Кіріспе

Венесуэладағы штаты Амазонас штаты (лат. Amazonas State) – Венесуэланың 23 штатының бірі. Ол Венесуэла аумағының бес бөлігінің бірін құрайды, бірақ Венесуэла халқының 1%-дан аспайды. Штаттың орталығы Пуэрто-Аякучо қаласы. 1900 жылдардың басына дейін Сан-Фернандо-де-Атабапо қаласы орталық болған. Амазонка өзенінің атымен аталғанмен, штаттың көп бөлігі Ориноко өзенімен суарылады. Амазонас штатының ауданы 176 899 км² және 2007 жылы 142 200 адам тұрған. Халық тығыздығы – 0,8 адам/км². Амазонда Венесуэланың жергілікті халқының ең көп үлесі осы штатта шоғырланған; жалпы ел халқының шамамен 1,5%-ын құрайтын бұл көрсеткіш Амазонда 50%-ға жуық.

Этимология

Амазония – грек тілінен шыққан сөз, ол Кавказдың ар жағындағы Азияның Сарматия аймағында өмір сүрген әйел-жауынгерлер тайпасымен байланыстырылған. Бұл атау штатқа 1856 жылдың 2 маусымында, 1542 жылы Франсиско де Орельяна ашқан Амазонка өзенінің құрметіне берілді. Ол өзенге осы атауды грек аңызындағыдай, испан басқыншыларына қарсы ерлікпен күрескен әйелдер тайпасы туралы аңызға байланысты берген. Амазонка өзені штат аумағынан өтпейді, бірақ штаттың бір бөлігі Рио-Негро (Қара өзен) арқылы Амазония бассейніне кіреді.

Тарих

Амазонас штатының аумағы испан отарлау дәуірінен бастап Гайана провинциясына қарасты. Кейбір жылнамалар Әке Акуна экспедициясы қара өзенді кесіп, осылайша 1639 жылы Казикиарды ашқанын көрсетеді. 1682 жылы Friar Ignacio Fiol Атурес елді мекенін құрды. 1817 жылға дейін аймақ метрополия тарапынан құрылған алғашқы тұрақты елді мекендерге сәйкес Сан-Фернандо-де-Атабапо, Ла-Эсмеральда және Сан-Карлос-де-Рио-Негро және Мароа округтарынан тұрды. 1842 жылға дейін ол Рио-Негро окруғы ретінде танылды, ол Гуаяна провинциясына, Ориноко департаментіне, Ұлы Колумбия конфедерациясына және Венесуэланың егеменді мемлекетіне тікелей бағынышты болды. 1856 мен 1861 жылдар аралығында ол Венесуэла Республикасының Амазонас провинциясы ретінде белгілі болды, бұл оның Ұлы Амазонка аймағымен байланысының алғашқы кезені еді. Штаттың тарихы 1841 жылғы 20 тамызда құрылған Рио-Негро округіне дейін жетеді, ол Гайана провинциясының оңтүстік бөлігін қамтыды. 1856 жылы ол Амазонас провинциясы болды және 1864 жылғы 28 наурызда федералдық құрылым деп жарияланды, оның құрамында Сан-Фернандо-де-Атабапо, Мароа және Сан-Карлос департаменттері болды. 1864 жылы Сан-Фернандо-де-Атабапо астанасымен Амазонас Федералдық Аумағы құрылды. 1876 жылдан 1880 жылға дейін бұл аймақ Амазонка аумағы деп аталды, бірақ астанасы Явитаға көшірілді, бұл аймақтағы саяси тұрақсыздыққа жауап ретінде жасалды, онда ұлттық билік органдары жабайы каучук өндірісімен байланысты соғыс басшыларын елемеді. Содан кейін, 1881 жылы президент Антонио Гусман Бланконың бұйрығымен аймақты екі аумаққа бөлу туралы шешім қабылданды: Амазонас Федералдық Аумағы және Альто-Ориноко Федералдық Аумағы. 12 жыл өткен соң, 1893 жылы аумақтар Амазонас деген атпен біріктірілді, ал астанасы Сан-Фернандо-де-Атабапода қалды. 1880 мен 1893 жылдар аралығында аймақ Альто-Ориноко және Амазонас аумақтарына бөлінді, олардың астаналары Сан-Фернандо-де-Атабапо және Венесуэла Біріккен Штаттарындағы Мароа қалалары болды. 1928 жылы сол кездегі президент Хуан Висенте Гомес штаттың астанасын солтүстікке, яғни Пуэрто-Аякучо қаласына көшіруге шешім қабылдады, бұл Каракас және елдің қалған бөлігімен байланысты жеңілдету үшін жасалды. Бұл аймақ Федералдық Амазонас аумағы ретінде сақталды, өйткені ол бұрынғы Ұлттық Конституцияға сәйкес Федерация штаты мәртебесіне ие болу үшін қажетті ең төменгі халық санына жетпеді. 1992 жылы оның мәртебесі штат болып өзгертілді, астанасы мен аумағы бұрынғыдай қалды.

География

Амазонас штаты Гуаяна аймағына кіреді және Боливар штатынан кейін аумағы жағынан екінші үлкен штат, алайда халқы көбінесе сиреп орналасқан, тек солтүстік бөлігінде халықтың көп бөлігі шоғырланған.

Көңіл көтеру

Амазонас штатының барлық аумағы Гвиана қалқаны деп аталады. Оның жер бедері Ориноконың шетінен басталып, 2832 метрлік Марахуака шыңына дейін созылады. Штаттағы ең биік шың – Бразилиямен шекарада орналасқан Серрания Ла Неблина ұлттық паркіндегі теңіз деңгейінен 2992 метр биіктіктегі Тапирапеко. Штаттың жер бедері өте алуан түрлі: 100 метрден 500 метрге дейінгі жазықтар немесе саванналар, содан кейін аймақта көптеп кездесетін таулар мен төбелер. Бірақ штаттың батыс жағы Ориноко, Гуаинья және Негро өзендерімен шектелгендіктен, аумақтың ең төменгі бөлігін құрайды. Шындығында, солтүстік, шығыс және оңтүстікке қарай көптеген тау жоталары бар, олардың ішінде Майгуалида, Марахуака, Унтуран, Парима, Тапирапеко, Ла Неблина, Имери және Аракамуни бар.

Гидрографиялық

Бұл штаттың жерінде Венесуэланың ең ірі өзені – Ориноко, Дельгадо Чальбауд төбесінен бастау алып, 2140 км қашықтықты жүріп Атлант мұхитына құяды. Ориноко өзені, өз кезегінде, аймақтың басқа да маңызды өзендерінің ағып түсетін алабы болып табылады, мысалы, 474 км ұзындықтағы Вентуари.

Климат

Амазонка штатының климаты жаңбырлы, муссондық және тропикалық саванна типтеріне сәйкес келеді. Негізінен екі маусым бар: құрғақ және жаңбырлы. Оңтүстікте құрғақ айлар жоқ, ал солтүстік-батыста төрт айға дейін құрғақшылыққа ұшырайды. Орталық және солтүстік аймақтарда желтоқсан мен наурыз аралығында су тапшылығы сезіледі. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 1200 мм-ден аспайды. Жылдық температура өзгерісі минимал (1 °C мен 1,5 °C аралығында), бірақ күндізгі температура өзгерісі жоғары (15 °C-тан астам). Ең суық айдың температурасы 15 °C-тан жоғары. 810 метр биіктіктегі Парима станциясының орташа жылдық температурасы 22,3 °C, ал Таматама (112 метр биіктікте және сол ендікте) 27 °C.

Өсімдіктер

Амазонас штатының көп бөлігін алып орман жабады, сондықтан жоғары жауын-шашын деңгейіне байланысты өсімдіктер тропикалық орманға тән. Құрғақ топырақты және ылғалды топырақты саванналар да кездеседі. Биіктік артқан сайын өсімдіктер сиреп, 2000 метрден жоғары көтерілгенде дерлік толығымен жоғалады.

Саясат және үкімет

Амазонас штаты Венесуэла Ұлттық Ассамблеясында тек 3 депутаттан өкілдік етуге құқылы, бұл 1999 жылғы Конституцияда көрсетілген ең төменгі шекті білдіреді, себебі оның аумағы үлкен болғанымен, халқы тым аз. Сонымен қатар, штат оңтүстік аймақтың жергілікті халықтарын біріктіретін депутатты басқа штаттармен бірге сайлайды. Аймақтық қозғалыстардың күші зор, сондықтан 2005 жылғы парламенттік сайлауда аймақтық «Біріккен жергілікті халықтар қозғалысы» (МУПИ) партиясы 48% дауыс алды, ал биліктегі коалиция – «V Республикасы қозғалысы» (MVR), «Баршаға Отан» (PPT) және аймақтық «Амазонияның Біріккен көпұлтты халықтары» (PUAMA) партиясы 44% дауыс жинады, соңғысы бұрынғы кезде аймақтың жетекші күші саналған. МУПИ бір депутат сайлады, PUAMA – бір, ал PPT (MVR UVE-мен бірге) – бір депутат сайлады. Штат саяси тұрғыдан дербес және тең құқылы, ол өзінің басқаруын және мемлекеттік билігін 2002 жылы қабылданған Амазонас штатының Конституциясы арқылы ұйымдастырады. Конституцияға реформалар мен толықтырулар енгізуге болады, оларды заң шығару билігі ұсынады, ал бекіту үшін штаттық заң шығару кеңесінің кемінде 60% дауысы мен Амазонас штатының сайлаушыларының 10% немесе одан да көп дауысы қажет. Венесуэланың басқа 23 федералдық бірлігі сияқты, штат өз полиция күштерін ұстап тұрады, олар Ұлттық полиция және Венесуэла Ұлттық гвардиясымен күштіленеді және толықтырылады.

Экономика

Оның экономикалық қызметі шектеулі, көптеген ауыл шаруашылығы өнімдері жергілікті түрде тұтынылады, ал кейбір аймақтарда мемлекет тапшылықта. Мал және ауыл шаруашылығы кең аумақты қамтиды, бұл салалар саудамен бірге аймақтағы жұмыспен қамтудың басты көздері болып табылады. Өзендердің кең желісі коммерциялық дамуға жағдай жасайды. Табиғи ландшафттарының мол мүмкіндіктеріне қарамастан, экологиялық туризм қарқынды дамып келеді, бірақ көптеген туристерді қабылдауға лайықты туристік инфрақұрылым жетіспейді. Мәдени ерекшеліктерінің құндылығы жоғары және басқа да бірегей элементтері бар. Бұл Венесуэланың табиғи ресурстарға қатысты ең бай штаттарының бірі, олардың көп бөлігі әзірге пайдаланылмаған. Бразилиямен шекаралас аймақтарда орманды қырқу мәселелері бар.

Көлік

Негізінен орманды аймақ болғандықтан, Амазонас штатында көбінесе нашар жағдайдағы құрлық жолдары бар, олардың тек 33,63% асфальтталған. Басты байланыс жолдары – әуе және су жолдары, бірақ су жолдарында олардың жүзе алғыштығы осы аймаққа тән жаңбырлы және құрғақ маусымдарға байланысты, себебі көп жағдайда құрғақшылық кезінде өзендерде қозғалыс қиындықтар тудырады. Штатта тек бір ішкі әуежай бар. Қалғандары жекеменшік немесе әскери қолданысқа арналған. Какури, Ла Эсмеральда, Окамо, Камариапо, Сан-Хуан-де-Манапиар, Санта-Барбара, Яви, Ютахе және Сан-Карлос-де-Рио-Негро қалаларында да қону алаңдары бар.

Мәдениет

Жергілікті халық штаттың халқының шамамен 45% құрайды. Амазонас штатының этнологиялық мәдениеті елдегі ең ірісі болып табылады, онда өз тілдері мен салтымен ерекшеленетін 20 түрлі этникалық топ өкілдік етеді. Амазонда аравака, кариб, яномами тілдеріне жататын жергілікті тілдер қолданылады, немесе басқа тілдермен байланысы белгісіз, оқшауланған тілдер кездеседі. Яномамилер штаттың жергілікті халқының 26% құрайды. Олар Жоғарғы Оринокода қоныстанған және Гайана мен Бразилияға дейін таралған. Олардың елді мекендері «Шапинос» маңында орналасқан, ол өзен немесе тау болуы мүмкін, онда олардың тамақтарын қамтамасыз ететін конуко орналасқан. Олардың ең қызықты салтының бірі – қайтыс болғандарын өртеу және содан кейін күлін сусынға айналдыру, олардың сенуіне сәйкес, бұл сусын оларға марқұмның барлық күшін сыйлайды. Олардың бойы аласа; ересек әйелдердің бойы 1,50 метрден аспайды және жалаңаш жүреді, тек кішкентай белбеу киеді. Ең көп таралған әшекейлердің бірі – әйелдердің мұрын бөлігін тесетін таяқша және этникалық топқа тән шаш қию. Көптеген жергілікті этникалық топтар құрып бара жатқандықтан, яномамилер Амазонканың ең ірі жергілікті халқы болып қала береді. Кариб отбасынан шыққан макиритарлар немесе йекуаналар штаттың шығысы мен солтүстік-шығысында тұрады. Пиароалар жергілікті халықтың 22% құрайды. Гуахиболар штаттың жергілікті халқының 21% құрайды.

Қолөнер

Тоқу немесе қатты маталар: олар әртүрлі пішінде, өлшемде және түсте жасалады. Оның өндірісі әртүрлі пальма түрлерінің жапырақтарынан тұрады: мориче, кумаре, сеже, кукурито, чикичике және т.б. Барлық әшекейлеудің өзіндік мәні бар, ол пайдаланушылардың өмірімен, қасиеттілігімен, мифологиясымен байланысты. Жұмсақ маталар: аспалар, сөмкелер, бала орамалары, көйлектер, гуаяктар және олардың тоқыма станоктары; қыш ыдыстар немесе керамика; ағаштан жасалған мүсіндер; дене әшекейлері; аң аулау және балық аулау құралдары; музыкалық аспаптар; және т.б. Керамика: Осы өнердің Испания кезеңінен бұрынғы археологиялық орындары Манапиар (Коробаль), Атабапо (Неркагуа) аймақтарында, Ориноко өзеніндегі аралдарда, Төменгі Оринокода (Барранкас және Саладеро), Кулебрада, Пуэрто Аякучоға жақын және басқа да жерлерде табылған. Музыкалық аспаптар: олар Амазонка штатының тағы бір жергілікті қолөнер туындысы, олардың 100-ден астам түрі бар. Дене әшекейлері: Олардың ішінде пинтадералар бар, олар қолданылуы мен мақсатына қарай әртүрлі ою-өрнектермен кесілген дөңгелек немесе төртбұрышты ағаштан жасалған. Ағаштан жасалған мүсіндер: жануарлар пішінде жасалған орындықтар, үй жиһаздары, діни заттар, бонголар мен куриаралар, каналдар, тіректер және т.б.

Фольклорлық

Мемлекеттің кең және әртүрлі фольклорының ішінде 62 этникалық топтың өкілдіктері бар, олардың арасында: Яномоми, Пуахито, Пиароа, Уэкуана, Ерал Курипако, Баре, Банива, Пуинаве, Пиапоко, Хоти, Варекена, Яборана. Фольклорлық көріністер жергілікті билер мен әндерге бай, олар әдеттегі жел және соққылы аспаптармен орындалады. Жергілікті билердің ішінде дәстүрлі Уэкуана биі де бар. Музыкалық аспаптарға мороккой қабығынан жасалған құралдар мен бамбук сыбызғылары жатады. Әртүрлі этникалық топтар үш жыл сайын "Уарим"14 фестивалін өткізу дәстүрін сақтайды; бұл фестиваль мол өнімді және қауымдағы жаңа үйленулерді тойлау үшін ұйымдастырылады. Сонымен қатар, мамыр, маусым және шілде айларында жаңбырдың басталуына орай Пуэрто-Аякучо және Сан-Фернандо-де-Атабапода жергілікті билер көрсетіледі.

Гастрономия

Пуэрто-Аякучода және штаттың ішкі аймақтарында аймақтың ең тамаша тағамдарын ұсынатын мейрамханалар бар: өз қабығында пісірілген тасбақа, тапир, лапа; сондай-ақ, ең жоғары сапалы балықтар, мысалы, мороккото, карбина, паломета, бокон, кариб, гуабина, павон және лау-лау; құстардың ішінде – паují, жабайы үйрек, түркия және тауық. Әртүрлі нан түрлері де жасалады: егер юккадан алынған маниока жеткіліксіз болса, пісірілген немесе қуырылған жасыл бананды да тамаққа қолдануға болады. Маноко ащы юккадан жасалатынын атап өткен жөн, оны өңдеу кезінде себукан, рая және бударе сияқты жергілікті құралдар пайдаланылады. Амазонда пижигуао, тупиро, кокура, мориче, копоазу, куруба, манака, ананас және сехе сияқты жемістер өсіріледі; соңғысы штаттың барлық аймақтарында, әсіресе Манапире, Касикиаре, Сипапо, Куао және Вентуари өзендерінің аңғарларында жиналады; одан емдік қасиеттері бар сехе майы алынады.

Спорт

Туканес де Амазонас футбол клубы – Венесуэланың екінші дивизионындағы футбол командасы болатын. Ол 2008 жылы құрылған және өз алаңындағы ойындарын Венесуэланың Пуэрто-Аякучо қаласындағы Антонио Хосе де Сукре стадионында өткізген. 2018 жылы директорлар кеңесіндегі келіспеушіліктерге байланысты «Туканес ФК» толығымен таратылды, ал оның орнына аймақтық үкіметтің демеушілігімен «Амазонас Футбол Клубы» деп аталатын жаңа үшінші дивизион құрылды, ол Пуэрто-Аякучо қаласындағы Антонио Хосе де Сукре стадионын иеленді.