Кіріспе

Ямайка туған словен жеңіл атлеті Мерлен Джойс Оттей (10 мамыр 1960 жылы туған) – ямайкалық, кейіннен словен атанған бұрынғы жеңіл атлет спринтері. Ол 1978 жылы Ямайка құрамасынан карьерасын бастап, 24 жыл бойы осы ел намысын қорғады, ал 2002 жылдан 2012 жылға дейін Словения үшін өнер көрсетті. 60 метрлік жүгірудегі барлық уақыттар тізімінде төртінші, 100 метрлікте – сегізінші, ал 200 метрлікте – алтыншы орында тұрады. 1993 жылы 21,87 секунд көрсетіп, 200 метрге жүгірудегі әлемдік жабық стадиондағы рекордты орнатқан. 1979 жылдан 1995 жылға дейін 13 рет Ямайканың жыл спортшысы атанды. Оттейдің халықаралық деңгейдегі спринтер ретіндегі ең ұзақ мансабы 1979 жылғы Панамерика ойындарында 19 жасында, U20 және жастар жарыстарынан кейін басталды және 52 жасында 2012 жылғы Еуропа чемпионатында Словенияның 4x100 метрлік эстафета командасын жетектеп аяқталды. Тоғыз дүркін Олимпиада жүлдегері, ол жеңіл атлетикамен айналысатын спортшылардың арасында ең көп Олимпиадаға қатысқан (жеті) рекордты иеленеді. Олимпиадада алтын медаль жеңуге мүмкіндік болмаса да, ол үш күміс және алты қола медаль жеңіп алды. 14 Әлем чемпионаттарында медальдар жеңіп алды және 2017 жылға дейін жеке жарыстарда ең көп медаль (10) жеңіп алған рекордты сақтап тұр. Оның мансабындағы жетістіктері мен ұзақ өмірі оны "Тректің патшайымы" деп атауға себеп болды. Ірі чемпионаттарда қола медальдарды жиі жеңіп алуы оған "Қола патшайымы" деген лақап атты сыйлады. Оттей бұрын американдық биік секіруші және 400 метрлік кедергілермен жүгіруші Нат Пейджге үйленген және 1980-жылдардың ортасында Мерлен Оттей Пейдж деп танымал болған.

Өмір жолы және спринт карьерасы

Мерлин Оттей Хьюберт пен Джоан Оттейдің баласы ретінде Ямайканың Хановер қаласында дүниеге келді. Оған анасы спортты таныстырды, ол оған жеңіл атлетика туралы нұсқаулық сатып алды. 1970-ші жылдарда Оттей Гурнис Маунт және Понсайд мектептеріне қатысып, кейін Русеа және Вере техникалық орта мектептерін бітірді. Ол жергілікті жарыстарда көбінесе жалаң аяқпен өнер көрсетті. Оттейге шабыттандырған нәрсе – 1976 жылғы Монреальде өткен жазғы Олимпиада ойындарының жеңіл атлетика жарысын тыңдаған кезде Дональд Куарри спринт финалында өнер көрсеткені болды. Оның мансабы 1979 жылы АҚШ-қа көшіп, Небраска университетіне түскен кезде дамыды, онда ол жеңіл атлетика командасына қосылды. Ол 14 жеке ұлттық титул жеңіп алды және 24 «All-America» марапатын алды, бұл көрсеткіш Husker студент-спортшылары арасында ең жоғары көрсеткіш. Оттей бес маусымының әрқайсысында бірнеше NCAA титулын жеңіп алды, соның ішінде 1982 жылы үй ішінде және ашық ауада бес титул, ал 1981 жылы төрт титул жеңіп алды. Ол бес маусымының әрқайсысында бірнеше рет «All-America» марапатын алды, 1982 жылы жеті, 1980 жылы алты және 1981 жылы бес марапатқа ие болды. Оттей сондай-ақ Небрасканың 1982, 1983 және 1984 жылдардағы ұлттық чемпионат командаларының құрамында болды. Ол әлі күнге дейін Небрасканың 55 және 200 метрлік жүгірудегі ең жоғары көрсеткіштерін, сондай-ақ 100 және 200 метрлік жүгірудегі бағдарламаның ең жоғары көрсеткіштерін сақтап тұр. Ол 1979 жылғы Панамерикан ойындарында Ямайка атынан өнер көрсетіп, 200 метрлік жүгіруде қола медаль жеңіп алды. Университетті бакалавр дәрежесімен бітіріп, 1984 жылы спортшы Натаниел Пейджге үйленді және қысқа мерзімге Мерлин Оттей Пейдж деген есімді қолданды. Кейін жұбайлар ажырасып кетті. 1980 жылғы Мәскеу Олимпиадасында Оттей Олимпиада медалін жеңген алғашқы ағылшын тілді Кариб тегіндес спортшы болды. Ямайкаға оралғаннан кейін ол «спорт саласындағы қызметі үшін» Ұлт орденінің офицері және Абырой орденімен марапатталды. 1982 жылғы Достастық ойындарында Оттей 200 метрлік жүгіруде алтын, ал 100 метрлік жүгіруде күміс медаль жеңіп алды. Шамамен он жылдан кейін, 1990 жылғы Достастық ойындарында ол екі жарыста да алтын медаль жеңіп алды. 1993 жылғы әлем чемпионатында алтын медаль жеңгеннен кейін Оттей Ямайканың елшісі болып тағайындалды. Сондай-ақ, ол 1979 мен 1995 жылдар аралығында 13 рет Ямайканың жыл спортшысы атанды. Мансабында ол тоғыз Олимпиада медалін жеңіп алды, бұл көрсеткіш бойынша Эллисон Феликспен тең бөліседі. Ол ешқашан Олимпиаданың алтын медалін жеңіп алған жоқ, бірақ 1996 жылғы Атлантада өткен жазғы Олимпиада ойындарында 100 метрлік жүгіру финалында Гейл Деверске секундының бес мыңнан бір бөлігімен ұтылып қалды, екеуі де 10,94 секунд көрсетті. Бұл оның Деверске ең жақын келгені емес – ол 1993 жылғы Штутгартта өткен әлем чемпионатында Деверске 10,811 секундқа 10,812 секунд көрсетті, бұл халықаралық жеңіл атлетика жарысындағы ең жақын нәтиже болып табылады. Оның 1980 жылдан 2004 жылға дейінгі жеті Олимпиадаға қатысуы испандық жүргіш Хесус Анхель Гарсиядан кейін трек және дала спортында екінші орынды иеленді. Ол 1983 жылдан 1997 жылға дейін 14 (үш алтын, үш күміс, сегіз қола) медаль жеңіп алып, әлем чемпионатындағы ең көп медаль алған рекордты ұстады, бірақ 2017 жылы Эллисон Феликс оның жалпы санын 13-тен 16-ға, ал 2019 жылы 18-ге дейін жеткізді. Оттей әлі күнге дейін жеке жарыстарда әлем чемпионатындағы ең көп медаль алған рекордты сақтап тұр. Оның Олимпиада және әлем чемпионаттарындағы 13 медалі қоладан болды, бұл оған жарыс шеңберінде «Бронзалық патшайым» деген лақап атты әкелді. 1993 жылы Оттей Ямайка үкіметі тарапынан елші болып тағайындалды. Ол 2015 жылы Небрасканың бірінші жеңіл атлетика даңқы залына енгізілді.

Дау

1999 жылы Люцерн қаласында (Швейцария) өткен жарыста, тапсырылған зәр сынамасы тыйым салынған анаболикалық стероид – нандролонға оң нәтиже көрсетті. Оның «Б» сынамасында да заттың мөлшері қалыпты деңгейден жоғары болды. Содан кейін IAAF Оттейді Испанияның Севилья қаласында өткен әлем чемпионатына қатысудан шеттетуге шешім қабылдады. Оттей өзінің атын ақтауға тырысып, бұл айыптаманың «қайғылы қателік» екенін, ал оның стероид қолданғаны туралы айыптаудың негізсіз екенін мәлімдеді. 2000 жылдың жазында Ямайканың әуесқой спорт федерациясы Оттейді барлық айыптамалардан ақтап берді, ал CAS істі қараудан бас тартқаннан кейін IAAF екі жылдық шеттетуді алып тастады. Спорттық арбитраж соты істі қараудан бас тартты, себебі CAS-тың қайта тексеру туралы бұйрығы белгіленген мерзімде орындалмады. Ямайкада Олимпиадаға іріктеу кезеңінде өткен Ұлттық аға жарыста Оттей көңіл көншітпейтін төртінші орынды иеленді. Ямайканың әуесқой спорт федерациясының (JAAA) ережелеріне сәйкес, Олимпиада ойындарына тек іріктеу жарысының алғашқы үш орынында болған спортшылар ғана қатыса алатын еді. Ол команданың басқа мүшесінің орнына өзін қосуды сұрады, бұл бұрын басқаларға көрсетілген игілік еді. JAAA-ның Пета Гей Доудиді Оттеймен ауыстыру туралы шешімі кең ауқымда дау тудырды. Доудидің командаластары мен көптеген ямайкалықтар Оттейдің командаға күшпен енгенін сенді. Ямайканың 400 метрлік Олимпиада чемпионы және жүлдегері Грегори Хогтон Оттейді командадан шығару мақсатымен «Ойын ауылында» наразылық акциясын ұйымдастырды, бұл халықаралық жаңалықтарда кеңінен жарияланды. Наразылық Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) команда басшылары өздерінің спортшыларын бақылай алмаса, ямайкалықтарды Ойындардан шығарып тастау туралы ескертуімен аяқталды. 2000 жылғы Олимпиадада Оттей 100 метрде төртінші орынды иеленді, медаль үшін ямайкалық спринтер Тайна Лоуренс одан озып кетті. Жарысты 10.75 секундпен Марион Джонс жеңіп алды, одан кейін грек Екатерина Тану 11.12 секундпен келді. Лоуренс 11.18 секунд көрсетсе, Оттей 11.19 секундпен аяқтады. 4x100 метрлік эстафетада ямайкалық команда – қола жүлдегер Лоуренс, жасөспірім және жаңадан келген Вероника Кэмпбелл және Беверли Макдональд – Оттейдің арқасында күміс медальді жеңіп алды. Бұл медаль Оттейге сегізінші медалін сыйлады, бұл әйел спортшы үшін рекордтық көрсеткіш. Тоғыз жыл өткен соң, Джонстың стероид қолданғаны үшін дисквалификациясынан кейін Оттейдің төртінші орны ретроспективті түрде үшінші орынға көтерілді, бұл Оттейге тоғызыншы медалін сыйлады, ал Лоуренс екінші орынды иеленді. Осы даудың салдарынан Оттей «Сиднейден кейін мен Ямайка үшін тағы жарысқа қатыспаймын дедім, себебі ямайкалықтар мені спорттан ығыстыруға тырысып жатқандай сезіндім және мен өзімнің жасым 40 болса да, әлі де жүгіре алатынымды дәлелдеуім керек еді».

Словения

1998 жылы Оттей Словенияға көшіп, словен жаттықтырушысы Срджан Дьорджевичпен жаттығуларын бастады. Ол бұл кезде әлі де Ямайканы өкілдік етіп тұрды. Бірақ 2002 жылдың мамырында Словения азаматтығын алып, Люблянада тұра бастады, және халықаралық жарыстарда жаңа елінің намысын қорғады. Оттей 2004 жылғы Афинада өткен жазғы Олимпиада ойындарында Словения үшін 100 метрге қатысып, жартылай финалға өтті. Финалға ілісу үшін оған тек 0,03 секунд жетпеді, ол 5-орынды иеленді. 46 жасында 2006 жылғы Еуропа жеңіл атлетика чемпионатында сынға түсті. 100 метрге жартылай финалда 5-орын алды, бірақ финалға өте алмады, оны бельгиялық Ким Геваерт жеңіп алды. 2008 жылы 48 жасында Оттей сегізінші Олимпиада ойындарына қатысуға 0,28 секундтан қалды. Дегенмен, екі жыл өткен соң ол 2010 жылғы Еуропа жеңіл атлетика чемпионатында Словенияның 4x100 метрлік эстафета командасына ілігіп, Еуропа чемпионаттары тарихындағы ең жасы үлкен спортшы атанды. 52 жасында Оттей 2012 жылғы Еуропа жеңіл атлетика чемпионатында 4x100 метрлік эстафетада өнер көрсетті. Словения командасы 2012 жылғы Олимпиадаға дейін әлемдік рейтингте 22-орында тұрды, ал тек үздік 16 команда ғана іріктеуден өтті. 2014 жылдан бері Оттей Швейцарияда тұрып жатыр.

Жазулар мен жетістіктер

Ол 200 метр қашықтықтағы барлық уақыт тізімінде жетінші, ал 100 метрлік тізімде ондық орында тұр. 1990 жылы Оттейге «Жылдың әлемдік спортшысы» және «Жылдың спортшысы» сыйлықтары табысталды. Ол 60 метрді жеті секундтан кем уақытта (1992 жылы 6,96 секунд) жүгірген алғашқы әйел спортшы. Ол жабық стадионда 22 секундтан кем уақытта 200 метрді (1993 жылы 21,87 секунд) жүгірген жалғыз әйел. Оттейдің 100 және 200 метрлік бір күндік көрсеткіші екінші орында – 10,93 және 21,66 (жалпы сомасы 32,59), бұл көрсеткіш 1990 жылғы Weltklasse Zurich гран-приінде тіркелді. Оттей 100 метрді он бір секундтан кем уақытта 68 рет (сондай-ақ 9 рет желдің көмегімен) жүгірді, бұл әйелдер спринті бойынша рекорд. Ол 200 метрді 22 секундтан кем уақытта 16 рет (сондай-ақ 1 рет желдің көмегімен) жүгіріп, әйелдер спринті бойынша тағы бір рекордты орнатты. Оттей 100 метрде қатарынан 57 рет жеңіске жетті – әйелдер арасында 100 метрдегі ең көп қатарынан жеңіс көрсеткіші, ал 200 метрде 34 рет қатарынан жеңіске жетті. Оттей 100 м және 200 м қашықтықтарындағы W35 (1996 жылы 100 м – 10,74, 200 м – 21,93), W40 (2000 жылы 100 м – 10,99, 2004 жылы 200 м – 22,74), W45 (2006 жылы 100 м – 11,34, 2006 жылы 200 м – 23,82), W50 (2010 жылы 100 м – 11,67, 2010 жылы 200 м – 24,33) жас топтарындағы ресми әлемдік рекордты иеленеді. Оттей АҚШ-тан тыс Батыс жарты шардан Олимпиада ойындарында екі жеке медаль жеңіп алған алғашқы спортшы. 1995 жылғы әлем чемпионатында Оттей 35 жас 92 күндік шағында 200 метрде жеңіске жетіп, ең жасы үлкен алтын медаль иегері атанды. 1997 жылы Афиныде өткен әлем чемпионатында 37 жас 90 күндік шағында қола медаль жеңіп алып, ең жасы үлкен медаль иегері болды. 2000 жылғы Олимпиадада 40 жасында Оттей Ямайка құрамасының 4x100 метрлік эстафетасында күміс медаль жеңіп алып, ең жасы үлкен жеңімпаз атанды. Марион Джонстың дисквалификациясынан кейін ол 100 метрде қола медальді иеленді, осылайша ең жасы үлкен жеке медаль иегері болды. Оттей Карл Льюис, Усейн Болт және Эллисон Феликспен бірге Олимпиада ойындары мен Әлем чемпионаттарында жиырма немесе одан да көп медаль жеңіп алған төрт спортшының бірі. Оттей жабық стадиондағы әйелдер арасындағы 200 метрлік қашықтықты ең жылдам (21,87 секунд) жүгіру рекордын иеленеді. Бұл рекорд 1993 жылдан бері сақталып келеді және (2016 жылғы мәліметтер бойынша) жабық стадионда 22 секундтан кем уақытта жүгірген жалғыз әйел болып табылады. Жамайка құрамасы сапында алты әлем чемпионатында қатысып, Оттей он төрт медаль жеңіп алды: үш алтын, төрт күміс және жеті қола медаль, ал Олимпиада ойындарында үш күміс және алты қола медаль иеленді. Оттей Кариб теңізі елдерінен Олимпиада медалін жеңіп алған алғашқы әйел спортшы. Оттей әйелдер арасындағы Олимпиада медальдарының ең көп санына (9 медаль: 3 күміс және 6 қола) ие, қазір бұл рекордты американдық спринтер Эллисон Феликспен (6 алтын және 3 күміс) бөліседі. Оттейдің қарсы желге (секундына 1,0 м немесе одан да көп) ең жылдам 200 метрлік көрсеткіші 21,66 секундты (1,0 м/с) құрайды, бұл көрсеткіш 1990 жылы Цюрихте тіркелді. Оттей «Жылдың жамайкалық спортшысы» (әйелдер арасында) атағын 13 рет жеңіп алды, алғаш рет 1979 жылы, соңғы рет 1995 жылы жеңіске жетті, ешбір ер немесе әйел бұл сыйлықты одан көп рет жеңіп алған жоқ.

Халықаралық жарыстар

1978CAC Жасөспірімдер чемпионаты (U 20)Xalapa, Мексика3-орын200 м25.34с A1-орын4x100 м47.12с A2-орын4x400 м3:58.8 A1979CARIFTA Ойындары (U 20)Kingston, Ямайка2-орын100 м11.87с2-орын200 м24.05с2-орын4x100 м46.47сPan American GamesСан-Хуан, Пуэрто-Рико3-орын200 м22.791980 Олимпиада ойындарыМосква, КСРО3-орын200 м22.206-орын4x100 м43.191982Достастық ойындарыБрисбен, Австралия2-орын100м11.03 1-орын200 м22.19w 3-орын4x100 м43.691983Әлем чемпионатыХельсинки, Финляндия4-орын100 м11.19 2-орын200 м22.19 3-орын4x100 м42.731984Олимпиада ойындарыЛос-Анджелес, АҚШ3-орын100 м11.16 3-орын200 м22.098-орын4x100 м53.541987Әлем чемпионаты (ішкі)Индианаполис, АҚШ4-орын60 м7.13 2-орын200м22.66Әлем чемпионатыРим, Италия3-орын100 м11.04 3-орын200 м22.061988Олимпиада ойындарыСеул, Оңтүстік КореяDNS (sf)100 м11.03 (qf)4-орын200 м21.99DNS (f)4x100 м43.30 (sf)1989Әлем чемпионаты (ішкі)Будапешт, Венгрия3-орын60 м7.10 1-орын200 м22.341990Достастық ойындарыОкленд, Жаңа Зеландия1-орын100 м11.02w 1-орын200 м22.761991Әлем чемпионаты (ішкі)Севилья, Испания2-орын60 м 7.08 1-орын200 м22.24Әлем чемпионатыТокио, Жапония3-орын100м11.06 3-орын200 м22.21 1-орын4x100 м41.941992Олимпиада ойындарыБарселона, Испания5-орын100 м10.88 3-орын200 м22.094x100 мDNF1993Әлем чемпионатыШтутгарт, Германия2-орын100 м10.82 1-орын200 м21.98 3-орын4x100 м41.941994Әлем кубогыЛондон, Ұлыбритания1-орын200 м22.231995Әлем чемпионаты (ішкі)Барселона, Испания1-орын60 м6.97Әлем чемпионатыГетеборг, Швеция2-орын100 м10.94 1-орын200м22.12 2-орын4x100 м42.251996Олимпиада ойындарыАтланта, АҚШ2-орын100 м10.94 2-орын200 м22.24 3-орын4x100 м42.241997Әлем чемпионатыАфина, Греция7-орын100 м11.29 3-орын200 м22.401998Жақсы ниет ойындарыНью-Йорк қаласы, АҚШ4-орын100 м11.212000Олимпиада ойындарыСидней, Австралия3-орын100 м 11.19 2-орын4x100 м42.13Жылдарды көрсету 2003Әлем чемпионаты (ішкі)Бирмингем, Ұлыбритания3-орын60 м7.20Әлем чемпионатыПариж, Франция11-орын (sf)100 м11.2616-орын (qf)200 м23.22heats4x100 мDISQ2004Әлем чемпионаты (ішкі)Будапешт, Венгрия9-орын (sf)60 м7.21Олимпиада ойындарыАфина, Греция10-орын (sf)100 м11.21DNF (sf)200 м22.72 (h)2006Еуропа чемпионатыГетеборг, Швеция10-орын (sf)100 м11.442007Еуропа чемпионаты (ішкі)Бирмингем, Ұлыбритания19-орын (h)60 м7.33Әлем чемпионатыОсака, Жапония38-орын (h)100 м11.642010Еуропа чемпионатыБарселона, Испания13-орын (h)4x100 м44.302012Еуропа чемпионатыХельсинки, Финляндия11-орын (h)4x100 м44.28 (#) Іріктеу кезеңдеріндегі (h) ширек финалдағы (qf) немесе жартылай финалдағы (sf) жалпы орны. DNF = аяқталмады DNS = басталмады