Кіріспе
Химиялық номенклатура, өте күрделі атаулары бар қосылыстармен толыққандықтан, кейбір ерекше атаулардың жиынтығы болып табылады. CRC химия және физика анықтамалығындағы органикалық қосылыстардың физикалық тұрақтыларына (негізгі дереккөз) шолу жасау химияшылардың еркіндігін ғана емес, сонымен қатар қарапайым үйлесімнің нәтижесінде туындайтын кейде ерекше қосылыстардың атауларын көрсетеді. Кейбір атаулар олардың химиялық құрамынан, географиялық аймақтан, өсімдіктер мен жануарлар түрінен немесе оларды ашқан адамның атынан шығарылған. Ал кейбіреулеріне олардың құрылысына, ерекше қасиеттеріне немесе оларды алғаш рет бөліп алғандардың тілегі бойынша қасақана ерекше есімдер беріледі. Дегенмен, көптеген қарапайым атаулар ресми номенклатуралық ережелерге дейін пайда болған. Бастырмалы атаулар әртүрлі салаларда, географиялық аймақтарда және тілдерде әртүрлі мағыналарға ие болуы мүмкін. Годли "INN немесе ISO статусына ие бастырмалы атаулар қолданылу саласына қарай мұқият жасалады және халықаралық деңгейде қабылданады" деп атап өткен. Химиялық номенклатураға кіріспесінде Тёрлоу "химиялық атаулардың міндетті түрде қатаң болуы қажет емес" деп жазған. 1997 жылдан бері Бристоль университетінде қолданылып келе жатқан веб-сайтта "күлкілі немесе ерекше атаулары бар молекулалардың" тізімі бар. Мәдениетке байланысты, осылай аталған күлкілі немесе қызық бастырмалы атаулар білім беру мақсатына да қызмет ете алады. Journal of Chemical Education журналында жарияланған мақаласында Деннис Райан органикалық номенклатураны оқып жүрген студенттердің (осы пән "құрғақ және жалықтыратын" деп есептеледі) күлкілі естілетін химиялық атауларды олардың дұрыс жүйелі атауларына аудару тапсырмасы алғанда, оларға қызығушылық тууы мүмкін екенін айтады. Төмендегі жинақ бастырмалы атаулардың мысалдарын келтіреді және химияшылардың жүйелі номенклатурадан тыс химиялық қосылысқа жаңа атау беру кезінде қалай шабыттанғанын көрсетеді. Сонымен қатар, ағылшын тіліндегі сөздерге ұқсас келетін жүйелі атаулар мен аббревиатуралардың мысалдары да бар.
Chemical nomenclature, replete as it is with compounds with very complex names, is a repository for some names that may be considered unusual. A browse through the Physical Constants of Organic Compounds in the CRC Handbook of Chemistry and Physics (a fundamental resource) will reveal not just the whimsical work of chemists, but the sometimes peculiar compound names that occur as the consequence of simple juxtaposition. Some names derive legitimately from their chemical makeup, from the geographic region where they may be found, the plant or animal species from which they are isolated or the name of the discoverer. Some are given intentionally unusual trivial names based on their structure, a notable property or at the whim of those who first isolate them. However, many trivial names predate formal naming conventions. Trivial names can also be ambiguous or carry different meanings in different industries, geographic regions and languages. Godly noted that "Trivial names having the status of INN or ISO are carefully tailor made for their field of use and are internationally accepted". In his preface to Chemical Nomenclature, Thurlow wrote that "Chemical names do not have to be deadly serious". A website in existence since 1997 and maintained at the University of Bristol lists a selection of "molecules with silly or unusual names" strictly for entertainment. These so called silly or funny trivial names (depending on culture) can also serve an educational purpose. In an article in the Journal of Chemical Education, Dennis Ryan argues that students of organic nomenclature (considered a "dry and boring" subject) may actually take an interest in it when tasked with the job of converting funny sounding chemical trivial names to their proper systematic names. The collection listed below presents a sample of trivial names and gives an idea how chemists are inspired when they coin a brand new name for a chemical compound outside of systematic naming. It also includes some examples of systematic names and acronyms that accidentally resemble English words.
Элементтер
Гленн Сиборг студенттеріне плутоний үшін дәстүрлі "Pl" орнына химиялық символы Pu (P U) деп ұсынғанын, оның ресми түрде қабылданып қойғанын кейін білгенін айтты. Унунуний (Uuu) – 111-ші нөмірлі химиялық элементтің бұрынғы уақытша атауы, ол синтезделген трансуран элементі. Бұл элемент 2004 жылдың қараша айында рентгений (Rg) деп аталды.
Пішініне негізделген атау
Баррелин C8H8, атау баррельге ұқсастығынан туындаған. Баскетан пентацикло[4.4.0.02,5.03,8.04,7]декан (C10H12), құрылымы себетке ұқсас полициклді алкан. Черчан – сырт көрінісімен шіркеуге ұқсағандықтан "черчан" деп аталған полициклді алкан. Кубан – көміртек атомдары текше түрінде орналасқан көмірсутек. Додекаэдран – додекаэдр пішіндес платондық көмірсутек. Фенестрен (терезе) – "терезе мотивімен" сипатталатын қосылыстар класы (фенестрен атауы латын сөзі "fenestra" – терезеден алынған), төрт біріккен карбоциклдерден тұрады, олар төрттік көміртек атомына ортақтасқан, нәтижесінде екі рет спиролы қосылыс пайда болады. Суретте әдеттегі фенестреннің және нақты мысалы [4,4,4,4]фенестреннің бейнесі көрсетілген. Фенестрен теориялық химияда қызығушылық тудырады, бірақ олардың синтезі салыстырмалы түрде аз. Хаусан – сырт көрінісімен үйге ұқсағандықтан "хаусан" деп аталған полициклді алкан. Олимпиададан – Олимпиада сақиналарының топологиялық құрылымын негізге алған механикалық түрде байланысқан қосылыс. Олимпицен – бес біріккен бензол сақинасын (C19H12) білдіреді, ол Олимпиада туын еске салады. Пэддлан – кеме қалақтарына ұқсас бициклдік молекулалар. Пингвинон – 3,4,4,5-тетраметилциклогекса-2,5-диенон; оның құрылымының екі өлшемді бейнесі пингвинге ұқсайды. Птеродактилан – [4] сатылы молекулалар, орталық сатысында қосымша топтармен. Олардың птеродактилге ұқсас болуына байланысты осылай аталған. Призма – көміртек атомдары үшбұрышты призма пішіндес орналасқан бензолдың изомері. Пропеллан – пропеллерге ұқсас бициклдік молекулалар. Квадрат қышқылы – квадрат пішіндес органикалық қосылыс, сонымен қатар скварик қышқылы деп те аталады. Сульфловер – күкірт пен күнбағыс сөздерінің біріктірілісінен алынған, тиофенге негізделген тұрақты гетероциклді октациркулен. Волейболлен – 60 көміртек және 20 скандий атомдарынан тұратын, волейболға ұқсас молекула.
Адамдардың есімдерімен аталған
Бакминстерфуллерин (Фуллерин) Бұны бакибол деп те атайды, бұл Рихард Бакминстер Фуллердің геодезиялық күмбездеріне ұқсастығы үшін оның есімімен аталған көміртек аллотробы. Бұл терминді Гарольд Крото енгізді. Футболен деген баламалы атауды А.Д.Хаймет енгізді, себебі молекула футболға да ұқсас; белгілі бір температура диапазонында молекула жылдам дегенеративтік Коп қайта құрылымдалуына түседі, нәтижесінде барлық көміртек және сутек атомдары эквивалентті болады және көміртек-көміртек байланыстарының ешқайсысы тұрақты емес. Дикит (|Al2Si2O5(OH)4), – қыш тәрізді материал, оның көптеген өндірістік қолданыстары бар, соның бірі – жоғары сапалы қағазға жабын ретінде қолдану. Ол оны ашқан Аллан Бруг Диктің құрметіне аталған. Жосифос лигандалары – Жоси Пулеоның есімімен аталған, оны алғаш синтездеген техник. Мандифос және Танияфос та бар. Уэльшит – АҚШ-тың әуесқой минералогы Уилфред Р. Уэльштің құрметіне аталған минерал. Оның формуласы: Ca2SbMg4FeBe2Si4O20.
Шығарма кейіпкерлерінің есімдерімен аталған
Альсиндоромицин – Пуччинидің «Богема» операсының кейіпкері Альсиндороның есімімен аталған антрациклиндік антибиотик. Богемамин – сол «Богема» операсының құрметіне аталған ісікке қарсы препарат. Соник едік – Соник кірпісінің атымен аталған белок.
Жыныстық қатынасқа қатысты
Арсоль (C4H5As), пиррольдің аналогы, онда мышьяк атомы азот атомын алмастырады. Арсольдің ароматикалық қасиеттері көп жылдар бойы пікірталас тудырып келеді. Арсольге бензол сақинасы біріктірілген қосылыс, әдетте 3 және 4-көміртек атомдары арқылы, бензарсоль деп аталады. Форнацит – сирек кездесетін қорғасын, мыс хроматы, мышьякпен және гидроксидпен қосылған минерал (Pb2CuCrO4AsO4OH), оны ашқан Люсьен Льюис Форноның құрметіне аталған. СЕКС – тау-кен өнеркәсібінде флотацияға қолданылатын натрий этил ксантатының аббревиатурасы. Спермин, спермидин – жасушалық метаболизмге қатысатын өсу факторлары. catP – әртүрлі бактерия түрлерінде хлорамфениколге қарсы тұруға жауапты ферменттің атауы. Констипациялық қышқыл [2 (14-гидроксипентадецил) 4-метил 5-оксо-2,5-дигидрофуран-3-карбон қышқылы], австралиялық Xanthoparmelia лишайшасынан алынған алифалық қышқыл. Крапинон – антихолинергиялық препарат, оның жанама әсерлерінің бірі – іш қату. Нонаналь (C9H18O), нонаннан алынған альдегид. PoO – полоний монооксидінің химиялық формуласы. Уранат – уран элементінің оксианионын білдіретін химиялық термин. DEAD, DEADCAT – диэтил азодикарбоксилат: диэтил азодикарбоксилат жарылғыш, соққыға сезімтал, канцерогенді және көз, тері және тыныс алу жолдары үшін тітіркендіретін болғандықтан, осы аббревиатура өте орынды. Путресцин – өлі жануарлар тінінің шіруінен пайда болатын жаман иісті диамин. Дракулин – құрғақ қанды емдеуге қолданылатын, вампир жартастардың сілекейінде табылған антикоагулянт. С витамині (Құдайдың көзі) Альберт Сент-Дьёрдьи аскорбин қышқылын сипаттау үшін «игноз» терминін қолданды, оны бөліп алып, жариялады. Журнал редакторы «игнозды» ықтимал атау ретінде қабылдаудан бас тартқанда, Сент-Дьёрдьи «Godnose» (молекуланың нағыз табиғатын тек Құдай ғана біледі деген мағынадағы әзіл) дегенді ұсынды. Редактор атауды ресмилеуге ұсыныс жасады. Люцифераза – биолюминесценцияны тудыратын тотықтыру ферменттері класының жалпы атауы. Люцифер сарысы – салса сияқты ыстық соустарда жиі кездесетін тағамдық бояу. Ол ультракүлгін сәуледе флуоресценцияланып, өсімдік жасушалары арасындағы белгілі бір аймақтарды бояйды, сондықтан өсімдік микроскопиясы мен анатомиясын зерттеуде де қолданылады. Миракулин – тәтті жемісте табылған гликопротеин, оның әсерінен қышқыл тағамдар тілге тиген кезде тәтті болып сезіледі.
Атау сияқты естіледі (адам, бренд немесе ұйым)
Адамтан (трицикло[3.3.1.13,7]декан), кристалдық циклоалкан, твистанның изомері. Аты ағылшын поп-жұлдызы Адам Ант есімімен саяды. Нафтазон (C11H9N3O2), тамырларды қорғайтын дәрілік препарат. NAFTA еркін сауда аймағы – Солтүстік Америка еркін сауда аймағымен қамтылған аймақ. PEPPSI – пиридинмен күшейтілген прекатализаторды дайындау, тұрақтандыру және бастау.
Бір бөлігі ағылшын сөзіне ұқсайды
Ауырсынуға қарсы препарат Ауырсынуға қарсы препарат протеаза ингибиторы ретінде жұмыс істейді, ақуыздардың ыдырауын болдырмайды. Бұл өте улы зат, теріге тигенде күшті қышыну мен ауырсыну тудырады. Папайяда табиғатта кездесетін папаин ферментінің әрекетін тежегендіктен, оның аты «антипапаин» деген сөздің қысқартылған түрі. Bongkrek acid Аты ағылшын тіліндегі рекреациялық есірткілерге қатысты сөздердің үйлесімінен құралған: bong; crack, кокаин препараты; және acid, лизергиялық қышқыл диэтиламидіне көшедегі ат. Constipatic Acid Кейбір Австралия лишайларында, мысалы, Parmelia constipata, осы қышқыл кездеседі. Протоконстипативтік қышқыл, дегидроконстипативтік қышқыл және метил констипат – барлығы констипативтік қышқылдың туындылары. DiNOsar Динитросаркофагиннің жиі қолданылатын қысқартқышы. 1,8 динитро 3,6,10,13,16,19 гексазабицикло[6.6.6]икозанның IUPAC атауымен салыстырғанда ыңғайлырақ болғандықтан қолданылады. Gardenin Gardenin – үнділік Gardenia lucida өсімдігінен алынған флавондар, олардың түрлері әртүрлі. Hirsutene Осы заттың аты жануардың атына байланысты, яғни текеге (Hircus). Magic acid Фторкүкірт қышқылы (HSO3F) мен антимон пентафторидінің (SbF5) әдетте 1:1 молярлық қатынастағы қоспасынан тұратын суперқышқыл. Megaphone Аниба мегафилланың тамырынан алынған кетон. Melon Құрамы анықталмаған, көбінесе байланысқан гептазин бірліктерінен тұратын қосылыс. Mispickel Арсенопирит минералының ескі аты, ол темір-арсенид сульфиді және арсениум элементінің маңызды көзі. Неміс тілінен аударғанда «қызылшаны жіберіп алу» деген мағына береді. Moronic acid [3-оксоолеан-18-ен-28-оиновая қышқыл], табиғи тритерпен. Noggin Эмбриондық дамуға қатысатын сигналдық ақуыз. Performic acid Мысық қышқылымен байланысты, күшті тотықтырғыш қышқыл. Periodic acid Немесе перйод қышқылы, /pɜːr/ aɪ/'/ɒ//d////k/ PURReyeODik деп айтылады, емес *,/p//ɪər//i/'/ɒ//d////k/ PEEReeODik. Ол екі өзара айналатын түрге қатысты: HIO4 (метапериод қышқылы) немесе H5IO6 (ортопериод қышқылы – оң жақта көрсетілген). Атауындағы «per» префиксі йодтың ең жоғары (+VII) тотығу күйінде екенін көрсетеді. Picket Fence Porphyrin (5,10,15,20-тетракис(альфа,альфа,альфа-2-пиваламидофенил)порфирин), гема ферменттерінің белсенді орталарын модельдеу үшін қолданылады. Piranha solution Сутек пероксиді мен күкірт қышқылының күшті тотықтырғыш қоспасы, субстраттар мен шыны ыдыстардан органикалық қалдықтарды кетіру үшін қолданылады. Атауы Амазонка пирания балығының ашкөздігін еске түсіреді. Rednose Рудольфомициннің ыдырауынан алынған қант. Traumatic acid Өсімдіктерде кездесетін, зақымдалған тіндерді жауаптауға көмектесетін зат.
Басқа
Бастардан Тетрамантанмен (адаматанның жоғары гомологы) жақын туыс, оның толық атауы нонацикло[11.7.1.112,18.03,16.04,13.05,10.06,14.07,11.015,20]докозан. Оның ерекше этано көпіршесі стандартты көмірсутек құрылымдық өзгерістерінен өзгеше болғандықтан, "бастартан" – қаламаған бала деп аталды. Динокап (C18H24N2O6) – өсімдіктердегі ұнтақ қытықшаны жоюға қолданылатын митицид және контактілік фунгицид. DuPhos – асимметриялық синтез үшін қолданылатын асимметриялық лигандтар класы. DuPhos атауы осы типтегі лигандты (DuP, DuPont) және оның фосфолан (Phos) класына жататын қосылысын жасаған химиялық компаниядан шыққан. FOOF – диоксиген дифториді, O2F2, көптеген басқа заттармен жарылысқа түсетін өте тұрақсыз қосылыс. "FOOF" лақап аты оның формуласымен байланысты. Фурфурил фуфураты – молекуланың атауын жылдам айту қиын. Ол күшті иіске ие және бу фазасында полимерленуге қарсы тежегіш ретінде қолданылуы мүмкін. Оның атауы латынша "furfur" сөзінен алынған, ол "көкөрі" (қосындының бастапқы көзі) дегенді білдіреді. Фурфурал спирті, осыған ұқсас молекула, ғарыш кемесінде қолданылатын күшейтілген көміртекті-көміртекті (RCC) бөліктерін жасауда қолданылады. Госсипол – мақта тұқымында кездесетін, еркектерге арналған ауыздық контрацептив ретінде қолданылатын уыт. Перипланон B – аналық американдық тарақанының феромоны. Thebacon – дигидрокодеинон энол ацетаты, опиоидты анальгетик немесе жөтелге қарсы дәрі.