Кіріспе
XIX ғасырдағы маньчжур ханзадасы және мемлекет қайраткері. Ысын (1833 жылғы 11 қаңтар – 1898 жылғы 29 мамыр), ағылшын тілінде Prince Kung немесе Gong деп белгілі, Айсин Гиоро руының императорлық ханзадасы және Маньчжур басшылығымен келген Цин әулетінің маңызды мемлекет қайраткері болған. Ол 1861 жылдан 1865 жылға дейін империяның регенті қызметін атқарды және басқа уақыттарда да зор ықпалға ие болды. Жастық шағында Ысын өте дарынды болғанымен көзге түсті және бір кезде әкесі Даогуан императоры оны мұрагерлікке қарастырған. Алайда, оның үлкен жартылай інісі Ицзю ақырында Сианьфэн императоры болып таққа отырды. 1860 жылы Екінші Опиум соғысы кезінде Гонг ханзадасы британдықтармен, француздармен және орыстармен келіссөздер жүргізіп, Цин империясы атынан Пекин келісіміне қол қойды. Сианьфэн императорының қайтысынан кейін Гонг ханзадасы 1861 жылы император жесірлері Цян мен Цисидің көмегімен Синью төңкерісін бастап, Сианьфэн императорының өлім төсегінде тағайындаған сегіз регенттің тобынан билікті тартып алды. Бұл регенттер оның жас ұлы және мұрагері, Тонгчжи императорына көмектесу үшін тағайындалған еді. Төңкерістен кейін ол 1861 жылдан 1865 жылға дейін ханзада-регент болып қызмет етті және Тонгчжи жаңғыруы (1860–74) кезінде жүзеге асырылған реформаларға жетекшілік етті. 1865 және 1874 жылдары жемқорлық және императорға деген құрметсіздік айыптарымен төмендетілгеніне қарамастан, Гонг ханзадасы Ұлы Кеңеске жетекшілік ете берді және Цин үкіметінде өте ықпалды тұлға болып қала берді. Гонг ханзадасының мансабының соңғы онжылдықтары, оның жүрегіндегі немересі Гуансю императорының билігі кезінде, Цин императорлық сарайындағы консерваторлық күштермен қақтығысқа толы болды. Әсіресе, оның бұрынғы одақтасы Цисимен болған қақтығысы оның сарайға деген көңілін қалдырды және ақырында саясаттан шығып, ғибадатханада уединениеге кешіп кетті. 1861 жылы Цин үкіметінің іс жүзіндегі сыртқы істер министрлігі болып табылатын Цонгли Яменді құрған Гонг ханзадасы, сол дәуірдегі Цин империясы мен ірі державалар арасындағы конструктивті қарым-қатынасты жақтағанымен, сондай-ақ 19 ғасырдың соңында Қытайды жаңғыртуға жасаған тырыстарымен есімдері сақталды. Оның бұрынғы резиденциясы "Гонг ханзадасының сарайы" қазір Пекиннің ААААА санатындағы туристік орталықтарының бірі болып табылады.
Yixin (11January 1833– 29May 1898), better known in English as PrinceKung or Gong, was an imperial prince of the Aisin Gioro clan and an important statesman of the Manchu led Qing dynasty in China. He was a regent of the empire from 1861 to 1865 and wielded great influence at other times as well. At a young age, Yixin was already noted for his brilliance and was once considered by his father the Daoguang Emperor as a potential heir. However, his older half brother Yizhu eventually inherited the throne as the Xianfeng Emperor. During the Second Opium War in 1860, Prince Gong negotiated with the British, French and Russians, signing the Convention of Beijing on behalf of the Qing Empire. Following the death of the Xianfeng Emperor, Prince Gong launched the Xinyou Coup in 1861 with the aid of the Empress Dowagers Ci'an and Cixi and seized power from a group of eight regents appointed by the Xianfeng Emperor on his deathbed to assist his young son and successor, the Tongzhi Emperor. After the coup, he served as Prince Regent from 1861 to 1865 and presided over the reforms implemented during the Tongzhi Restoration (1860–74). Despite his demotions in 1865 and 1874 for alleged corruption and disrespect towards the Emperor, Prince Gong continued to lead the Grand Council and remain a highly influential figure in the Qing government. The final decades of Prince Gong's career, under the reign of his nephew the Guangxu Emperor, were marred by his conflict with conservative elements in the Qing imperial court – In particular, his conflict with his former ally, Cixi, deepened his disillusionment with the court, and eventually opted to withdraw from politics and live in seclusion in the temple. Having established in 1861 the Zongli Yamen, the Qing government's de facto foreign affairs ministry, Prince Gong is best remembered for advocating greater constructive engagement between the Qing Empire and the great powers of that era, as well as for his attempts to modernise China in the late 19th century. His former residence, "Prince Gong's Mansion", is now one of Beijing's few AAAAA rated tourist attractions.
Аттар
Ысын – оның маньчжур тіліндегі И хин есімінің мандаринше айтылуының пиньинмен жазылуы. Ол Айсин Гиоро тегін Цин императорлық отбасының басқа мүшелерімен бөлісті. Оның әдептілік немесе өнер есімі – «Юэдао залының шебері» немесе «Музыка жолының залы» болған. Кунг – осы бір қытай таңбасының мандаринше айтылуының Уэйд-Джайлс жүйесімен жазылуы, қазір пиньинде Гонг деп жазылады. Бұл, шын мәнінде, есім емес, «Қанның құрметті князі» деген сипаттамалық атақтың бір бөлігі. Бұл атақ бұрын Сунчжи императорының бесінші ұлы Чаннинге тиесілі болған. Қытайша атақ сөзбе-сөз «патша» деп аударылады, бірақ императорлық Қытай дворяндығында көбінесе «принц» деп түсініледі. Чаннинге берілген атаққа «темір бас киім» мәртебесі қойылмағандықтан, оның әр ұрпағы өзін жаңадан дәлелдемеген немесе жаңа атаққа ие болмаса, дәрежесі төмендеп отырған. Бірақ Ысынға «темір бас киім» мәртебесі берілді, ал оның тікелей ұрпақтары оның толық атағын мұра етті. Алайда, ағылшын тілінде бұл көбінесе қате түсініледі: ескі деректерде PrinceKung, ал жаңаларында PrinceGong деп жазылады. Оны кейде «Алтыншы ханзада» немесе, азырақ мақтанышпен, «Жынды #6» деп те атаған. Ол қайтыс болғаннан кейін «Қанның құрметті және адал ханзадасы» – ханзада Кунг чун немесе Гонгчжун деп танылды.
Ерте өмір
Ысын Маньчжу басқарған Цинь әулетінің императорлық кланы Айсин Гиоро кланында, Даогуан императорының алтыншы ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Хорчин моңғол Боржигит кланынан шыққан анасы, Императордың асыл зайыбы Цзиннің үшінші ұлы болды. Ысынға 1802 және 1826 жылдары императорлық емтиханда джинси (進士; сәтті үміткер) лауазымын алған екі көрнекті ғалым-шенеунік – Чжуо Бинтянь (卓秉恬) және Цзя Чжэнь (賈楨) тәлімгерлік жасады. 1850 жылы Даогуан императорының денсаулығы күрт нашарлағанда, ол Зайкуанды (載銓), Зайюаньды, Дуаньхуаны, Сэнггэ Ринченді, Мужанганы, Хэ Рулинді (何汝霖), Чэнь Фуэнді (陳孚恩) және Цзи Чычанды (季芝昌) Ескі жазғы сарайдағы Шенде залына (慎德堂) шақырды, онда ол оларға бұрын жазған құпия жарлығын ашты. Жарлыққа сәйкес, Төртінші ханзада Ичжу жаңа император болады, ал Алтыншы ханзада Ысын циньван (бірінші дәрежелі ханзада) болады. Ол сол күні қайтыс болды. Дегенмен, Ысынның нақтыда императордың мұрагері болғаны және құпия жарлықтың өзгертілгені туралы әңгімелер тарады.
Сянфэн императорының тұсында
Ичжу 1850 жылы Даогуан императорының қайтысынан кейін таққа отырды және «Сяньфэн» патшалық атағын қабылдады; осылайша ол тарихта Сяньфэн императоры ретінде белгілі болды. Әкесінің құпия жарлығына сәйкес, жаңадан таққа отырған Сяньфэн императоры Иксинге сол жылы «Бірінші дәрежелі Гун ханзадасы» (恭親王) атағын берді. 1851 жылы Сяньфэн императоры Гун ханзадасы үшін кеңсе құрып, оған ішкі императорлық сарайға кіруге рұқсат берді, оны қарауылдық және қорғаныс мәселелеріне жауапты етіп тағайындады және әкесі берген Ақ жаңбырлы қылышты алып жүруді бұйырды. 1853 жылдың қазан айында Тайпин көтерілісшілері Цзинаньға (畿南; Хай өзенінің оңтүстігіндегі аймақ) жақындағанда, Гун ханзадасы әскери істерді басқаратын Ұлы Кеңеске тағайындалды. Келесі жылы ол үш қосымша лауазым алды: дутонг (都統; Тудың қолбасшысы), юй цзунчжэн (右宗正; Императорлық ру сотының оң жақ директоры) және цзунлин (宗令; Императорлық ру сотының басшысы). 1855 жылдың мамыр айында Тайпин көтерілісшілері Цзинаньнан қуылғаннан кейін ол көпшілік алдында мақталып, құрметке ие болды. 1855 жылдың тамызында Гун ханзадасының анасы қайтыс болғаннан кейін, Сяньфэн императоры ханзаданы сарай әдептерін сақтамағаны үшін сөкпекке тікеп, оны Ұлы Кеңестен және цзунлин мен дутонг лауазымдарынан шеттетуге бұйырды. Алайда Гун ханзадасына императорлық ішкі аулаға және кітапханаға кіруге рұқсат берілді. 1856 жылдың маусымында ол дутонг лауазымына қайта тағайындалды, ал 1859 жылдың мамырында Ішкі істер министрі (內大臣) болып тағайындалды.
Екінші опиум соғысы
1860 жылдың қыркүйегінде Екінші опиум соғысы кезінде британдық және француздық әскерлер астана Пекинге жақындағанда, Сяньфэн императоры Зайюань мен Муинге (穆廕) британдық және француздық шенеуніктермен Тонгчжоуда бейбіт келісім туралы келіссөздер жүргізуді бұйырды. Қытайлық шенеуніктермен келіссөздер жүргізуге жіберілген ағылшын-француздық делегациясы, оның ішінде Гарри Смит Паркс және Генри Лох, келіссөздер барысында моңғол генералы Сенгге Ринчен басқарған әскерлермен тұтқынға алынды. Ринчен содан кейін моңғол атты әскерлерін Паликао шайқасында франко-британдық күштерге шабуыл жасауға жетектеді, бірақ жеңіліске ұшырады. Сяньфэн императоры Зайюань мен Муинды Тонгчжоудан шақырып алды, Пекиннен императорлық сарайының көп бөлігімен Рехе провинциясына қашып кетті және принц Гонды толық өкілеттікпен императорлық комиссар етіп тағайындады (欽差便宜行事全權大臣). Принц Гонг Чансиндианға (長辛店; қазіргі Фенгтай ауданы, Пекин) көшіп, сол жердегі әскерлерді жинап, тәртіпті күшейту және олардың рухын көтеру үшін шақырды. Бір жағынан, Цинхуэй (慶惠) Сяньфэн императорына Парксті босатуды және принц Гонгқа келіссөздерді жалғастыруға рұхсат беруді ұсынды. Екінші жағынан, Идао (義道) императорды Пекинды британдықтар мен француздарға беруге шақырды. Осы уақытта ағылшын-француздық экспедициялық күштері Пекиннің солтүстік-батысындағы Ескі жазғы сарайды басып алып, тонап, өртеп жіберді. 1860 жылдың 24 қазанында принц Гонг британдық, француздық және орыс шенеуніктерімен келіссөздерді аяқтап, Цинь әулеті атынан Пекин шартына қол қойды. Ол кейіннен Сяньфэн императорына тең емес шартқа қол қойғаны үшін жазалауды сұрап, ескерткіш жазды. Император: "Принц Гонға бейбіт келіссөздерін жүргізу міндеті оңай емес. Оның қандай қиын жағдайға тап болғанын жақсы түсінемін. Оны жазалаудың қажеті жоқ." Принц Гонг 1860 жылдың соңына қарай Пекиндегі дипломатиялық мәселелерді шешті. 1861 жылы принц Гонг Цзунли Яменін құрды, ол Цинь үкіметінің де-факто сыртқы істер министрлігі ретінде жұмыс істеді, және оны Гуилиан (桂良) мен Вэньсяньге тапсырды. Ол Сяньфэн императорына мемориал жазып, Пекиндегі Туған ру әскерлерінің жаттығуларын күшейтуді және Цзилинь және Хэйлунцзян провинцияларында орналасқан Цинь әскерлерін Императорлық Ресей армиясымен бірге жаттықтырып, әскери жабдықтарды жинауды ұсынды. Генералдар Шенгбао (勝保), Цзинчунь (景淳) және басқалар Пекин мен Солтүстік-Шығыс Қытайда орналасқан Цинь әскерлерінің жаттығуларын қадағалауға тағайындалды.
Синью төңкерісі
1861 жылы тамызда Шыңфен императоры Чэньдэ тау курортында қайтыс болғанға дейін, ол өзінің кәмелетке толмаған ұлы және мұрагері Зайчунға көмектесу үшін Зайюан, Дуанхуа және Сушун бастаған сегіз регенттен тұратын топты тағайындады. Ысықтың батыс елдерімен қарым-қатынасқа деген икемді көзқарасы оны саяси консервативті және батыс ықпалына қарсы болған сегіз регентпен келіспеушілікке түсірді. Ханзада Гонгқа жерлеу рәсіміне қатысу үшін Чэндэге баруға рұқсат берілді. Чэньдеде ол жесір императорлар Цян мен Цисимен кездесіп, сегіз регенттің мемлекеттік билікті монополиялағанын айтты. 1861 жылы қарашада Сяньфэн императорының табыты Пекинге оралғанда, ханзада Гонг және екі император жесірлері сегіз регентті биліктен құлату үшін мемлекеттік төңкеріс жасады – тарихта 辛酉政變 (Синьюу саяси төңкерісі) деп белгілі. Регенттер тұтқындалып, биліктерінен алынды.
Принц-регент ретінде
Зайчунь, "Тонгчжи императоры" ретінде таққа отырғаннан кейін, Гонг ханзадасын регент (議政王) етіп тағайындады және оған бірқатар ерекше жеңілдіктер берді. Бұл жеңілдіктерге мыналар кірді: Гонг ханзадасының титулына/әулетіне "темір шапка" мәртебесі тағайындалуы; жалақысы қалыпты цинван (бірінші дәрежелі ханзада) жалақысынан екі есеге арттырылуы; императордың алдында тәжим етуден және императорға ұсынылатын есептерге өзінің есімін жазу қажеттілігінен босатылуы. Гонг ханзадасы "темір шапка" жеңілдігін қабылдаудан бас тартып, оның орнына зонлинг (宗令; Императорлық рулық соттың басшысы) лауазымына бірден тағайындалуға және Шэнцзиин (Цин армиясының оттық қарумен жабдықталған бөлімшесі) басшылығына ие болуға ұмтылды. Екі император шешені де Гонг ханзадасына Тонгчжи императоры оқыған Хундэ залын (弘德殿; Тыйым салынған қаланың залы) бақылауды тапсырды. 1864 жылы Цин әскерлері он жылдан астам соғыс салдарынан Тайпин көтерілісін толыққанды басып, көтерілісшілерден Цзяннин (江寧; қазіргі Нанкин) қаласын қайтарып алды. Императорлық сарай Гонг ханзадасының көтеріліс тоқтатылуына әкелген тиімді регенттік басшылығы үшін мақтау жарлығын шығарды және оның ұлдары Зайчэн, Зайцзюнь және Зайинге құрметті лауазымдар берді. 1861 жылы өзі құрған Зонгли Яменнің ұзақ жылдар бойы басшысы болған Гонг ханзадасы, Қытайды жаңғырту мақсатында Цин үкіметі жүзеге асырған шаралар мен саясаттағы өзгерістерді, яғни Өзін-өзі нығайту қозғалысының бастапқы кезеңдеріндегі түрлі реформаларды жүргізуге жауапты болды. Сондай-ақ, ол 1862 жылы қытай ғалымдарының технология мен шетел тілдерін оқуы үшін Тунвэнь Гуаньды құрды.
Қасиеттен айыру
1865 жылдың сәуір айында Цай Шуцзи (蔡壽祺) Гонг ханзадасын "мемлекеттік билікті монополиялауға, пара алуға, жақын туыстарға артықшылық көрсетуге, жоғарыпарлылық танытуға және императорға құрметсіздік көрсетуге" айыптады. Императрица жесірлер Цян мен Циси Гонг ханзадасын ашық сөгіп, оны регенттік ханзада лауазымынан шеттетуге мәжбүр етті. Ишен (奕脤), Исюан, Ван Чжэн (王拯), Сунь Имоу (孫翼謀), Ин Чжаоён (殷兆鏞), Пан Цуин, Ван Вэйджен (王維珍), Гуанчэн (廣誠) және басқалар императрица жесірлерден Гонг ханзадасын кешіріп, оны қайтадан регенттік ханзада етіп тағайындауды өтінді. Императрица жесірлер Гонг ханзадасын регенттік лауазымына қайта қоймаса да, оған ішкі императорлық сарайда қалуға және Цзунли Яменді басқаруға рұқсат берді. Гонг ханзадасы жесір императрицаларға жеке алғыс айтып, көз жасына құнығып кешірім сұрады. Императрица жесірлер жарлық шығарды: "Ханзада жақын туыстарға артықшылық көрсетті. Біз ортақ мақсатта біріккендіктен және одан үлкен үміттер күткендіктен, оны жазалауда кеңшілік таныта алмаймыз. Оған әлі де Ұлы Кеңесті басқаруға рұқсат етіледі". 1868 жылдың наурыз айында Ниань көтерілісшілері Пекин маңына жақындағанда, Гонг ханзадасына әскер жинау және қорғаныс шараларын ұйымдастыру міндеті жүктелді. Ол сондай-ақ юй цзунчжэн (右宗正; Императорлық рулық соттың оң директоры) лауазымына тағайындалды. 1869 жылы императрица Цисидің жақын кеңесшісі, сарай эвнухы Ан Дэхай, Шаньдун провинциясының әкімі Дин Баочжэнь тарапынан тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Себебі эвнухтардың рұқсатсыз Тырған қаладан шығуы өлім жазасына тартатын қылмыс еді. Императрица жесір Гонг ханзадасы Дин Баочжэньді Ан Дэхайды өлтіруге итермелеген деген күдікке ілікті.
Құрып тастау және қалпына келтіру
1872 жылдың қазан айында Тонгчжи императоры Цзяшунь императоршасына үйленген кезде, ол Гонг ханзадасына "темір шапка" құрметін қайта берді. Ол билікті өзінің регенттерінен шамамен 1873 жылдың ақпан айында ресми түрде қабылдады. Сол жылы Гонг ханзадасы Ескі жазғы сарайды қайта жаңарту жоспарына қарсы күшті оппозиция көрсетіп, Императорлық жесір Цисиді ашуландырды. 1874 жылдың тамыз айында Гонг ханзадасы сарай әдептерін сақтамағаны үшін қайтадан сөгіс алды және жазаланды. Осы жолы ол цинван (бірінші дәрежелі ханзада) шенінен цзюньван (екінші дәрежелі ханзада) шеніне төмендетілді. Гонг ханзадасының үлкен ұлы Зайченг те бейль атағынан айырылды. Шені төмендетілгеніне қарамастан, Гонг ханзадасына Ұлы Кеңесте қалуға рұқсат берілді. Келесі күні императорлық жесірлер Гонг ханзадасы мен Зайченгті тиісінше цинван және бейль шеніне қайта орналастыруға бұйрық берді. Жыл соңында Тонгчжи императоры Гонг ханзадасының жалақысын әдеттегі цинван жалақысынан екі еседен астам арттырды, бірақ көп ұзамай, шамамен желтоқсан айында қайтыс болды.
Гуанчжу императорының тұсында
1875 жылы Тунчжи императорының орнын баскан Гуанчжу императоры, ханзада Гонгты император алдында тағзым етуден және императорға жолданатын өтініштерге есімін жазудан босатуды жалғастырды. Ханзада Гонг сондай-ақ цзунлин (宗令; Императорлық рулық соттың басшысы) лауазымына тағайындалды.
Қытай-француз соғысы
1884 жылы француздар Вьетнамға шабуыл жасағанда, Гонг ханзадасы мен Ұлы Кеңестің мүшелері Вьетнамға араласу және француздармен соғысқа түсу мәселесінде бір келісімге келе алмады. Осының салдарынан император жесір әйел Цыси Гонг ханзадасы мен оның әріптестерін соғысқа қатысты әлсіздік танытуы мен шешім қабылдамауы үшін айыптады және оларды лауазымдарынан шеттетуге бұйырды. Гонг ханзадасының екі есе жалақы алуы тоқтатылды, сондай-ақ ол денсаулығын қалпына келтіру үшін зейнетке шығуға міндеттелді. Алайда, 1886 жылдың қарашасынан бастап ол қайтадан екі есе жалақы ала бастады және салтанатты шаралардан түсетін сыйлықтардың үлесін алуға рұқсат берілді. Ол көбінесе Пекиннің батысындағы Цзитай ғибадатханасында болды. Гонг ханзадасының жетінші інісі Ысуан (Чун ханзадасы) Ұлы Кеңестің төрағасы қызметін атқарды. Бұрын Гонг ханзадасының басқармасында қызмет еткен Баоцзюнь (寶鋆), Ли Хунцзао, Цзинлиан (景廉) және Вэн Тонгхе сияқты бірқатар шенеуніктер де қызметтерінен босатылды. Оқиға қытайлық секстінариялық цикл бойынша Джиашен жылы болғандықтан, "Джиашен кабинетінің ауысуы" (甲申易樞) немесе "Джиашен саяси өзгерісі" (甲申朝局之變) деп аталады.
Бірінші қытай-жапон соғысы
1894 жылы жапондықтар Кореяға шабуыл жасағанда және жағдай қиын болғанда, Императрица-Жетім Циси Гонг ханзадасын императорлық сарайға қайта шақырып, оны тағы да Зонгли Яменнің басшысы етіп тағайындады, сондай-ақ Беяң флотын (Цин әскер-теңіз күштері) және әскери істерді бақылауды тапсырды. Гонг ханзадасы саяси аренаға оралғанмен, Императрица-Жетім Циси оның әлі толық жазылмағанын ескере отырып, сот мәжілістеріне үнемі қатысудан босатылды.
Өлім
1898 жылы ханзада Гонг қайтадан зонлинг қызметіне тағайындалды, бірақ сәуірдің соңында ауыр сырқатқа шалдықты. Осы кезеңде Императорлық шешен Цыси оны үш рет барып көріп қайтты. Қаңтар айында ол 67 жасында (Шығыс Азия есебі бойынша) дүние салды. Гуанчжу императоры ханзада Гонгтың қосылу рәсіміне жеке қатысып, қайғыға орай императорлық сарайдың сессияларын бес күнге тоқтатты және 15 күнге аза киім киюге бұйрық берді. Император ханзада Гонгқа "Жонг" (忠; әдеби мағынасында "адал") деген қабірлік есім берді, оған Императорлық ата-бабалар ғибадатханасында орын берді және ханзада Гонгты барлық Цин поддандыларының адалдықтың үлгісі ретінде қарауы керек екенін жариялаған жарлық шығарды.
Мұра
Пекиннің Сичен ауданындағы Гон ханзадасының бұрынғы резиденциясы қазір мұражай және бақ-саябақ ретінде жұртшылыққа ашық. Бұрын бұл резиденцияда аса сыбайлас жемқорлықпен аты шыққан Хэшэн тұрған. 2006 жылы Гон ханзадасының өмірі «Ең биіктің зарлы сыбыры» атты қытай телесериалында бейнеленді, онда ханзада рөлін Чэн Баогуо сомдады.