Кіріспе

Яһудилердің діни ғұсылы

Микве немесе миква (көпше түрі – миква'от, миквот, миквот, немесе (идиш) миквес, мағынасы – "жинама"), иудаизмде діни тазалыққа қол жеткізу үшін ритуалдық шомылуға арналған ванна. Ортодоксалдық иудаизмде осы ережелерге қатаң орайды; осының салдарынан микве ортодоксалдық еврей қауымдастығы үшін өте маңызды. Консервативтік иудаизм де бұл ережелерді ресми түрде сақтайды. Микведің болуы соншалықты маңызды саналады, еврей қауымдастығы синагог салмас бұрын міндетті түрде микве салып бітіруі керек, тіпті оның құрылысын қаржыландыру үшін Тораның кітаптарын немесе қажет болған жағдайда синагогты сатуға дейін баруға дайын болуы керек.

Этимология

Семит тіліндегі ק ו ה (q w h, "жинау") түбірінен құрылған. Еврей Библиясында бұл сөз "жинақ" мағынасында қолданылады, оның ішінде "Жаратылыс" кітабының 1:10, "Шығу" кітабының 7:19 және "Левит" кітабының 11:36 аяттарындағы מקוה המים (микве хаммайим, "су жинағы") тіркесінде де кездеседі. Бен Сира – מקוה сөзін "көл" (Екклесиаст 43:20, 48:17) деп қолданған ең алғашқы автор, ал Мишна – оны "ғибадаттық ванна" мағынасында қолданған ең алғашқы мәтін.

Тарих

Б.з.б. бірінші ғасырының басына дейін жазба дереккөздер де, археология да ритуалдық тазару үшін арналған арнайы құрылыстардың бар екенін көрсететін ешқандай мәлімет бермейді. Миквоттар б.з.б. бірінші ғасырында пайда болады, содан бері ежелгі миквоттарды Израиль жерінің барлық аймақтарында, сондай-ақ еврей диаспорасының тарихи қауымдастықтарында табуға болады. Екінші ғибадатхана кезеңіне жататын жүздеген миквот Израиль аймағында, оның ішінде Иерусалим, Хеброн, Масада және Ханнатон сияқты жерлерде табылды. Б.з.б. бірінші ғасырға дейін арнайы миквоттардың болмауы таңқаларлық, себебі көптеген еврейлер бұрынғы кезеңдерде тазару заңдарын сақтаған, бұл туралы Киелі кітаптағы айтылымдар мен Элефантин папирустері куәлік етеді. Бір ұсыныс бойынша, еврейлер миквоттарды салудың орнына, суға шому үшін бұлақтар сияқты табиғи су көздерін пайдаланған. Басқаша айтқанда, көптеген раввиндердің пікірінше, миква үшін сорғымен алынған суды пайдалануға тыйым салу раввиндік, ал емес библиялық. Б.з.б. 100 жылға жуық уақытта осындай раввиндік шешім қабылданғанға дейін, еврейлер ғимараттардың құрамына кіретін немесе ғимараттардың шатырларына орнатылған және қолмен толтырылатын жер үсті резервуарларында шомылған болуы мүмкін. Киелі кітапта тазалықтың көзі ретінде "бұлақ, цистерна немесе су жиналатын орын" деп нақты көрсетілген. Миква жерге қазылып салынуы керек немесе ғимараттың маңызды бөлігі болуы тиіс. Сондықтан ванна, джакузи сияқты көшме ыдыстар ешқашан миква ретінде қолданыла алмайды.

Су көлігі

Миква суы адам әрекеті арқылы емес, табиғи жолмен жиналуы керек (бидей шамайим). Сондықтан, миква суы микваға жаңбырдан немесе бұлақтан табиғи түрде ағып келуі тиіс. Бұл, негізінен, оның гравитация күшімен немесе табиғи қысым градиентімен қамтамасыз етілуі керек екенін білдіреді, және оны қолмен соруға немесе тасымалдауға болмайды. Осы себепті, микваға су жеткізу үшін кран суын бастапқы көз ретінде пайдалануға болмайды, бірақ оны су деңгейін қажетті биіктікке дейін толтыру үшін қолдануға болады. Көпшілік тарапынан қабылданбаса да, кем дегенде бір американдық ортодоксал раввин үй миквасын қол жеткізе алмайтын әйелдер үшін кран суын пайдалануға рұхсат берген. Су тек екі жағынан ашылатын құбырлар арқылы ағатындықтан, қалалық және үй ішіндегі су құбырлары ыдыс емес деп есептеледі. Егер құбырлар, шлангілер және фитингтер қолда ұсталмай, өздігінен тұрса, оларды барлық талаптарға сай миква ыдысын толтыру үшін пайдалануға болады. Мұндай миква үшін кран суын пайдалану мәселесі даулы болды және сол кездегі, сондай-ақ кейінгі раввиндік биліктің көпшілігі оны қабылдамады. Микваға қатысты заңдар бұлаққа қарағанда сәл өзгеше. Миква суы тыныш болуы керек, ал бұлақ суы ағып тұруы мүмкін. Осылайша, ағып жатқан өзендерді суға батыру үшін тек олардың көп бөлігі жаңбырдан немесе қардың еруінен емес, бұлақтардан келген жағдайда ғана пайдалануға болады. Мұхиттар мен теңіздерді әрқашан қолдануға болады (дауыл болған жағдайда да).

Пайдалану кезінде қойылатын талаптар

Суға түсетін адам мен судың арасында ешқандай тосқауыл болмауы тиіс. Адамның киімі, әшекейлері, макияжы, тырнақ лағы, жалған тырнақтары, жалған кірпіктері, контактты линзалары немесе шаш немесе теріге арналған күтімдік заттары болмауы керек. Сондықтан, Микваға кірмес бұрын, барлық дене мүшелерін сағындырып жуу және мұқият тексеру – діни талаптың бір бөлігі болып табылады.

Процедура

Миквеге келгендерге шомылу рәсіміне дайындалу үшін әдетте жеке бөлме беріледі. Бұл бөлмеде душ немесе ванна болады, сондай-ақ келушіге денесін тазалау және дайындау үшін жуыну құралдары мен қажетті заттар ұсынылуы мүмкін. Әдетте, шаш жуылып, таралады, тырнақтар кесіледі, қабыршақтанған тері және өлі терілер алынып тасталады, тістер тазаланады. Контактілі линзалар, әшекейлер, қажетті емес медициналық құралдар мен косметика алынып тасталады. Лосьондар мен кондиционерлерді қолдануға рұқсат етілмейді. Дайындықтың мақсаты – миква суымен дене толық байланысуына кедергі келтіретін кез келген нәрсені жою. Дайындықтан кейін, пайдаланушылар әдетте шомылуға дайын екендерін миква қызметкеріне хабарлайды. Пайдаланушы дайындық кезінде қалып қойған нәрсені тексереді, ал қызметкер де тексеруді ұсынады. Қызметкер оларды бассейнге жетелеп апарады. Шомылу рәсімі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ дұға оқылады және адам толығымен суға батырылады. Қызметкер дененің сумен толығымен жабылғанын қадағалайды. Шомылғаннан кейін, қызметкер әдетте төлем қабылдайды. Әдеттегі төлем 18–36 доллар аралығында, бірақ сәнді микваларда бағасы жоғары болуы мүмкін. Кейбір заманауи "жаңашыл" миква орындарында жоғары сапалы дайындық бөлмелері бар және олар көбінесе клиенттерге жуыну құралдарын ұсынады, бұл спа-ортасымен ұқсас атмосфераны құруға бағытталған. Мұндай миквалар әдетте басқа микваларға қарағанда жоғары кіру ақысын талап етеді.

Православтық иудаизм

Православтық иудаизм көбінесе классикалық ережелер мен дәстүрлерді сақтайды, сондықтан православтық еврей әйелдері нидда кезеңінен кейін және күйеулерімен жыныстық қатынас жасамас бұрын миквеге баруға міндетті. Бұл жаңадан үйленетін қыздарға да, сондай-ақ, етеккір келгеннен немесе бала туғаннан кейін үйленген әйелдерге де қатысты. Православтық әдеп талаптарына сәйкес, ерлер мен әйелдер әртүрлі орындардағы бөлек миквелерге барып, немесе микведі әртүрлі уақытта пайдаланады.

Консервативті иудаизм

2006 жылы консервативті иудаизмнің еврей заңы және стандарттары жөніндегі комитеті, консервативті әйелдердің нидда кезеңі аяқталғаннан кейін ай сайын микве қолдануын қайта растады, сонымен қатар нидда кезеңінің ұзақтығын қысқарту сияқты жеңілдіктерді де қабылдады. Қабылданған үш респонса, дәстүрлі рәсімді қайта бекітетін пікірден бастап, Иерусалимдегі ғибадатханадан тыс жерде діни тазалық тұжырымы қолданылмайды деп мәлімдейтін пікірге дейін, рәсімнің жаңа теологиялық негізін ұсынуға, жаңа терминологияны қабылдауға, оның ішінде айыз кезеңімен байланысты рәсімдерді тахарат хамишпаха – отбасылық тазалықтан кедушат хамишпаха – [отбасылық қасиеттілік] деп қайта атауға мүмкіндік берді, бұл діни тазалық тұжырымы енді қолданылмайды деген көзқарасты көрсету үшін жасалды, сондай-ақ нидда кезеңінің ұзақтығын қысқарту сияқты жеңілдіктерді қабылдады. Айзек Клейннің «Еврей діни практикасына нұсқаулық» кітабы, консервативті иудаизмде жиі қолданылатын жан-жақты нұсқаулық, миквенің басқа да қолданылуларына консервативті көзқарастарды да қарастырады, бірақ ол 2006 жылғы пікірлерге дейін жазылғандықтан, православиелік тәсілге жақын сипаттайды және сол пікірлерде көрінген жеңілдіктер мен көзқарастарды қарастырмайды. Раввин Мириам Берковицтің «Суға батыру: Миквеге қатысты практикалық және рухани нұсқаулық» (Иерусалим: Шектер институты, 2007) атты жаңа кітабы, қазіргі заманғы мәселелер мен миквенің жаңа қолданылуларын, сондай-ақ оны сақтаудың дәстүрлі себептерін, дайындалу жолдарын және күтілетін нәрселерді, сонымен қатар заңдардың қалай дамығанын толыққанды талқылайды. Консервативті иудаизм яһуди мерекелері (оның ішінде Йом Кипур) алдында суға батыруды ұсынады, бірақ талап етпейді, сондай-ақ яһуди емес адамдардан сатып алынған ыдыстарды суға батыру да міндетті емес. Либералды әлемде жаралы жағдайлардан (зорлау, инцест, ажырасу және т.б.) емделуге немесе қуанышты оқиғаларды (туған күн, мерейтой, дінге кіру немесе Тораны алғаш рет оқу) тойлауға арналған жаңа тәсілдер дамып келеді. Православиелік иудаизмдегідей, консервативті қозғалыс арқылы иудаизмге өткендер миквеге батыруы керек. Бұл оқиғаға екі яһуди куә болып тұруы керек, олардың кем дегенде біреуі батыру рәсімін көруі тиіс. Миквеге батыру – өте эмоционалды, өмірді өзгертетін тәжірибе, бітірушілердің сезіміне ұқсас.

Реформа және қайта құрушылық иудаизм

Реформа және Реконструкциялық яһуди діндері консервативті және ортодоксалды яһуди діндері сияқты миквеге қатысты халахикалық талаптарды мінсіз орындамайды, бірақ кейбір реформа және реконструкциялық раввиндер микве рәсімін ұсынады. Дегенмен, миквені дін өзгертуге, үйленуге дайындыққа және тіпті мерекелер алдында қолдануға бағытталған үрдіс күшейіп келеді. XXI ғасырда микве, өміріндегі өзгерістерді белгілеу үшін суға батыруды маңызды деп санайтын прогрессивті яһудилер арасында жаңадан өркендеуде. 2001 жылы Америка раввиндерінің орталық конференциясы дінге жаңадан келгендерге микве рәсімін ұсынуды бастады. "Ашық" миквоттар яһудилерді яһуди заңында міндетті емес себептермен шомылуды қарастыруға шақырады; олар ажырасудан немесе медициналық емнен кейін, түсік жасағаннан кейін жабылу сезімін табу үшін немесе өмірдегі маңызды өзгерістерді атап өту үшін шомылуы мүмкін. Прогрессивті яһудилер дінге кіру үшін де миквені пайдалана алады.

Түсіндірме

Раввин Арье Каплан таза емес заңдарды Жаратылыс кітабының басындағы оқиғамен байланыстырады. Жаратылыс кітабында Адам мен Хауа жеміс жегенімен дүниеге өлім келтіргені айтылған. Капланның сөзінше, таза емес заңдардың көпшілігі өлімнің бір түрімен (немесе Нидда жағдайында мүмкін болатын өмірдің жоғалуымен) байланысты. Өлімнің қандай да бір түрімен қарым-қатынас жасаған адам, осы өліммен байланыстан (сондай-ақ, күнәден) тазару үшін Жаратылыс кітабында Едем бағынан (өмірдің бастауы) ағып шыққан суға батыруы керек. Раввин Абрахам Исаак Кук пікірінше, миквеге шомылу арқылы "біз өзімізді физикалық әлемнен бөлініп тұрғанымызды мойындауға мәжбүрміз. Судың астында қанша уақыт тірі қала аламыз? Суға батып, өмір сүру тәжірибесі біздің осы дүниедегі өміріміздің уақытша екенін және мәңгілік мақсаттарға ұмтылуымыз керектігін түсінуге көмектеседі". Қайтыс болғаннан кейін Мишнаның Микваот трактатының жетінші тарауын оқу дәстүрге айналған. Бұл трактат микве заңдарын қамтиды, ал жетінші тарау микве үшін жарамды су көздері – қар, нөсер, қырау, мұз, тұз және құйылатын лай туралы әңгімемен басталады. Бұл тірілуге сенуді білдіреді, себебі тірі емес, қатып қалған "тірі су" (мұз) ерігеннен кейін қайтадан тірі суға айналуы мүмкін.

Микве сөзінің аллегориялық қолданылуы

Микве сөзі еврей тіліндегі "үміт" сөзімен ортақ түбірге ие, және осы себепті екі ұғымды салыстыру библиялық және раввиндік әдебиеттерде жиі кездеседі. Мысалы, Еремия кітабында микве сөзі "үміт" мағынасында қолданылады, сонымен қатар "тірі сумен" байланыстырылады: "Уа, Хашем, Израильдің үміті [микве], сені тастағандардың бәрі ұялады, себебі олар Хашемді, тірі судың бастауын тастады. Әлде ұлттардың сұйық құдайлары жаңбыр жаудыра ала ма? Немесе аспан нөсер жаудыра ма? Біздің Құдай Иеміз Сенсің, Сенің Өзіңе үміт артамыз [некавех] және Сенің құдіретіңе сенеміз. Осының бәрін Сен жараттың. Мишнада, Йом Кипур тақырыбын талқылағаннан кейін, Рабби Акива миквеге батыруды Құдай мен Израиль арасындағы қарым-қатынасқа теңейді. Акива Еремия кітабындағы Құдайды "Израильдің Миквесі" деп сипаттаған жерге сілтеме жасайды және "микве ластанғандарды тазартқандай, солайша Киелі Құдай да Израильді тазартады" дейді.

Православ емес адамдарының қолдануы

Реформалық қозғалыстың Израиль діни іс-қимыл орталығы реформа және консервативті/Мазорти қозғалыстарының атынан мүшелеріне мемлекеттік қаржыландырылатын миквоттарды пайдалануға рұқсат беру үшін мемлекетке сот ашты. Он жылға созылған сот процесінің нәтижесінде Израиль Жоғарғы Соты жалпыға ортақ ритуалдық ванналар яһуди дініне өтуге ниеттенген барлық адамдарды, оның ішінде реформа және консервативті яһуди дініне өткендерді де қабылдауы керек деген үкім шығарды. 2016 жылғы үкімінде Жоғарғы Сот судьясы Елиаким Рубинштейн кейбір айналымдарға тыйым салуды кемсітушілік деп атады. Осы үкімге дейін православиелік шенеуніктер православиелік емес айналымдарға миквеге баруға тыйым салған, себебі олардың дәстүрлері техникалық жағынан яһуди заңдарына сәйкес келмейді және олар айналған адамдар техникалық тұрғыдан яһуди емес деп есептелген. Рубинштейн мынаны атап өтті: "Мемлекет қоғамдық миквоттарды құрып, оларды халықтың қызметіне қойғаннан кейін – түрлендіру процесін қоса алғанда – оларды пайдалануға рұқсат беруде теңдік сақтаудан бас тарта алмайды". Ол сондай-ақ: "Израиль мемлекеті өз миквоттарының пайдаланылуын қадағалауға құқылы, бірақ ол оны теңдік принципі бойынша жасаса ғана болады" деді.

Қатысушы сұрақтар

2013 жылы Израиль әйелдер әділеті орталығы мен православиелік еврей феминизміне ұмтылған Колех ұйымы Жоғарғы сотқа шағыммен жүгінді. Олар мемлекеттік қаржыда жұмыс істейтін микваларда әйелдерден жеке басының мәселелеріне қатысты сырлы сұрақтар сұрауға тыйым салуды сұрады. Жауабында Бас раввинат әйелдерге суға батыру алдында олардың некелік жағдайы туралы сұрақ қоюға тыйым салатынын мәлімдеді. Шағымда бұл практиканың қабылдауға келмейтін кемсітушілік екендігі айтылды. Алайда, 2015 жылы ITIM адвокаттық орталығы 13 православиелік әйелдің атынан Бас раввинатқа және Иерусалим діни кеңесіне қарсы Жоғарғы сотқа шағым түсірді. Олар әйелдерге микваны "өздерінің жеке дәстүрлеріне сәйкес, бақылаусыз немесе қаласа, өздері таңдаған көмекшімен" пайдалануға рұқсат беруді талап етті. Шағымда Бас раввинаттың 2013 жылы әйелдерге микваны пайдалануға рұқсат беретін директиваларды елемейтіні көрсетілді, осы директивалар бойынша көмекшілер әйелдерден сырлы сұрақтар сұрауға тиіс емес. 2016 жылдың маусым айында Бас раввинат әйелдерге көмекшісіз миквеге баруға рұқсат берді.

Транссексуалдар

Кейбір трансгендер адамдар жыныстық өзгерісін белгілеу үшін миквеге шомылу тәжірибесін қабылдады. Дегенмен, миквотты бақылайтын көптеген ортодоксал дін өкілдері тек еврей заңдарына сәйкес келетін шомылуға ғана рұқсат береді. Сондықтан, басқа еврей ұйымдары өмірдегі маңызды өзгерістерді белгілеу сияқты түрлі мақсаттарға арналған миквот құруға тырысады. Массачусетс штатының Ньютон қаласындағы Mayyim Hayyim ұйымы Бостонның ЛГБТ еврей ұйымдарының бірі – Keshet ұйымымен бірлесіп, трансгендер адамдарға қолжетімді микве кеңістігін жасады, соның ішінде гендерлік мәселелер бойынша микве жетекшілерін оқытты. Еврей трансгендер қауымдастығының арасында жыныстық өзгерісті белгілеу үшін микваны қолдану туралы пікір қақтығыстары бар. Кейбіреулер дәстүрлі түрде жынысқа байланысты ерекше орын және толық жалаңаш болуды талап ететін кеңістікте ыңғайсыздық сезінеді. Басқалары миквені әлі де үйленген әйелдердің менструациядан кейін баратын орны деп санайды, сондықтан трансгендер әйел бұл талаптардан босатылады, себебі ол менструация көрмейді.