Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы өзен. Кіші Теннесси өзені (жергілікті жерде "Кіші Т" деп аталады) – Теннесси өзенінің 217 шақырымдық саласы. Ол Оңтүстік-Шығыс АҚШ-тағы Грузиядан, Солтүстік Каролина арқылы Теннессиге дейін, Көк Таулар арқылы ағады. Ол үш ұлттық орманның – Чаттахучи, Нантахала және Чероки – аумақтарын суландырады және Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркінің оңтүстік-батыс шекарасын құрайды. 20-шы ғасырда өзенде су тасқынын бақылау және гидроэлектроэнергия өндіру мақсатында көптеген бөгеттер салынды. Өзен бес ірі суқойма арқылы өтеді: Фонтана бөгеті, Чеоа бөгеті, Кальдервуд бөгеті, Чилхови бөгеті және Телико бөгеті, сондай-ақ Портерс Бенд бөгеті сияқты бір кішкентай суқойма арқылы да ағады.

Курс

Кіші Теннесси өзені Блю-Ридж тауларында, Грузияның солтүстік-шығысындағы Рабун округіндегі Чаттахучи ұлттық орманында басталады. Солтүстікке қарай ағып, Диллардтан өтіп, Солтүстік Каролинаның оңтүстік-батысына жеткенде, ол Франклинде Кулласаха өзенімен бірігеді. Өзен солтүстік-батысқа бұрылып, Нантахала ұлттық орманы арқылы Нантахала тауларының солтүстік жағымен ағып өтеді. Ол Теннесси штатының шығысына өтіп, Ноксвилль қаласының оңтүстік-батысына қарай 40 шақырым жердегі Леноир қаласында Теннесси өзеніне қосылады.

Қамтамасыз ету

Төменгі өзен бірнеше жерде тізбектелген бөгеттермен тоғатылған, олардың кейбіреулері Теннесси өзені алқабының басқару жүйесінің (TVA) құрамына кіреді. Олар Батыс Солтүстік Каролина және Шығыс Теннессиде, өзеннің Теннесси өзенімен қосылатын жеріне дейін су қоймаларының тізбегін құрайды. Солтүстік Каролина мен Теннесси штатының шекарасына жақын жерде Кіші Теннесси өзені 1944 жылы салынған 146 метрлік (480 фут) Фонтана бөгетімен тоғатылған, нәтижесінде Ұлы Түтінді таулар Ұлттық паркінің оңтүстік шекарасында Фонтана көлі пайда болды. Бұған қоса, Солтүстік Каролинадағы Чиоа бөгеті, ал Теннессидегі Кальдервуд және Чилхови бөгеттері де суды тоғады. Су қоймалары су тасқынын бақылау және гидроэлектр энергиясын өндіруге қызмет етеді. Кальдервуд және Чиоа бөгеттері суды бөгеттерден сәл төмен орналасқан қысқа туннельдер арқылы гидроэлектр генераторларына бағыттайды. Чилхови бөгетінде электр генераторлары тікелей бөгеттің ішіне орналасқан. Сонымен қатар, жақын орналасқан Сантиетла бөгетінен Чеоа өзені арқылы су тартылып, Сантиетла электр стансасындағы тағы бір гидроэлектр генераторын қуаттандырады. Бұл су 7 мильдік (11 км) туннель арқылы Ұлы Түтінді таулардың астынан Кіші Теннесси өзеніне жеткізіледі. Чилхови, Кальдервуд және Чиоа бөгеттері мен Сантиетла электр стансасы бастапқыда Alcoa компаниясымен Теннесси штатының Alcoa қаласындағы алюминий зауытын қуаттандыру үшін салынған. Alcoa компаниясы операциялық тиімділікті қамтамасыз ету үшін гидрожүйесінің жұмысын TVA-мен келіседі, су қоймалары мен өзен суларының деңгейі демалыс мақсатында (атап айтқанда, қайықпен жүзу және балық аулау) пайдалану үшін қауіпсіз екеніне және өзен бойымен су ағынының дұрыс жалғасатынына көз жеткізеді. Соңғы бөгет – Теллико бөгеті, ол Теннесси штатының Леноир қаласында Теннесси өзеніне құятын жерге дейін орналасқан. Ол Теллико су қоймасын құрайды. Бөгеттің өз гидроэлектр генераторлары жоқ, бірақ ол Теннессидегі Форт-Лаудун бөгетіндегі генераторлар арқылы ағынды арттыруға арналған, көптеген суды Кіші Теннессиден бұрып жіберу арқылы. Бөгет пен су қоймасын салу жобасы 1970 жылдары құрып бара жатқан шағалақ тарақшысының табылуына байланысты экологиялық дауға себеп болды. Бұл – Құрып бара жатқан түрлер туралы заңға қарсы алғашқы маңызды сот процесі болды.

Тарих

Кіші Теннесси өзені және оның жақын су алабы АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы ең бай археологиялық аймақтардың бірі болып табылады, онда б.з.д. 7500 жылға дейінгі ежелгі тұрғындардың қоныс іздері сақталған. 1880 жылдары Смитсонов институты тапсырысымен аймақтағы төбелерді зерттеген Сайрус Томас Кіші Теннесси өзенін «Аппалачи ауданындағы ең қызықты археологиялық бөлік» деп атады. Өзен бойындағы Архаикалық дәуірге (б.з.д. 8000-1000 жж.) қатысты маңызды орындардың ішінде Айсхаус Боттом және Роуз Айленд жатады, олардың екеуі де қазіргі Теннесси штатында Теллико өзенінің Кіші Теннесси өзенімен қосылған жеріне жақын орналасқан. Бұл орындар, әдетте, жартылай тұрақты лагерьлер болған, ал олардың тұрғындары құрал жасау үшін пайдаланған шерт кеніштерін өзен үстіндегі жартастарда іздеген болуы мүмкін. Вудленд дәуіріне (б.з.д. 1000-1000 жж.) қатысты қоныс іздері таулардың бұл жағындағы Кіші Теннесси өзені бойындағы көптеген жерлерде табылды, ең бастысы – Айсхаус Боттом, Роуз Айленд, Каллоуэй Айленд (өзеннің Токва сағасымен қосылған жеріне жақын), Отыз акр Айленд (өзеннің Найн Майл сағасымен қосылған жеріне жақын) және Бейкон Бенд (Токва мен Ситико Бич арасында). 1970 жылдары Теллико бөгетінің құрылысы алдында жүргізілген археологиялық қазбалар Роуз және Каллоуэй аралдарында Вудленд дәуіріне тән көптеген жерлеу орындарын ашты. 1970 жылдары Айсхаус Боттомда табылған қыш ыдыс сынықтары қазіргі Огайо штатындағы Хопвелл халқымен байланыс болғанын көрсетеді. Миссисиппи дәуіріне (шамамен 1000-1500 жж.) қатысты Кіші Теннесси аңғарындағы орындарға Токва (өзеннің Токва сағасымен қосылған жерде), Томотли (Токваға іргелес), Ситико (өзеннің Ситико сағасымен қосылған жерде) және Бусселл Айленд (өзеннің сағасында) жатады. Токуаның Миссисиппи тұрғындары орталық алаңға көрініс беретін 8 метрлік платформалы төбе салды. 1400 жылға қарай ауыл топырақпен қапталған қоршаумен қоршалған. Бірнеше Чероки орта қалалары, соның ішінде Никваси, Ватауга, Джоре және Коуи, қазіргі Солтүстік Каролинадағы Кіші Теннесси өзенінің жоғарғы бөлігі бойында орналасқан. Бұл жерлерде б.з. 1000 жылға дейін салынған Миссисиппи мәдениетінің ата-бабаларының төбелері сақталған. Жоғарыда айтылғандай, өзен Оверхилл Чероки қалаларының көпшілігі үшін тірек болды, олардың ең танымалдары Шота, Танаси, Токва, Томотли, Миалокуо (Роуз Айлендке жақын), Чилхови (өзеннің Абрамс Крик сағасымен қосылған жерде), Талласси (қазіргі Кальдервудке жақын), Ситико және Таскиги (Форт-Лоуданға іргелес) болды. Еуропалық-американдық саудагерлер 17 ғасырдың соңында Кіші Теннесси бойындағы Оверхилл қалаларына келе бастады. Испан саяхатшылары Эрнандо Де Сото мен Хуан Пардоның 1540 және 1567 жылдары Кіші Теннесси аңғары арқылы өткеніне куәліктер бар. 1756 жылы ағылшыздар француз-үнді соғысы кезінде қорғану үшін өзеннің Теллико өзенімен қосылған жерінде Форт-Лоуданды салды. Бұл Еуропадағы жеті жылдық соғыстың ағылшын-француз майданының Солтүстік Америкадағы атауы еді. Форт тарихи орын ретінде қайта жаңғыртылды. Кіші Теннесси бойындағы екі ерте американдық орын бар – Теллико блоктауы, өзеннің Найн Майл Крик сағасындағы бекініс және Моргантон, қазіргі Гринбекке жақын орналасқан өзен порты және паромдық қала, ол 19 ғасырдың басында гүлденді. Ұлы Түтінді таулар Ұлттық паркіне қарасты Хейзел-Крик бөлімі, Фонтана көлінің солтүстік жағалауында орналасқан, 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында еуропалық-американдық Аппалачи қауымының үлкен қонысы болды.