Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ритуалдастыру – бұл мәдени, әлеуметтік немесе діни мағынаға ие болатын, байланыссыз әрекеттер тізбегінің немесе оқиғаның процесін білдіреді. Бұл анықтама күнделікті іс-әрекеттердің мәдени немесе діни контексте терең мағына беретін рәсімдерге айналуына баса назар аударады. Ритуалдар – белгілі бір топ үшін діни немесе мәдени маңызы бар, символдық, қайталанатын және көбінесе белгіленген іс-әрекеттер. Олар түрлі мақсаттарға қызмет етеді: ортақ құндылықтарды көрсету арқылы әлеуметтік бірлікке қолдау көрсету, мәдени білімді таратуға көмектесу және сезімдерді реттеу.
Ritualization refers to the process by which a sequence of non communicating actions or an event is invested with cultural, social or religious significance. This definition emphasizes the transformation of everyday actions into rituals that carry deeper meaning within a cultural or religious context. Rituals are symbolic, repetitive, and often prescribed activities that hold religious or cultural significance for a certain group of people. They serve various purposes: promoting social solidarity by expressing shared values, facilitating the transmission of cultural knowledge and regulating emotions.
Әдет-ғұрыпқа айналу тарихы
Ритуалдастыру ұғымын алғаш рет 1901 жылы Эдмунд Селус сипаттады, ал 1914 жылы Джулиан Хаксли оны ритуалдастыру деп атады (Диссаньяке 2006; Лоренц 1966). Ол жануарлардың мінез-құлқы, антропология, психология, социология және тіпті танымдық ғылымдар сияқты әртүрлі салаларда зерттелді. Жануарлардың мінез-құлқы саласында ритуалдастыру – қарым-қатынасқа бағытталмаған мінез-құлықтың қарым-қатынас құралына айналатын эволюциялық процесті білдіреді. Нико Тинберген 1951 жылғы «Инстинктті зерттеу» атты жұмысында ритуалдастыру тұжырымдамасын кеңейтіп, жануарлардың құдалану және агрессия сияқты кейбір мінез-құлықтарының бірте-бірте таңдау және жетілдіру арқылы қарым-қатынастың тиімді формаларына айналуын сипаттады. Әлеуметтік ғылымдарда ритуалдастыруды зерттеу 19 ғасырға дейін жетеді. Эмиль Дюркгейм ритуалдардың әлеуметтік ынтымақты (әлде социалдық үйлесімділікті) нығайту және қоғам мүшелері арасында ортақ идентичность сезімін қалыптастыру құралы екенін айтты. Макс Вебер діндегі ритуалдардың роліне назар аударып, олардың сенімдер мен құндылықтарды қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынын көрсетті. 20 ғасырда ритуалды зерттеу пәнаралық сипатқа ие болды, антропология, психология және басқа салалардың ғалымдары оның әртүрлі аспектілерін зерттеді. Виктор Тернер ритуалдың символдық және мәдени жақтарын, ал Рэндалл Коллинз оның психологиялық және эмоционалдық өлшемдерін баса көрсетті. Соңғы жылдары ғалымдар ритуалдарды танымдық, эволюциялық және нейроғылыми перспективаларынан қарастыра отырып зерттеуді жалғастыруда. Бұл зерттеулер ритуалдық мінез-құлықтың пайда болуын, функцияларын және әсерлерін анықтады және оның адам қоғамы мен мәдениетіндегі ролін түсінудің жаңа жолдарын ашты.
The concept of ritualization was first described by Edmund Selous in 1901 and later named by Julian Huxley in 1914 as ritualization (Dissanayake 2006; Lorenz 1966). It has been studied in various fields, including animal behavior, anthropology, psychology, sociology and even cognitive sciences. In the field of animal behavior, ritualization refers to the evolutionary process by which non communicative behaviors are transformed into communicative behaviors. Niko Tinbergen expanded the concept of ritualization in his 1951 paper "The Study of Instinct," in which he described how certain animal behaviors, such as courtship and aggression, become more effective forms of communication through a gradual process of selection and refinement. In the social sciences, the study of ritualization can be dated back to the 19th century. Émile Durkheim argued that rituals serve as a means of reinforcing social solidarity(otherwise known as social cohesion) and promoting a shared sense of identity among members of a community. Max Weber focused on the role of ritual in religion and suggested that it played a crucial role in shaping beliefs and values. In the 20th century, the study of ritual became increasingly interdisciplinary, with scholars from anthropology, psychology, and other fields exploring its various dimensions. Victor Turner emphasized the symbolic and cultural aspects of ritual, while Randall Collins explored its psychological and emotional dimensions. In recent years, scholars have continued to study rituals from a variety of perspectives, including the cognitive, evolutionary, and neuroscientific. These studies have resolved the origins, functions, and effects of ritual behavior and opened up new ways for understanding its role in human society and culture.
Адам емес жануарларда
Ритуализация – белгілі бір түрге жататын жануарлардағы жоғары стереотипті және тікелей физиологиялық маңызынан тәуелсіз болатын мінез-құлық. Ол адам емес жануарларда да, адамдарда да түрлі формаларда кездеседі. Конрад Лоренц сіркіре қаздар және су шыршалары сияқты жануарлармен жұмыс істеген кезде, олардың дамуында ритуализация маңызды процесс екенін көрсетті. Ол қаздардың ұясынан тыс жерде жұмыртқаны көргенде, жұмыртқаны қайтаруға бағытталған рефлекстік моторлық үлгіні көрсеткенін анықтады. Сол сияқты, Лоренц шыршалардың жолындағы тасқа секіріп өтуге үйренгеннен кейін, тас алынып тасталғаннан соң да сол жерде секіруді жалғастырғанын көрсетті. Мұндай мінез-құлық адамдардағы обсессивтік-компульсивтік тәртіпсіздікке ұқсас. Оскар Генрот 1910 жылы және Лоренц 1935 жылдан бастап қаздардың жеңіс рәсімін зерттеді; Лоренц оны бекіген рәсімге айналғанын сипаттады. Ол бас пен мойынды домалату және басын алға созып, дауыс шығарудан тұрады және тек бір-бірін танитын қаздарда, яғни отбасы мүшелері немесе жұбайлар арасында ғана кездеседі. Жеңіс рәсімі түрлі жағдайларда байқалады, мысалы, жұбайлар ажырасып қайта кездескенде, алаңдағанда немесе шабуылға ұшырағаннан кейін. Бұл мінез-құлық қазір басқа түрлерде де белгілі, мысалы, Канада қазында.
Ritualization is a behavior that occurs typically in a member of a given species in a highly stereotyped fashion and independent of any direct physiological significance. It is found, in differing forms, both in non human animals and in humans. Konrad Lorenz, working with greylag geese and other animals such as water shrews, showed that ritualization was an important process in their development. He showed that the geese obsessively displayed a reflexive motor pattern of egg retrieval when stimulated by the sight of an egg outside their nest. Similarly, in the shrews, Lorenz showed that once they had become used to jumping over a stone in their path, they went on jumping at that place after the stone was taken away. This sort of behaviour is analogous to obsessive compulsive disorder in humans. Oskar Heinroth in 1910 and Lorenz from 1935 onwards studied the triumph ceremony in geese; Lorenz described it as becoming a fixed ritual. It involves a rolling behaviour (of the head and neck) and cackling with the head stretched forward, and occurs only among geese that know each other, meaning within a family or between mates. The triumph ceremony appears in varied situations, such as when mates meet after having been separated, when disturbed, or after an attack. The behaviour is now known also in other species, such as Canada goose.
Әлеуметтік бірлік
Ритуалдастыру адамдарды біріктіріп, әлеуметтік байланыстарды нығайта отырып, қоғамдық ынтымақты күшейтеді. Олар қатысушылардың арасында жатастық сезімін, ортақ идентичность пен бірлікті қалыптастырып, қоғамның тұрақтылығына үлес қосады.
Ritualization fosters social solidarity by bringing people together and strengthening social bonds. They create a sense of belonging, shared identity, and unity among participants, contributing to the overall stability of a society.
Мәдениетті тарату
Әдет-ғұрыптар мәдени білімді, құндылықтарды және дәстүрлерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуді жеңілдетеді. Олар мәдени мұраны сақтауға және өткенмен байланысты ұстап тұруға көмектеседі. Әдет-ғұрыптарға қатысу арқылы адамдар өз мәдениеттерін танып біледі, оның нормаларын қабылдайды және оны келер ұрпаққа жеткізеді.
Ritualization facilitates the transmission of cultural knowledge, values, and traditions across generations. They help preserve cultural heritage and maintain continuity with the past. By participating in rituals, individuals learn about their culture, internalize its norms, and pass it on to future generations.
Сезімнің көрінісі мен реттелуі
Ритуалдар адамдарға өз сезімдерін түсініп, бақылауға мүмкіндік беретін реттелген тәсіл ұсынады. Олар қайғы, қуаныш немесе алғыс сезімі сияқты күрделі эмоцияларды қабылдауға және өңдеуге жағдай жасайды, сондай-ақ адамдарға маңызды өмірлік оқиғалармен, өзгерістермен немесе жоғалтумен күресуге көмектеседі.
Rituals provide a structured way for individuals to express and regulate their emotions. They offer a context for processing complex emotions, such as grief, joy, or gratitude, and can help people cope with significant life events, transitions, or loss.
Эмил Дюркгеймнің әлеуметтік бірлік теориясы
Дюркгеймнің "Діни өмірдің элементарлық формалары" (1912) атты белгілі еңбегінде ол әлеуметтік ынтымақтың тұрғысынан дәстүрлі және заманауи қоғамдар арасындағы ерекшелікті теориялық тұрғыдан қарастырды. Ол әлеуметтік ынтымақты – қоғамды біріктіретін байланыс құралы ретіндегі сенімдердің жиынтығы деп тұжырымдады. Дәстүрлі және заманауи қоғамдар құрылымы мен функциясы жағынан түбегейлі түрде өзгеше, және осы тұста рәсімдеудің маңызы айқын көрінеді. Дәстүрлі қоғамдар механикалық ынтымақтың негізінде біріктіріледі, ол ұжымдық санамен сипатталады. Бұл ұжымдық сана – қоғамның барлық мүшелерінің ортақ ой-сезімі, ол моральдық қауымдастықты құрайды. Мұндай қоғамның ядросы – топтың құндылықтарын бейнелейтін және жеке тұлғаның өзіндік санасын қалыптастыратын қасиетті ұжымдық идеал болып табылады. Осының нәтижесінде, мұндай қоғамдардағы адамдар ортақ құндылықтар, нормалар және сенімдер арқылы байланысады, олар рәсімдер арқылы нығайтылады. Дәстүрлі қоғамдарда өмір сүрудің жалғыз дұрыс жолы бар деген наным қалыптасқан, ал одан кетушілік – күнәлі қылық деп есептеледі. Механикалық ынтымақты сақтауда рәсімдеу маңызды рөл атқарады. Рәсімдер топ мүшелеріне топтың жеке тұлғаға қатысының күшін сезінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, девианттылық үшін жазалау түріндегі рәсімдеу дәстүрлі қоғамдарда бұрмаланған мінез-құлықты шектеудің тиімді тәсілі болып табылады. Моральдық шекараларды сақтап, рәсімдік жазалау топтың әлеуметтік байланысын және бірлігін қорғауға көмектеседі. Кейіннен Дюркгеймнің ізбасарлары Виктор Тернер мен Рэндалл Коллинз өз зерттемелері арқылы рәсімдеу теориясын әртүрлі бағытта дамытты. Тернер Дюркгеймнің идеяларын әлеуметтік құрылым мен өзгерудегі рәсімдердің атқаратын рөліне назар аудара отырып кеңейтеді. Ол "коммунитас" – рәсімдер немесе ортақ тәжірибелер кезінде қоғамдағы қалыпты бөліністер мен иерархиялардан асып түсетін әлеуметтік бірлік және ынтымақтың күйін атап көрсетеді. Осы негізде, рәсімдерге қатысушылар уақытша түрде әлеуметтік рөлдерін ұмытып, теңдес ретінде бірігеді. Коллинз өзінің зерттемесінде Дюркгеймнің идеяларын пайдаланып, рәсімдер эмоционалдық энергияны тудырады, ал ол әлеуметтік ынтымақты күшейтеді деп санайды. "Аралас-қимыл ритуалдық тізбектері" арқылы адамдар бір-бірімен байланысқандай сезінеді және жатақтық сезімін бастан кешіреді.
In Durkheim's famous writing “The Elementary Forms of the Religious Life (1912)”, he theorized the distinction between traditional and modern societies in terms of social solidarity. He stated social solidarity is the ensemble of beliefs, which acts as the glue that holds society together. Traditional societies and modern societies differ fundamentally in terms of their structure and function and this is where the significance of ritualization becomes apparent. Traditional societies are bound by mechanical solidarity, characterized by a collective conscience. This collective conscience is a shared mindset among all members of the society, forming a moral community. The core of this type of society is a sacred collective ideal that embodies the group's virtues and serves as a source of identity. Consequently, individuals in these societies are united by shared values, norms, and beliefs, which are reinforced through ritualization. In traditional societies, there is a belief in a single, correct way of living, and any deviations are deemed sinful. Ritualization is crucial for maintaining mechanical solidarity. Rituals allow group members to experience the power of the group over the self. Additionally, ritualization in the form of punishment for deviance serves as a potent method for curbing deviant behavior in traditional societies. By enforcing moral boundaries, ritual punishment helps to preserve social cohesion and unity within the group. Later, his supporters, Victor Turner and Randall Collins expanded the theory of ritualization in different directions through their own research papers. Turner expands on Durkheim's ideas by focusing on the roles rituals play in social structure and transition. He emphasizes the importance of “communitas,” a state of social unity and cohesion that emerges during rituals or other shared experiences, transcending the ordinary divisions and hierarchies within society. On this basis, individuals participating in rituals temporarily set aside their social roles and come together as equals. In Collins’ paper, he builds upon Durkheim's ideas and proposes that rituals generate emotional energy, which in turn fosters social solidarity. Through a series of “interaction ritual chains,” individuals feel connected to one another and experience a sense of belonging.
Құрылымдық ритуалдастыру теориясы
Ритуализация Кэтрин Беллтің еңбектерімен байланысты. Белл Пьер Бурдьедің практикалық теориясын пайдалана отырып, ритуалдылықты кеңейту арқылы рәсімге қатысты функционалды көзқарастың орнына басқаша ұстанымды ұсынды.
Ritualization is associated with the work of Catherine Bell. Bell, drawing on the Practice Theory of Pierre Bourdieu, has taken a less functional view of ritual with her elaboration of ritualization.
Жақында жүргізілген зерттеулер
Соңғы кезде Паскаль Бойер, Пьер Линар және Уильям В. Маккоркл сияқты діннің танымдық ғылымымен айналысатын ғалымдар тәжірибелік, этнографиялық және мұрағаттық зерттеулерге қатысып, рәсімдік әрекеттердің рәсімдеу және рәсімдік іс-әрекет нысандарының зерттелуіне қалай ықпал етуі мүмкін екенін анықтауға тырысты. Бойер, Линар және Маккоркл ритуалдық мінез-құлықтың дамыған танымдық құрылыммен байланысты екенін, онда әлеуметтік, мәдени және қоршаған ортаның таңдау қысымдары адам санасында жыртқыштар, жұқпалы аурулар және жиреніш сияқты "қауіптен сақтану" жүйелерін белсендіретінін айтады. Маккоркл бұл ритуалдық мінез-құлық (әсіресе өлі денелерге қатысты, жерлеу рәсімдері) бірнеше мың жыл бұрын ғана кәсіби одақтар арқылы өсімдіктер мен жануарларды қолға үйрету, сауаттылық және жазу сияқты технологиялық жетістіктерге байланысты рәсімдік сценарийлерге айналдырылғанын дәлелдеді.
More recently scholars interested in the cognitive science of religion such as Pascal Boyer, Pierre Liénard, and William W. McCorkle, Jr. have been involved in experimental, ethnographic, and archival research on how ritualized actions might inform the study of ritualization and ritual forms of action. Boyer, Liénard, and McCorkle argue that ritualized compulsions are in relation to an evolved cognitive architecture where social, cultural, and environmental selection pressures stimulate "hazard precaution" systems such as predation, contagion, and disgust in human minds. McCorkle argued that these ritualized compulsions (especially in regard to dead bodies vis à vis, mortuary behavior) were turned into ritual scripts by professional guilds only several thousand years ago with advancement in technology such as the domestication of plants and animals, literacy, and writing.
Болашақ түсініктер
Ритуалдастыру – бұл қалыпты іс-әрекеттерді, мінез-құлықтарды және оқиғаларды мәдени, әлеуметтік немесе діни мағынаға толы ырым-жолдарға айналдыратын аса маңызды процесс. Ритуалдастыру ұғымы мен оның түрлі қызметтерін түсіну адам қоғамы мен мәдени дәстүрлер туралы құнды мәліметтер береді. Алдағы зерттеулер осы процеске қатысқан психологиялық және физиологиялық реакцияларды, сондай-ақ олардың өзара байланысын жан-жақты зерттеп, ритуалдастыру саласын одан әрі дамытуға мүмкіндік береді.
Ritualization is a crucial process that transforms ordinary actions, behaviors, and events into rituals imbued with cultural, social or religious significance. Understanding the concept of ritualization and its various functions provides valuable insights into human societies and cultural practices. Future research can take a closer look at the psychological and physiological responses involved in the process and their interactions, thereby broadening the scope of ritualization studies.