Кіріспе

Тейс өзені (/teɪz/) – қазіргі Огайо өзенінің су жиналатын алабының көп бөлігін кептірген, бірақ солтүстікке қарай ағысын бағытқан ірі мұзға дейінгі өзен. Тейс өзенінің Огайо мен Индианадағы іздері өзен аңғарларының желісімен көрсетілген. Бұрынғы Тейс өзенінің ең ірі, әлі де бар үлесі – Батыс Вирджиниядағы Канава өзені, ол Жаңа өзеннің жалғасы болып табылады. 1910 жылдан бері «Тейс» атауы, жер бетінде сақталған әлдеқайда кіші Тейс аңғарынан, өзенмен және оның қалған көмілген аңғарымен байланысты. Бұл атаудың орнына «Аналық Канава аңғары» деген атау қойылған дұрыс болар еді. «Тейс» термині Канава өзенінің көмілген бөлігін талқылау кезінде қолданылады. Тейс өзенінің ең ірі саласы – Оңтүстік Кентуккиден Франкфурт арқылы, содан кейін солтүстік-шығысқа қарай ағып, басқа салалармен кездесіп, ақырында Тейс өзеніне қосылған Ескі Кентукки өзені (Теллер, 1991). Бұл шөгінділердің жасы Кансанға дейінгі кезеңге жатады. Олардың арасында тек Небраска мұздығы Кансаннан ертерек деп танылған, ал қалғандары Небраска мұздығының қалдырған шөгінділерінің қалдықтары ретінде белгіленген. Мұздықтар мұзға дейінгі Тейс өзенін басып өтіп, көлдер немесе мұздық көлдерін құрады. Судың көтерілуі жоғарғы бассейнді айналасындағы суайдырулар арқылы мұзға дейінгі Огайо өзеніне бұрды. Осылайша, «терең саты» мұзға дейінгі емес, Небраскадан кейінгі және Кансанға дейінгі кезеңге жатады. Небраска мұздығының шегінуі, жоғарғы Канава (Тейс) мұзға дейінгі Огайомен бірігуіне себеп болды. Содан кейін, Тейс өзенінің есімсіз ұрпағы батыстық-орталық Огайоға қарай бағытталды және Огайо, Индиана және Иллинойс штаттары арқылы «терең сатыны» кесіп өтті, одан кейін Афтониялық мұз аралық кезеңде жалғасты. Ла Фонтен маңында жоғары ордовик кезеңінің бірнеше футы көрінуі мүмкін. Соңғы зерттеулер оның жасын Небраскаға дейінгі деп көрсетеді. Паркер қабаты, бәлкім, Плейстоценнің басында Небраска мұздығымен байланысты және одан кейінгі эрозиялық деңгейді көрсетеді. Индианадағы Тейс аңғарындағы қабат террасасының жалпы пішіні мен ені оның Лексингтон циклынан кейін аздап жаңарғанын көрсетеді. Тейс өзені Оңтүстік-Батыс Вирджиния арқылы Кентукки мен Огайо арасында және Солтүстік-Батыс Огайо арқылы ағып өтті (суретті қараңыз). Тейс өзенінің ең оңтүстік бастауы – Жаңа өзен, Солтүстік Каролина штатының Ватауга округінде, Блю-Ридж тауларында орналасқан. Бұл аймақ Ашвиллдің солтүстік-шығысында жатыр. Ол солтүстік-шығыс бағытта біраз қашықтыққа ағып, тік бұрылыс жасағаннан кейін солтүстікке қарай бұрылып, 90 градусқа батысқа бұрылып, Гаули өзенімен қосылады. Алайда, оның төбесі Омега мен Хигби маңында кең таулы жазықтар ретінде көрінеді. Скиото өзені Тейс аңғарының Уэверлиден Ричмонд Дейлге дейінгі бөлігін эрозияға ұшыратып, жартылай жойды. Содан кейін ол солтүстікке қарай Чиликотеге қарай жалғасады, онда Висконсин мұздығының қабаттарының астында жоғалады. Уабаш аңғары және Миссисипи аңғары. Батыс Вирджиниядағы Тейс аңғарының төбесі Канава және Огайо аңғарларының төбесінен 200 фут (61 метр) жоғары, ал оның тасты төбесі олардан кем дегенде 15 фут (5 метр) жоғары. «Терең саты», көрінетіндей, негізінен жоғарғы Канава (Тейс) су ағысының Огайо өзеніне бұрылуынан кейін қазылған (Stout, Ver Steeg, and Lamb, 1943, 78-79 б.). Уабаш өзенінің қазіргі су тасқыны астында орналасқан аңғардың биіктігі шамамен 410 фут (125 метр) болуы керек. Тейс қаласы «өзенсіз» Тейс аңғарында орналасқан, ол бұрын Тейс өзенінің түбінде болған. 1903 жылы Гранвиллдегі (Огайо штаты) Денисон университетінің профессоры Уильям Г. Тайт осыған ұқсас аңғарды және Чарльстоннан Огайо өзеніне қарай ағатын шағын өзенді көрді. Оның тек Батыс Вирджиния штатының Сент-Олбанс қаласынан тыс жерде ғана су ағыны болды. Мұнда Канава өзені солтүстікке бұрылады. Профессор Тайт геологиялық қауымды осы аңғарда бір кезде Огайо, Индиана және Иллинойс штаттары арқылы жалғасқан, қазір мұздық шөгінділерінің астында терең көмілген аңғар арқылы ағып өткен күшті өзен болғанына сендіруге тырысты. Ол оны Батыс Вирджиниядағы ауылдың атымен Тейс (таз деп айтылады) өзені деп атады.

Атаулар ауыстырылуы

Тейс-Вэлли, Батыс Вирджиния және Эшвилл, Огайо штатының Тейс-Вэлли жергілікті мектеп округі бұрынғы өзеннің құрметіне аталған.