетнамдағы АҚШ саясатын қолдау" деген хатқа қол қойды, осылайша Вьетнам соғысында АҚШ үкіметін қолдады. Ол Адам Смит институтында сөйлеп, өнерге мемлекеттік қолдау көрсетуге қарсылық білдірді.

Кейіпкер

Өзінің мойындауынша және өмірбаянында жазылғандай, Амис өмірінің көп бөлігінде жиі адалсыздық жасаған. Бұл оның алғашқы некесінің ажырасуына басты себепкер болды. Югославия жағажайында ұйықтап жатқан Амистің танымал суретінде оның арқасында әйелі Хилари ерін қызылымен жазған "1 майлы ағылшыл – мен кез келгенмен жатамын" деген слоганы жазылған. Бір естелікте Амис: "Кейде мен өзімнің замандағы ең ішкішілдердің бірі, тіпті ең мас адамдардың бірі екенім туралы қадір-қасиетке ие екенімді сезінемін" деп жазды. Оның пікірінше, бұл оқырмандардың кейіпкерлерінің мінез-құлқын өзіне қатыстыруға бейімділігін көрсетеді. Ол ішімдікті ұнататын және көп уақытын пабтарда өткізетін. Виктор Голланцқа "Лакки Джимді" ұсынған Хилари Рубинштейн: "Мен Джим Диксонның пабқа барып, он пинта сыра ішкеніне күмәнданамын, мен Кингслиді жақсы білмеймін" деді. Клайв Джеймс: "Ол Гаррик клубына сайланбастан бұрын, бір үстелдің апталық ішімдік шоттарын өзі төлеген. Сайланғаннан кейін, ол таксиге жеткізіп беруге тырысқанда қиындыққа тап болды" деп түсіндірді. Бірақ Амис шараптың шығармашылыққа көмектеспейтінін айтты: "Ішімдік жазушының өмірінде қандай рөл атқарса да, оның еңбегінде рөл атқаруы керек емес". Ішу осы мақсатқа жеткен кезде, түскі астан басталатын. Мұндай өзіндік тәртіп Амистің өнімділігі үшін маңызды болды. Дегенмен, Джеймстің сөзіне сүйенсек, Амис үшін шешуші сәт болды, оның ішімдік ішуі әлеуметтік болмай, Хиллиге жасаған әрекеттеріне өкіну мен қайғыны жеңілдетудің бір жолына айналды. "Амис қасақана өзіне қарсы болды. Бұл мәселеге тап болған ақсүйек өзінің іс-әрекетіне наразы болды деп болжауға болады".

Еврейлерге қарсылық

Амис антисемитизммен қарым-қатынасы түсініксіз болды, кейде оны білдіріп, кейде оны ұнатпайтынын айтты. Ол жиі кездесетін еврей стереотиптері туралы ойлармен бөлісіп тұратын. Оның әңгімелерінде және достары мен әріптестеріне жазған хаттарында антисемитизм көрініс берді, мысалы: «Еврейлердің басты кемшілігі – сөздермен ойнау, еркін сөйлеу қабілеті, мүмкін, тіпті жалғандық, Маркс, Фрейд, Маркузе сияқты», немесе «Чаплин [еврей емес] – жылқының соқасы. Ол еврей, Маркс ағайындылары мен Дэнни Кей сияқты». Оның параноидтық шизофрениямен ауыратын адам туралы «Стенли мен әйелдер» романында бұл тақырып аз ғып қамтылған. Америка Құрама Штаттарының мәдени ерекшеліктері туралы Амис былай деді: «Америкалықтарды неге ұнатпайтынымды енді түсіндім – ондағылардың барлығы еврей немесе қарапайым адам». Амис өзінің антисемитизмін «өте жәй» деп сипаттады.

Отбасы

Амистің алғашқы, 15 жылдық некесі мемлекеттік қызметкердің қызы Хилари Бардуэллмен болған, одан екі ұлы мен бір қызы дүниеге келді: графикалық дизайнер Филип Амис; және 2000 жылы қайтыс болған Салли Амис. Амис екінші рет 1965-1983 жылдары романшы Элизабет Джейн Ховардқа үйленді, бірақ олардан балалары болмады. Осы неке аяқталған соң ол бұрынғы әйелі Хилари және оның үшінші күйеуімен бірге тұруға кетті, бұл келісімді олардың ұлдары Филип пен Мартин шарттастырып, оның өмірінің соңына дейін күтімде болуын қамтамасыз етті.

Бас редактор

1961–66 жылдар аралығында «Spectrum» антологиялық жинақтар сериясы (Роберт Конквестпен бірлесіп редакторлық жасаған) (Бес томдық)
1978 жылы «Жаңа Оксфорд жеңіл өлеңдер кітабы» (ред.)
1981 жылы «Ғылыми фантастиканың алтын ғасыры» (ред.)