Кіріспе
Музыкада даму – композиция барысында музыкалық идеяның өзгеруі мен қайта жаңғыру процесі. Нақты идеялар түрлі контекстерде немесе өзгертілген түрінде қайталанады, соның арқасында тыңдаушы саналы немесе санасыз түрде идеяның әртүрлі нұсқаларын салыстырып, көбінесе таңғажайып немесе ирониялық тәсілдерді байқайды. Осы тәсілдің бастауы контрапунктте, онда тақырып немесе мотив жағымды немесе әсерлі сезім тудырса, контрапункттік мүмкіндіктері ашыла келе, ойды одан да қуантады. Даму музыкалық вариациядан ерекшеленеді, олардың екеуі де бір мақсатқа – идеяны жетілдіруге бағытталған. Даму материалдың әртүрлі ұсынылымдары мен комбинацияларында бір мезгілде жұзеге асырылады, ал вариация идеяны бір уақытта тек бір түрде ұсынады. Даму – сонаталық форманың экспозиция мен рекапитуляция арасындағы ортаңғы бөлімі; кейбір көне мәтіндерде бұл бөлім еркін фантазия деп аталады.
Даму әдістері
"Оксфорд музыкаға ілеспе" кітабында бір тақырыпты дамытудың бірнеше тәсілі айтылған. Оларға мыналар жатады: тақырыпты бөліктерге бөлу, олардың әрқайсысын жоғарыда аталған тәсілдердің кез келгенімен дамыту немесе жаңаша құрастыру мүмкіндігі. Сол сияқты, екі немесе одан көп тақырыптарды біріктіріп дамытуға болады; кейбір жағдайларда тақырыптар осы мүмкіндікті ескере отырып жазылады. Бастапқы ырғақты сақтай отырып, интервалдарды өзгерту. Ритмдік жылжу, яғни метрикалық акцент өзгермеген тақырыптың басқа нүктесінде пайда болуы. Тізбек, диатоникалық түрде бір тональность ішінде немесе тональдық тізбектер арқылы. Бетховеннің фортепиано сонатасының №15, ре мажор, Op. 28 ("Пасторальдық" сонатасы) шерцо бөлімі осы процестердің бірнешеуін шағын масштабта көрсетеді. Чарльз Розен (2002) музыкалық материалдың қарапайымдылығына таңғалады: "Бастапқы тақырып төмен түсетін октавалардағы төрт диезден басқа ештеңеден тұрмайды, одан кейін I/ii/V7/I каденциясымен қайталанатын ерекше мотив төрт рет келеді." Бұл сегіз такт Бетховенге 33-48 такттарда орын алатын дамуын жүзеге асыруға қажетті барлық материалды ұсынады.
The division of a theme into parts, each of which can be developed in any of the above ways or recombined in a new way. Similarly, two or more themes can be developed in combination; in some cases, themes are composed with this possibility in mind. Alteration of pitch intervals while retaining the original rhythm. Rhythmic displacement, so that the metrical stress occurs at a different point in the otherwise unchanged theme. Sequence, either diatonically within a key or through a succession of keys. The Scherzo movement from Beethoven's Piano Sonata No. 15 in D major, Op 28 (the "Pastoral" Sonata) shows a number of these processes at work on a small scale. Charles Rosen (2002) marvels at the simplicity of the musical material: "The opening theme consists of nothing but four F sharps in descending octaves, followed by a light and simple I/ii/V7/I cadence with a quirky motif repeated four times." These opening eight bars provide all the material Beethoven needs to furnish his development, which takes place in bars 33 48:
Екі немесе одан да көп тақырыптың бірігіп орындалуы мен дамуы
33-48-ші тақтарда екі үзінді бірігіп, даму бірнеше тональностьтарды қамтитын модуляциялық тізбек арқылы жүзеге асады; төмендегі сызба Бетховеннің стратегиялық жоспарлауын көрсетеді, ол мұны өзінің ірі шығармаларының даму бөлімдерінде кең ауқымда қолданды. Бас партиясы көтеріліп келе жатқан хроматикалық гамма арқылы шешуші прогрессияны көрсетеді: Розеннің осы шығарма туралы жазған сөзін қайталап айтайық: "Бетховеннің замандасы, суретші Джон Констебл айтқандай, ештеңеден бір нәрсе жасау – суретшінің нағыз еңбегі".
To quote Rosen again, writing à propos of this movement: "As Beethoven's contemporary, the painter John Constable, said, making something out of nothing is the true work of the artist."
Үлкен ауқымда даму
Барлық даму жұмыстары әдетте "даму бөлімі" деп аталатын жұмыста жүзеге асырылмайды. Ол музыкалық аргументтің кез келген нүктесінде орын алуы мүмкін. Мысалы, Моцарттың "Дон Джованни" операсының овертурасының негізгі бөлігін құрайтын "күшті сонаталық бөлім" бастапқы экспозиция кезінде келесі тақырыпты жариялайды. Ол екі қарама-қарсы фразадан тұрады: "алғашқыда нығайып, кейін жұмсақ және құпия". Уильям Манн айтады: "Жоғарыда айтылғанның бірінші, талапкер фразасы өте маңызды. Ол бірден оркестрдің түрлі бөлімдері тарапынан имитацияланып алынады және [A мажордан басталатын] бірнеше байланысты тональностьтар арқылы секіреді. Төмендеу фразасының әр қайталануы бір нотамен біртіндеп өзгереді, бұл музыканы A мажор тональностьынан, A минорға және содан кейін G7 акорды арқылы C мажордың алыс тональностьына, одан кейін қайта A мажорға жетелейді. Овертураның орталық бөлімі (әдетте "даму бөлімі" деп аталатын бөлік) тақырыптың екі фразасын да "жаңа қосылулар мен жаңа тональностьтарда" пайдаланады, оны модуляциялық тізбекте қайталау арқылы дамытады. Бас партиясының тұрақты үзілісі "жұмсақ және құпия" фразасының тізбектелген қайталануына қарсы бесінші аккордтық прогрессияның шеңберін көрсетеді:
William Mann says “the first, insistent phrase [of the above] is very important. At once it is taken up imitatively by various departments of the orchestra, and [starting in] A major, jumps through several related keys.” Each repetition of the descending phrase is subtly altered one note at a time, causing the music to pass from the key of A major, through A minor and thence via a chord of G7 to the remote key of C major, and thence back to A major. The central section of the Overture (the part commonly known as the "development section") utilizes both phrases of the theme “in new juxtapositions and new tonalities,” developing it through repetition in a modulating sequence. The steady plod of the bass line against the sequential repetitions of the “soft and conspiratorial” phrase outlines a circle of fifths chord progression:
Simultaneously, Mozart adds to the mix and continues to develop the imitative counterpoint that grew out of the first phrase. In the words of Willam Mann, this development “unites both halves” of the theme. This is how this tightly woven texture pans out:
Сонымен қатар, Моцарт қоспаны кеңейтеді және бірінші фразадан өркендеген имитациялық контрапунктті дамытуды жалғастырады. Вильям Манн айтуынша, бұл даму "тақырыптың екі жартысын біріктіреді". Осы тығыз тоқылған текстураның нәтижесі мынадай:
William Mann says “the first, insistent phrase [of the above] is very important. At once it is taken up imitatively by various departments of the orchestra, and [starting in] A major, jumps through several related keys.” Each repetition of the descending phrase is subtly altered one note at a time, causing the music to pass from the key of A major, through A minor and thence via a chord of G7 to the remote key of C major, and thence back to A major. The central section of the Overture (the part commonly known as the "development section") utilizes both phrases of the theme “in new juxtapositions and new tonalities,” developing it through repetition in a modulating sequence. The steady plod of the bass line against the sequential repetitions of the “soft and conspiratorial” phrase outlines a circle of fifths chord progression:
Simultaneously, Mozart adds to the mix and continues to develop the imitative counterpoint that grew out of the first phrase. In the words of Willam Mann, this development “unites both halves” of the theme. This is how this tightly woven texture pans out: