Кіріспе

Апуре штаты – Венесуэланың 23 штатының бірі. Оның аумағы колониялық билік органдары жариялаған бірнеше аумақтық ережелерге сәйкес Мерида, Маракайбо және Баринас провинцияларының құрамына кірген. 1824 жылы Баринасқа бағынышты Апуре департаменті құрылды, ол қазіргі мемлекеттің негізін қалады. 1856 жылы Баринастан бөлініп, Апуре алғаш рет тәуелсіз провинция ретінде пайда болды, ал 1864 жылы штат мәртебесін алды. Бірақ 1881 жылы жаңа аумақтық бөлініс Апуре мен Гуаянаны біріктіріп, Боливар деген жаңа штат құрды. 1899 жылы штат қайтадан тәуелсіздігін иеленді және 1909 жылғы Конституция арқылы қазіргі шекараларын бекітті. Бұл аймақ Еуропа сарайларын безендірген қанағаттармен әйгілі болған. Сонымен қатар, бұл жерде Тәуелсіздік соғысының барысын анықтаған қарулы қақтығыстар мен азамат соғысы кезіндегі көптеген шайқастар өтті. Апуре аймағында Ромуло Гальегос өзінің «Дона Барбара» романын жазуға шабыттанды, онда осы жердің ұлылығы суреттелген. Штаттың орталығы – Сан-Фернандо-де-Апуре қаласы. 2011 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, 2011 жылы Апуре штатында 459 025 адам тұрды.

Топонимика

Апуре штаты атын штат арқылы ағатын Апуре өзенінен алған. Бұл өзеннің атауы испан тілінде кем дегенде 1648 жылы монах Хасинто де Карвахаль еңбектерінде осылай аталып келген. Өзеннің атының шығу тегі нақтырақ белгілі емес, бірақ теориялар оны жергілікті өсімдіктің немесе Апур есімді жергілікті басшының атына байланыстырып қарастырады.

Тарих

Апуренің жаулап алуы 17 ғасырдың ортасында, бұл жерді аравактар мен карибтер сияқты көптеген жергілікті халықтар мекендеген кезде басталды. Нақты қоныстану 18 ғасырдың басында, Сан-Карлос-де-Австрия және басқа қалалардағы тығыз мал шаруашылықтарын кеңейтуді көздеген жер иелері ірі қара мал шаруашылығының негізін қалауымен басталды. Олардың арасында Хосе Игнасио Пумар (Пумар маркизі), Жозеф Бланко И Салазар, Андалусиядан келген францискан миссионерлері, сондай-ақ жергілікті халықты қан төгіп немесе христиан дініне өткізу арқылы "бейбіттендіруге" және ығыстыруға тырысқан басқа миссионерлер мен жер иелері болды. Колониялық дәуірде Апуре бір кезде 1676 жылы Маракайбо провинциясын құру үшін Маракайбомен біріккен Мерида-дель-Эспириту-Санто-де-ла-Грита провинциясының бір бөлігі болды. Оның аумағы 1786 жылы Маракайбо провинциясынан бөлініп, Баринас провинциясын құруға қатысты. Апуре провинциясы 1823 жылы Баринастан бөлінді, ал 1864 жылы оған штат мәртебесі берілді. Апуре 1864 жылдан бері тәуелсіз штат болып табылады, ол кезде Венесуэла аумағы өзін Лос-Эстадос-Унидос-де-Венесуэла, яки Венесуэла Біріккен Штаттары деп ұйымдастырды. 1881 жылы ол Гуаянамен бірге Боливар штатының құрамына кірді, бірақ 1899 жылы тәуелсіз штат мәртебесін қайта алды.

География

Апуре штаты Венесуэланың оңтүстік-батысында, 06°03’45’’ және 08°04’22’’ солтүстік ені және 66°21’45’’ және 72°22’30’’ батыс бойы аралығында орналасқан. Солтүстіктен Тачира, Баринас және Гуарико штаттарымен, шығыстан және оңтүстік-шығыстан Боливар және Амазонас штаттарымен, ал оңтүстіктен және батыстан Колумбиямен шектеседі.

Геология

Үшінші (неоген) және төртінші (плейстоцен) кезеңдерде пайда болған Апуренің Лланос (далалары) аз немесе мүлдем біртұтас болмаған шөгінділерден, соңғы уақыттағы су тасқынынан жиналған құмды және сазды шөгінділерден құралған. Ориноконың жағалауында Археан дәуіріне жататын, Гвиана қалқанының бір бөлігі болып табылатын және «галереялар» деп аталатын биіктіктерде тау жыныстарының көрінуі байқалады. Сол сияқты, Анд тауларының етегінде Үшінші кезеңге жататын тау жыныстары тау тізбегінде төбелер мен қысқа беткейлерді құрайды. Апуре штатының көп бөлігін кең құмдық алқаптар (шамамен 30 000 км²) алып жатыр, бұл шөлдік климат емес, саванна, онда табиғи шөптесіндер джунглилердің және толы өзендердің арасында кезектесіп орналасқан, ал құмды төбелердің ұзындығы 20 метрден астам, биіктігі 20 метрден жоғары. Llaneros-тар осы құмдардың кейбіреулерін сүт шаруашылықтарын құру үшін пайдаланады, олар сүтті өңдеуден басқа, мал тобын үйірдің алдына дайындайды (Лланос аймағында бұл «үйірдің анасы» деп аталады), Кальзадилла Вальдестің еңбегіне сәйкес. Сондай-ақ, олар малға су тасқынынан паналауға мүмкіндік береді. Саваннадағы экожүйе желдің (эолиялық процестердің) әсерінен қалыптасқан. «Венесуэла атласы: кеңістіктік бейне» (Atlas de Venezuela: Una imagen espacial, сондай-ақ El Atlas de Petróleos de Venezuela деп те аталады) еңбегінде айтылғандай, бұл «палеодуналардың» экожүйесі емес, яғни, қазіргіден әлдеқайда құрғақ климатта пайда болған «ескі құмдықтар» емес, құмдықтардың пайда болу механизмі тек құрғақ маусымда ғана жұмыс істейді, себебі Ориноко өзенінің су деңгейі ең төменгі нүктесіне жеткенде, әсіресе Лланос аймағында басталатын өзендерде, ұсақ құмды жағалар қалады, оларды пассат желдері тез оңтүстік-шығысқа қарай жылжытады, қазіргі Santos Luzardo Ұлттық паркін құрайды, ол атын Ромуло Гальегостың «Донья Барбара» романының басты кейіпкерлерінің бірінен алған.

Жер бедері

Бұл жердің көбісі жазық, Апуре, Араука және Капанапаро өзендері Ориноко өзенімен қосылатын жерден бастап Анд тауларының етегіне дейін кең жазықтықтарға созылады. Жер бедерінің айтарлықтай өзгешеліктері жоқ, биіктігі теңіз деңгейінен 40-200 метр аралығында өзгереді. Апуреан llanos топырағының түрі, климаты және су жүйесінің ерекшеліктерінен туындаған бірнеше маңызды физиографиялық құбылыстарды қамтиды. Олардың арасында құмды далалар, дельта жазықтары, жаңбырлы маусымда су тасқынына жиі ұшырайтын ағыстар, жағалаулар және өзен сағалары орналасқан. Аймақтың батысында, Эстадо Тачирамен шектесетін Шығыс Анд жотасының (Cordillera Oriental Andina) бір бөлігінде 3 км-ден биік тау етегі мен таулар кездеседі.

Гидрографиялық

Мемлекетті үлкен ұзындығы мен ені бар көптеген өзендер кесіп өтеді, олардың барлығы Ориноко өзенінің алабының бір бөлігі болып табылады. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – Апуре өзені, ол сол жақ шекарасынан Ориноконың негізгі венесуэлалық саласы және елдегі екінші ең ұзын өзен: бастауынан аузына дейін бірнеше шақырымды қамтиды. Штаттың оңтүстігіндегі барлық жерлер бұлақтар, салалар, өзендер, көлдер мен батпақтардың гидрографияны ерекше күрделілендіретін аймақты құрайды. Апуре қалалар мен кенттерді ауыз сумен қамтамасыз ететін мол фреаттық аймаққа тәуелді, және бірнеше он жылдар бұрын құрғақшылық кезеңдерінде суды сақтауға мүмкіндік беретін модульдер желісі құрылды. Штаттағы ең маңызды өзендер: штаттың атымен аталған Апуре; бастауы Колумбияда орналасқан және екі ел арасындағы шекараның бір бөлігін құрап, Оринокоға құя бермес бұрын әртүрлі салалар мен бұлақтар арқылы Апуреге қосылатын Араука, ұзындығы бірнеше шақырымнан асатын; ұзындығы бірнеше шақырымнан асатын Оричуна арнасы; Капанапаро, Чинаруко, Кунавиче, Матиюре және Мета. Апуре өзенінің жоғарғы ағысын Урибанте және Сараре құрайды, олардың төменгі бөліктері Апуре штатында орналасқан.

Климат

Мұнда тропикалық саваннаның жылы, жаңбырлы климаты басым, қатал құрғақшылық және жаңбырлы маусымдар кездеседі. Температура жыл бойы жоғары болуы мүмкін, жауын-шашын мөлшері 700 және 1500 мм аралығында. Мемлекеттік жер бедерінің ерекшеліктеріне байланысты температура мемлекеттің барлық аумағында салыстырмалы түрде біркелкі сақталады. Анд тауларының етегінен бастап температура биіктік көтерілген сайын төмендейді, штаттың солтүстік-батысында 10 °C-қа дейін жетеді, Эль-Тамада теңіз деңгейінен 3200 метрден жоғары орналасқан аймақтарда. Апуре штатындағы жауын-шашынның таралу сипаты – маңызды ерекшеліктердің бірі, ол ендік, жер бедері, суық фронттар және аратропикалық конвергенция сияқты факторларға байланысты өзгеріске ұшырайды.

Топырақ

Олардың сапасы мен құрылымы жасына және су өткізгіштігіне қарай өзгереді, бұл қоспаның сипатына әсер ететін факторлар. Сонымен қатар, өте ылғалды немесе біршама құрғақ климаттық жағдайлар да маңызды. Соның салдарынан топырақтар келесідей таралады: құм төбелерде олар қышқыл және қоректік заттарға кедей; үнемі су басатын жазықтарда олар орташа сапалы және құнарлылығы жеткіліксіз; жағалауларда жақсы су өткізгіштігі және орташа құрылымы бар; ал солтүстік-шығыста (Бируакаға қарай) ерекше ауылшаруашылық әлеуетіне ие.

Саясат және үкімет

Ол өзін-өзі басқаратын және саяси құқықтары тең мемлекет, өзінің басқаруын және мемлекеттік билігін Апуре штатының Конституциясы арқылы ұйымдастырады. Ағымдағы Конституция 2002 жылғы 15 қазанда қабылданды және 2005 жылы жартылай реформаланды. Конституцияға түзетулер мен реформалар Заң шығарушы орган, губернатор, штаттың көпшілігі муниципалдық кеңестері немесе сайлаушылардың 10 пайызы тарапынан ұсынылуы мүмкін. Заң шығарушы орган жасаған түзету немесе реформа мақұлданған үшін, парламентарийлердің абсолютті көпшілігінің дауысы қажет, сондай-ақ реформаны референдумға ұсыну қажет емес.

Атқарушы билік

Оның құрамына Апуре штатының губернаторы және штат хатшыларының тобы кіреді. Губернатор халық тарапынан тікелей және құпия дауыс беру арқылы төрт жылға сайланады, оны бірден сол мерзімге қайта сайлау мүмкіндігі бар, ол штат әкімшілігін басқарады. 2012–2016 жылдар аралығында штат губернаторы PSUV партиясынан Рамон Карризалес болды. 1989 жылдан бері губернаторлар штат азаматтарымен тікелей сайланады, қазіргі губернатор – Рамон Карризалес, ол 2011 жылдың ақпанынан бері қызметте. Ол штат заң шығарушы кеңесі тарапынан осы ұйымның конституциясына сәйкес үкімет мерзімінің қалған бөлігін аяқтау үшін тағайындалды, бұған дейін сайланған губернатор Иса Агиларте Гамес "денсаулығының нашарлауына" байланысты отставкаға кеткен болатын. Агиларте әкімшілігіне оның өзінің партиясының бір бөлігі де сын көтерген, ол 2004 жылдан бері губернатор болып қызмет етіп, 2008 жылы қайта сайланған еді. Венесуэланың басқа 23 федералдық бірлігі сияқты, штаттың өз полиция күші бар, ол Ұлттық полиция және Венесуэла Ұлттық гвардиясымен күштіленеді және толықтырылады.

Заң шығарушы өкілеттік

Мемлекеттік заң шығару құқығы Апур штатының Заң шығару кеңесіне жүктеледі, ол халықтың тікелей және құпия дауыс беру арқылы төрт жыл сайын сайланатын, бір палаталы парламент. Штат халқы мен оның муниципалитеттерінің пропорционалдық өкілдігі жүйесінде, екі кезекті мерзімге қайта сайлану мүмкіндігі бар.

Демография

Халық тығыздығы шақырымда 7 адамды құрайтын Апуре – елдегі ең сирек қоныстанған штаттардың бірі. Оның аумағы көбінесе бос немесе жартылай қоныстанбаған жерлермен сипатталады, дәстүрлі түрде Арагуа және Каракас қаласына қарай үлкен эмиграцияға ұшыраған; алайда, бұл құбылыстың теріс салдары Венесуэла Андысы мен Колумбиядан келген иммигранттардың көп ағынының арқасында өзгерді. Халықтың көп бөлігі қалалық жерлерде шоғырланған, олардың 48%-ы 10-40 жас аралығындағы жастарды құрайды. Оның ірі қалалары: Сан-Фернандо және Гуасдуалито. Оның маңызды кенттері: Ачагуас, Бируака, Брузуал, Мантекал, Эль-Ампаро, Элорза, Ла-Виктория, Пуэрто-Паэс және Сан-Хуан-де-Пайара.

Экономика

Апуре штатының негізгі экономикалық қызметтері – ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы. Ауыл шаруашылығы жерлерінде қант қамысы, қараота, бұршақ, жеміс ағаштары, май пальмасы, банан және маниок, сондай-ақ басқа да дақылдар өсіріледі. Мал шаруашылығы көбінесе ірі қара мал өндірісіне бағытталған, ол бүкіл елдің ірі қара мал басының шамамен 30% -ын құрайды.