Кіріспе

Театрлық алдаудың түрі

Театрлық сиқырда адастыру – бұл орындаушының көрерменнің назарын бір нәрсеге аудару арқылы оны басқа нәрседен ыңғайлы түрде аластатуы. Көрерменнің назарын басқару – барлық театрдың мақсаты және барлық сиқыр әрекеттерінің ең басты талабы. Сиқыр "кешекті трюк" түрінде болсын немесе үлкен сахналық қойылым болсын, адастыру – оның басты құпиясы. Бұл термин әсерді (көздің маңызды емес нәрсеге назар аударуын) немесе оны құратын қолдың шеберлігін немесе сөздерді (сиқыршының сөйлеуін) сипаттайды. Бұл терминді кім алғаш қолданғанын анықтау қиын, бірақ адастыру туралы алғашқы сілтеме ықпалды орындаушы және жазушы Невил Маскелиннің еңбектерінде кездеседі: «Бұл, әрине, көрерменнің сезімдерін жаңылыстыру, құпиялылықты сақтау қажеттігі туындайтын белгілі бір ерекшеліктерді жасыру үшін жасалады». Сол кездегі сиқыршы, суретші және жазушы Харлан Тарбелл: «Қолдың шеберлігінің дерлік барлық өнері осы адастыру өнеріне байланысты» деп атап өтті. Генри Хей сиқырлаудың басты әрекетін «мүдделерді манипуляциялау» деп сипаттады. Сиқыршылар көрерменнің назарын екі негізгі тәсілмен адастырады. Бірі көрерменді бір сәт назарын аударуға итермелейді, осылайша олар қандай да бір айла-шарғыны немесе қимылды байқамай қалады. Екінші тәсіл көрерменнің көзқарасын өзгертіп, оларды шын мәнінде әсерге ешқандай қатысы жоқ сыртқы фактордың жетістікке жетуде маңызды рөл атқарады деп ойлауға бағыттайды. Дариел Фицки: «Сиқыршының нағыз шеберлігі – көрермендердің ой-санасына әсер етудегі шеберлігінде» дейді. Сонымен қатар, кейде «сиқырлы таяқ» сияқты құрал-жабдықтар адастыруға көмектеседі.

Қолдану

"Сақыл-сана мен сиқыршылық энциклопедиясында" Т. А. Уотерс "Алдын алу – дерлік барлық сәтті сиқырдың тірегі; оның болмауымен тіпті ең шебер қол өнері немесе механикалық құрылғы да нағыз сиқырдың иллюзиясын тудыруға құлықсыз" деп жазады. Алдын алу адам ақылының шектерін пайдаланып, бұрыс көрініс пен естеліктерді қалыптастырады. Көрерменнің әдеттегі санасы бір уақытта бір нәрсеге ғана назар аудара алады. Сиқыршы осыны көрерменнің ойларын немесе сезімдерді қабылдауын манипуляциялау үшін пайдаланады, оларды қателіктік қорытындыларға жеткізеді. Орындаушы көрерменнің назарын түрлі жолдармен аудара алады. "Сиқыр өнерінің құпиясы" кітабында Эрик Эванс пен Ноулин Крейвер сиқырдың тікелей соғысқа байланысты екенін және табысқа жету үшін бірдей қағидаларға сүйенетінін айтады. Олар Сун Цзының "Соғыс өнері" еңбегін мысалға келтіріп, кез келген сәтті науқанда алдаудың маңыздылығын көрсетеді. Крейвер 36 стратегия арқылы олардың барлық белгілі алдын алу әдістерінің жоспары қалай құралатынын түсіндіреді. Екінші дүниежүзілік соғыста британдық әскери барлауы сахналық сиқыршы Джаспер Маскелинді түрлі алдау түрлерін – арсыздық, алдау және маскировканы жасауға көмектесу үшін пайдаланды. Алдын алу техникаларын зерттеп, дамытқан сиқыршылар қатарында Макс Малини, Джон Рамзи, Томми Уодер, Деррен Браун, Хуан Тамариз, Тони Слидини және Дай Вернон бар.

Анықтамалар

Артур Бакли 1948 жылы жазған «Принциптер және алдаулар» кітабында осы терминнің дұрыстығына күмән келтіреді. Одан бері сиқыршылар «адастыру» терминін қолдану мәселесін талқылап, оның мәнісі мен қалай жұмыс істейтіні туралы көп пікір айтысты. Бакли адастыру мен бағыттың аражігін ажыратып көрсетті. Бірі – теріс, екіншісі – оң. Соңында ол екеуін де бірдей деп санайды: «Егер орындаушы қандай да бір жолмен көрермендерінің ойын өзі жасамаған нәрсені жасады деген қорытындыға жеткізсе, онда ол оларды осы сенімге қате бағыттап, соның нәтижесінде адастырған болады». Томи Уондер псевдонімімен танылған Джейкобс Мария Бемельман сиқыршының көзқарасынан көрермендердің назарын аударудың оң мақсатына назар салмақ әлдеқайда тиімді екенін атап өтті. Ол былай деп жазады: «Адастыру – «бұрыс» бағытты білдіреді. Бұл назарды бір нәрседен ауыстыруды ұсынады. Осы терминді үнемі қолданудан кейін ол санамызға терең сіңіп, біз адастыруды назарды бір нәрседен емес, керісінше, басқа нәрсеге аудару деп қабылдай бастауымыз мүмкін». 2019 жылғы қазан-қараша айларында АҚШ-та өткен «Слидини шабыты» лекциялық туры барысында Тони Слидинидің шәкірті Билл Виш Тони Слидинидің екі анықтамасын біріктіріп, біртұтас түсінік берді. Билл Слидиниден «Адастыру деген не?» деп сұрағанда, Слидини «егер сен сенсең, олар да сенеді» және «сиқыр – олар көре алмайтын нәрсе» деп қайталайтын. Биллдің біріктірілген анықтамасы: «Адастыру – олар сенің істегеніңе сеніп, содан кейін сенің артынан ергенде ғана шындыққа айналады».