Кіріспе

Порт-Хедленд (Kariyarra: Marapikurrinya) – Батыс Австралияның Пилбара аймағындағы 15 298 тұрғыны бар екінші үлкен елді мекен.

Экономика

Порт-Хедлендте табиғи терең кемежай бар, ол аймақтың негізгі отын және контейнер қабылдау нүктесі болумен қатар, қаладан ішкі аймақта орналасқан таулы аймақтарда қазылатын темір рудасын жөнелтуге өте қолайлы деп есептелді. Руда темір жол арқылы төрт ірі темір кен орнынан Порт-Хедленд аймағының шығысына және оңтүстігіне тасымалданады. Порт 2017–2018 жылдары темір рудасының экспорты бойынша маңызды рөл атқарды. Қаланың басқа да маңызды ресурстық қызметтеріне теңіздегі табиғи газ кен орындары, тұз, марганец және мал шаруашылығы жатады. Қаланың оңтүстігінде литийдің ірі кен орындары да пайдаланылуда. Бұрын мал және қой шаруашылығы аймақтың негізгі кірісі болды, бірақ ол бірте-бірте төмендеді. Порт-Хедленд бұрын WAGR Marble Bar темір жолының соңғы станциясы болды, ол 1911 жылдың шілдесінен бастап 1951 жылдың 31 қазанында жабылғанға дейін Марбл-Бардың алтын кенін қамтамасыз етті. Порт-Хедлендтен Марбл-Барға жүретін пойызға арналған локомотив қазір штаттың оңтүстігіндегі Каламунда тарихи ауылында сақтаулы. Порт-Хедленд пен Оңтүстік Хедленд арасында Rio Tinto еншілес компаниясы Дампир Солтқа тиесілі үлкен тұз төбелері орналасқан. Бұл үлкен үйінділер өздерінен-өздері туристерді қызықтыратын орынға айналды.

Тарих

Порт-Хедлендті жергілікті кариярра және нямал халқы Марапикуринья деп атайды, бұл «жақсы судың орны» дегенді білдіреді (нямал тілінде сөйлейтін адам айтқандай) және қалада және оның айналасында әлі де кездесетін үш сенімді тұщы су көзіне сілтеме жасайды, немесе қала кеңесінің сайтында көрсетілгендей, «порттан шығатын тасқын сулардың қол сияқты пішінін көрсетеді (марра – қол, пикури – тура, ня – жер атауын көрсететін сөз)». Түс дәуірінің аңызына сәйкес, Жалакаварриния деп аталатын құрлықпен шектескен су аймағында үлкен соқыр су жыланы өмір сүрген. Бұл құрлықпен шектескен аймақ қазір портқа кіретін кемелердің бұрылу алабы болып табылады және әңгімеде айтылғандай, «үлкен кемелердің келуі оның тұра алмайтындығын білдірді». Бұл аймақтағы жағалауды 1628 жылы Геррит Францзон де Витт басқарған голланд сауда кемесі «Вианен» келген кезде еуропалық теңізшілер көрген. Швецияда туған теңізші Питер Хедланд порттың бар екенін және оны порт ретінде пайдалану мүмкіндігін бірінші еуропалық ретінде атап өтті. Питер Хедланд 1863 жылы сәуір айында Суан өзенінің жағалауындағы Пойнт-Вальтерде өзі салған «Мистери» қайығымен осы аймаққа келді. Ол портты Мангроув порты деп атады және оның жақсы қорғалған портпен жақсы қонуға болатындығын, сондай-ақ тұщы судың да бар екенін хабарлады. Алайда, порт бастапқыда пайдалануға жарамсыз деп саналды, себебі кіреберіс жиі құммен жабылып, жағалаудың айналасында қалың мангролар болды. Сонымен қатар, тар кіреберіс теңіздің жаман ауа-райы кезінде портқа кіруді қиындатты. Кейінірек 1863 жылы үкіметтік геодезист Джозеф Бити Ридли Николь шығанағы мен Фитцрой өзені арасындағы жерді зерттеу кезінде Мангроув портын тексерді, оны «өте жақсы тұрақ және толығымен құрлықпен шектескен» деп сипаттады. Ол оны «Мистери» кемесінің капитанының құрметіне Порт-Хедленд деп атады. Ридли мангролардан жоғары тұрақтанған жерді және одан Де Грей өзеніне дейінгі тиімді мал өткелін тапты. 1866 жылы Робурндағы үкімет резиденці Роберт Джон Шолл Чарльз Уеджге Порт-Хедлендті баламалы порт ретінде қайта қарауға нұсқау берді, өйткені Тянь Цин портынан (кейіннен Коссак деп аталды) қашықтық Де Грей өзені сияқты жерлерде қоныстануға кедері келтірді. Уедж өз күш-жігерінде қиындықтарға тап болды, өйткені ол қатты жаңбыр мен Мангроув портының айналасындағы тасқын сулардың салдарынан зардап шекті және ұсынылған порт орнына жете алмай, оның жарамдылығын тексеруге мүмкіндік болмады. 1891 жылы Том Трэйн, Джон Уедж (Чарльз Уеджтің ұлы) және Сид Хедлидің аймақты зерттеуі екі қону орнын анықтады және портты «жақсы және қауіпсіз» деп сипаттады. 1895 жылдың қыркүйегінде Коссак тұрғындары Порт-Хедленд қаласын құру үшін аудандық геодезистке қалашықты зерттеуді және үкіметке жағалау салуды сұрады. 1905 жылы Жол кеңесі жолдар мен көшелерді айтарлықтай жақсартты. 1909 жылы порт құрылыстары салынды, ал 1911 жылы Марбл-Барға теміржол желісі іске қосылды. 1942 жылдың 30 шілдесінде қала жапондықтармен бомбаланды, жергілікті әуежайда бір сарбаз қаза тапты. 1946 жылы бұл аймақта шамамен 150 адам тұрды. 1968 жылы қала халқы шамамен 3000 адамды құрады.

Тау-кен өндірісі

Голдсворти Майнинг 1960 жылдардың басында Порт-Хедлендтен шығысқа қарай шамамен 100 шақырым жерде темір кен орнын ашты және Голдсворти және кейіннен Шай-Гап қалаларын кен өндіру орындары ретінде салды. Содан кейін Порт-Хедлендке темір жол желісі салынды, онда порттың арнасын тереңдету және кеңейту жұмыстары жүргізілді, ал Финукан аралында Порт-Хедленд қалашығының қарама-қарсы жағында кемежай салынды. Кенді тасымалдау 1966 жылдың 27 мамырында Харви С. Мадд кемесімен 24,9 мың тонна кенмен Порт-Хедлендтен Жапонияға бағытталды. 1967 жылы Тау-Уэйлбекте темір кені табылды, содан кейін жаңа қала, Ньюман, кен орнынан портқа дейінгі 426 шақырымдық темір жол және Ньюман мен Порт-Хедлендте кенді өңдеу жабдықтарын дамытуды қамтитын кен өндіру жобасы қолға алынды. 1986 жылы 87 миллион доллар жұмсалып, үлкен кемелерге портқа кіруге мүмкіндік беру үшін қолданыстағы канал тереңдетілді. Тереңдету жұмыстарына дейін портта 2000 тоннадан төмен салмақты кемелер қабылданатын болса, бүгінде 250 мың тоннадан асатын кемелерді қабылдай алады. 2013 жылы тағы бір темір кен орны, темір жол және порт құрылысына қаржы тартылды, бұл жолы Рой Хилл жобасы үшін. Ол үшін 344 шақырымдық темір жол қажет. Порт-Уолкотт және Дампир порттарымен қатар Порт-Хедланд Пилбара аймағындағы темір кенін экспорттау бойынша үш маңызды порттың бірі болып табылады.

1968 жылғы ұшақ апаты

1968 жылы 31 желтоқсанда MacRobertson Miller Airlines компаниясының Vickers Viscount ұшағы жақын орналасқан Indee станциясында құлады. Ұшақ Порт-Хедлендке қонуға шамамен 10 минут қалғанда Перттен без апатты түрде ұшқан. Ұшақтың оң қанатындағы тіреу мүшесі күрт бұзылып, қанат фюзеляждан кенеттен бөлініп кетті. Борттағы 26 адамның барлығы, оның ішінде екі ұшқыш және екі бортсерік қаза тапты.

Климат

Порт-Хедленд тропикалық циклонның әсеріне ұшыраса да, ыстық шөлді климатқа ие (Köppen BWh). Порт-Хедлендте жыл бойы өте ыстық, қаңтар айындағы орташа ең жоғары температурасы – , ал шілде айындағысы – . Жазғы айлардағы ең жоғары температура әдетте жылы, ылғалды теңіз желдерінің арқасында төмендейді. Порт-Хедлендте күн көп, жылдық орташа көрсеткіші күніне 10 сағаттан астам күн сәулесі, және ол Австралиядағы ең күнге толы аймақта орналасқан, жылына шамамен 218,9 күн ашық болады. Жылы айлардағы нөлдік температура әдетте аралығында болады. Жылдық жауын-шашын (көбінесе желтоқсан мен маусым аралығында жауады) орташа есеппен құрайды, бірақ айқын емес циклондық жағдайларға байланысты әлемдегі жылдық жауын-шашынның ең үлкен ауытқуларының біріне ұшырайды. Мысалы, 1942 жылы жауды, ал екі жыл өткен соң, 1944 жылы жауды, содан кейін қалада 300-ден астам күн жаңбыр жауған жоқ. Қала 1967 жылғы 27 қаңтарда тәуліктік жауын-шашынның рекордтық мөлшерін тіркеді – 24 сағат ішінде жауды, бұл орташа жылдық жауын-шашыннан асып түседі.

Кемежай

Порт-Хедленд портын Пилбара порттары басқармасы басқарады, ол мемлекеттік басқару органы. Порт басқармасының штаб-пәтері, бақылау мұнарасы және тікұшақ алаңы Мангроув-Пойнтта, Порт-Хедлендтің батыс жағындағы Эспланаданың батысында орналасқан. Буксирлер тұрағы, кеден кеңсесі және қоғамдық пирс жақын жерде, Лаурентиус-Пойнтта орналасқан. Порттың құрғырлары порттың екі жағында: батысында Финукан аралы және шығысында Порт-Хедленд. Теңіз кемелерінің портқа кіруі мен шығуы тар, қисық арна арқылы жүзеге асырылады. 2012 жылдың 10 қыркүйегінде орнатылған мұнара жер бетінен шамамен 60 метр биіктікте тұр және "Порт-Хедлендтің арман мұнарасы" деп аталды, оны Goodline компаниясы салған.

Білім

Ауданда бес бастауыш мектеп (төрт мемлекеттік, біреу католик), сондай-ақ Хедленд жоғары мектебі, Порт Хедленд әуе арнасы мектебі және Кассия білім беруді қолдау орталығы орналасқан.

Жануарлар дүниесі және өсімдіктер

Порт-Хедлендтің негізгі жағажай бойында теңіз тасбақаларының көктемдеу орындары орналасқан. Жағажайдың алдындағы жол бойындағы бірнеше қарау тұрақтары Үнді-Тынық мұхитының бөтелке мұрынды дельфиндері, дөңгелек мұрынды дельфиндері және Австралия снубфин дельфиндері сияқты теңіз сүтқоректілерін көруге мүмкіндік береді. Порт-Хедленд тұз өндірісінің маңызды құс аймағы – Порт-Хедленд портынан шамамен 20 шақырым шығысқа қарай орналасқан, бастапқыда таяз су болған 103 шаршы километрлік аумақ, қазір тұзды көлдерді қамтиды. Бұл жерде қызыл мойынды ұсақ құстар мен үшқырыл құмқұстардың әлемдік популяциясының 1 пайызынан астамы тұрақты түрде тіршілік етеді, сондай-ақ, табиғаты шектеулі қараңғы гейригон популяциясы да кездеседі. 1980 жылдардан бері саны күрт азайған түрлер: кең мүңкілі құмқұс, азиялық довичер, керлеу құмқұс, қызыл мойынды авоцет, жолақты шұңғыр, шығыс плугері, шығыс пратинкол және ақ қанатты қара тұрқы. Басқа да түрлердің ішінде Австралиялық үлкен торай, бұталы тас торғай, батыс боуэрберд, боялған финчтер және канарейка ақкөздер бар. Pretty Pool сияқты су алаптары мангрлерге, теңіз балықтарына және құстарға жағдай жасайды.

Қоршаған орта мәселелері

Темір кенінен шығатын шаңның ластануы ұлттық нормалардан тұрақты түрде асып түседі. Жергілікті ауруханаға түсу көрсеткіші Батыс Австралияның орташа көрсеткішінен 30% артық.

Блэкрок тірегі

Блэкрок Стакс – Голдсвортиден Порт-Хедлендке дейінгі 122 км қашықтықтағы жарыс. Бұл жарыста қатысушылар команда түрінде немесе жеке өзі темір кенімен салмақталған арбаларды итеріп жылжытады. Алғаш рет 1971 жылы өткізілген бұл жарыста қатысушылар алыс кен орнынан Порт-Хедлендке дейін темір кеніне толы арбаны итеріп әкелді. Кейіннен жарыс өзгертілген форматта қайырымдылыққа 1 миллион доллардан астам қаражат жинады, онда 10 адамнан тұратын командалар, үштіктер, жұптар және жалғыз жүгірушілер 11 кг темір кені салынған өзгертілген арбаларды қашықтық бойы итеріп жылжытты. Кен өндірісінің өсуі маршрутты тым қауіпті еткендіктен, соңғы жарыс 2010 жылы өткізілді.