Кіріспе

Ритуалдастыру – бұл мәдени, әлеуметтік немесе діни мағынаға ие болатын, байланыссыз әрекеттер тізбегінің немесе оқиғаның процесін білдіреді. Бұл анықтама күнделікті іс-әрекеттердің мәдени немесе діни контексте терең мағына беретін рәсімдерге айналуына баса назар аударады. Ритуалдар – белгілі бір топ үшін діни немесе мәдени маңызы бар, символдық, қайталанатын және көбінесе белгіленген іс-әрекеттер. Олар түрлі мақсаттарға қызмет етеді: ортақ құндылықтарды көрсету арқылы әлеуметтік бірлікке қолдау көрсету, мәдени білімді таратуға көмектесу және сезімдерді реттеу.

Әдет-ғұрыпқа айналу тарихы

Ритуалдастыру ұғымын алғаш рет 1901 жылы Эдмунд Селус сипаттады, ал 1914 жылы Джулиан Хаксли оны ритуалдастыру деп атады (Диссаньяке 2006; Лоренц 1966). Ол жануарлардың мінез-құлқы, антропология, психология, социология және тіпті танымдық ғылымдар сияқты әртүрлі салаларда зерттелді. Жануарлардың мінез-құлқы саласында ритуалдастыру – қарым-қатынасқа бағытталмаған мінез-құлықтың қарым-қатынас құралына айналатын эволюциялық процесті білдіреді. Нико Тинберген 1951 жылғы «Инстинктті зерттеу» атты жұмысында ритуалдастыру тұжырымдамасын кеңейтіп, жануарлардың құдалану және агрессия сияқты кейбір мінез-құлықтарының бірте-бірте таңдау және жетілдіру арқылы қарым-қатынастың тиімді формаларына айналуын сипаттады. Әлеуметтік ғылымдарда ритуалдастыруды зерттеу 19 ғасырға дейін жетеді. Эмиль Дюркгейм ритуалдардың әлеуметтік ынтымақты (әлде социалдық үйлесімділікті) нығайту және қоғам мүшелері арасында ортақ идентичность сезімін қалыптастыру құралы екенін айтты. Макс Вебер діндегі ритуалдардың роліне назар аударып, олардың сенімдер мен құндылықтарды қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынын көрсетті. 20 ғасырда ритуалды зерттеу пәнаралық сипатқа ие болды, антропология, психология және басқа салалардың ғалымдары оның әртүрлі аспектілерін зерттеді. Виктор Тернер ритуалдың символдық және мәдени жақтарын, ал Рэндалл Коллинз оның психологиялық және эмоционалдық өлшемдерін баса көрсетті. Соңғы жылдары ғалымдар ритуалдарды танымдық, эволюциялық және нейроғылыми перспективаларынан қарастыра отырып зерттеуді жалғастыруда. Бұл зерттеулер ритуалдық мінез-құлықтың пайда болуын, функцияларын және әсерлерін анықтады және оның адам қоғамы мен мәдениетіндегі ролін түсінудің жаңа жолдарын ашты.

Адам емес жануарларда

Ритуализация – белгілі бір түрге жататын жануарлардағы жоғары стереотипті және тікелей физиологиялық маңызынан тәуелсіз болатын мінез-құлық. Ол адам емес жануарларда да, адамдарда да түрлі формаларда кездеседі. Конрад Лоренц сіркіре қаздар және су шыршалары сияқты жануарлармен жұмыс істеген кезде, олардың дамуында ритуализация маңызды процесс екенін көрсетті. Ол қаздардың ұясынан тыс жерде жұмыртқаны көргенде, жұмыртқаны қайтаруға бағытталған рефлекстік моторлық үлгіні көрсеткенін анықтады. Сол сияқты, Лоренц шыршалардың жолындағы тасқа секіріп өтуге үйренгеннен кейін, тас алынып тасталғаннан соң да сол жерде секіруді жалғастырғанын көрсетті. Мұндай мінез-құлық адамдардағы обсессивтік-компульсивтік тәртіпсіздікке ұқсас. Оскар Генрот 1910 жылы және Лоренц 1935 жылдан бастап қаздардың жеңіс рәсімін зерттеді; Лоренц оны бекіген рәсімге айналғанын сипаттады. Ол бас пен мойынды домалату және басын алға созып, дауыс шығарудан тұрады және тек бір-бірін танитын қаздарда, яғни отбасы мүшелері немесе жұбайлар арасында ғана кездеседі. Жеңіс рәсімі түрлі жағдайларда байқалады, мысалы, жұбайлар ажырасып қайта кездескенде, алаңдағанда немесе шабуылға ұшырағаннан кейін. Бұл мінез-құлық қазір басқа түрлерде де белгілі, мысалы, Канада қазында.

Әлеуметтік бірлік

Ритуалдастыру адамдарды біріктіріп, әлеуметтік байланыстарды нығайта отырып, қоғамдық ынтымақты күшейтеді. Олар қатысушылардың арасында жатастық сезімін, ортақ идентичность пен бірлікті қалыптастырып, қоғамның тұрақтылығына үлес қосады.

Мәдениетті тарату

Әдет-ғұрыптар мәдени білімді, құндылықтарды және дәстүрлерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуді жеңілдетеді. Олар мәдени мұраны сақтауға және өткенмен байланысты ұстап тұруға көмектеседі. Әдет-ғұрыптарға қатысу арқылы адамдар өз мәдениеттерін танып біледі, оның нормаларын қабылдайды және оны келер ұрпаққа жеткізеді.

Сезімнің көрінісі мен реттелуі

Ритуалдар адамдарға өз сезімдерін түсініп, бақылауға мүмкіндік беретін реттелген тәсіл ұсынады. Олар қайғы, қуаныш немесе алғыс сезімі сияқты күрделі эмоцияларды қабылдауға және өңдеуге жағдай жасайды, сондай-ақ адамдарға маңызды өмірлік оқиғалармен, өзгерістермен немесе жоғалтумен күресуге көмектеседі.

Эмил Дюркгеймнің әлеуметтік бірлік теориясы

Дюркгеймнің "Діни өмірдің элементарлық формалары" (1912) атты белгілі еңбегінде ол әлеуметтік ынтымақтың тұрғысынан дәстүрлі және заманауи қоғамдар арасындағы ерекшелікті теориялық тұрғыдан қарастырды. Ол әлеуметтік ынтымақты – қоғамды біріктіретін байланыс құралы ретіндегі сенімдердің жиынтығы деп тұжырымдады. Дәстүрлі және заманауи қоғамдар құрылымы мен функциясы жағынан түбегейлі түрде өзгеше, және осы тұста рәсімдеудің маңызы айқын көрінеді. Дәстүрлі қоғамдар механикалық ынтымақтың негізінде біріктіріледі, ол ұжымдық санамен сипатталады. Бұл ұжымдық сана – қоғамның барлық мүшелерінің ортақ ой-сезімі, ол моральдық қауымдастықты құрайды. Мұндай қоғамның ядросы – топтың құндылықтарын бейнелейтін және жеке тұлғаның өзіндік санасын қалыптастыратын қасиетті ұжымдық идеал болып табылады. Осының нәтижесінде, мұндай қоғамдардағы адамдар ортақ құндылықтар, нормалар және сенімдер арқылы байланысады, олар рәсімдер арқылы нығайтылады. Дәстүрлі қоғамдарда өмір сүрудің жалғыз дұрыс жолы бар деген наным қалыптасқан, ал одан кетушілік – күнәлі қылық деп есептеледі. Механикалық ынтымақты сақтауда рәсімдеу маңызды рөл атқарады. Рәсімдер топ мүшелеріне топтың жеке тұлғаға қатысының күшін сезінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, девианттылық үшін жазалау түріндегі рәсімдеу дәстүрлі қоғамдарда бұрмаланған мінез-құлықты шектеудің тиімді тәсілі болып табылады. Моральдық шекараларды сақтап, рәсімдік жазалау топтың әлеуметтік байланысын және бірлігін қорғауға көмектеседі. Кейіннен Дюркгеймнің ізбасарлары Виктор Тернер мен Рэндалл Коллинз өз зерттемелері арқылы рәсімдеу теориясын әртүрлі бағытта дамытты. Тернер Дюркгеймнің идеяларын әлеуметтік құрылым мен өзгерудегі рәсімдердің атқаратын рөліне назар аудара отырып кеңейтеді. Ол "коммунитас" – рәсімдер немесе ортақ тәжірибелер кезінде қоғамдағы қалыпты бөліністер мен иерархиялардан асып түсетін әлеуметтік бірлік және ынтымақтың күйін атап көрсетеді. Осы негізде, рәсімдерге қатысушылар уақытша түрде әлеуметтік рөлдерін ұмытып, теңдес ретінде бірігеді. Коллинз өзінің зерттемесінде Дюркгеймнің идеяларын пайдаланып, рәсімдер эмоционалдық энергияны тудырады, ал ол әлеуметтік ынтымақты күшейтеді деп санайды. "Аралас-қимыл ритуалдық тізбектері" арқылы адамдар бір-бірімен байланысқандай сезінеді және жатақтық сезімін бастан кешіреді.

Құрылымдық ритуалдастыру теориясы

Ритуализация Кэтрин Беллтің еңбектерімен байланысты. Белл Пьер Бурдьедің практикалық теориясын пайдалана отырып, ритуалдылықты кеңейту арқылы рәсімге қатысты функционалды көзқарастың орнына басқаша ұстанымды ұсынды.

Жақында жүргізілген зерттеулер

Соңғы кезде Паскаль Бойер, Пьер Линар және Уильям В. Маккоркл сияқты діннің танымдық ғылымымен айналысатын ғалымдар тәжірибелік, этнографиялық және мұрағаттық зерттеулерге қатысып, рәсімдік әрекеттердің рәсімдеу және рәсімдік іс-әрекет нысандарының зерттелуіне қалай ықпал етуі мүмкін екенін анықтауға тырысты. Бойер, Линар және Маккоркл ритуалдық мінез-құлықтың дамыған танымдық құрылыммен байланысты екенін, онда әлеуметтік, мәдени және қоршаған ортаның таңдау қысымдары адам санасында жыртқыштар, жұқпалы аурулар және жиреніш сияқты "қауіптен сақтану" жүйелерін белсендіретінін айтады. Маккоркл бұл ритуалдық мінез-құлық (әсіресе өлі денелерге қатысты, жерлеу рәсімдері) бірнеше мың жыл бұрын ғана кәсіби одақтар арқылы өсімдіктер мен жануарларды қолға үйрету, сауаттылық және жазу сияқты технологиялық жетістіктерге байланысты рәсімдік сценарийлерге айналдырылғанын дәлелдеді.

Болашақ түсініктер

Ритуалдастыру – бұл қалыпты іс-әрекеттерді, мінез-құлықтарды және оқиғаларды мәдени, әлеуметтік немесе діни мағынаға толы ырым-жолдарға айналдыратын аса маңызды процесс. Ритуалдастыру ұғымы мен оның түрлі қызметтерін түсіну адам қоғамы мен мәдени дәстүрлер туралы құнды мәліметтер береді. Алдағы зерттеулер осы процеске қатысқан психологиялық және физиологиялық реакцияларды, сондай-ақ олардың өзара байланысын жан-жақты зерттеп, ритуалдастыру саласын одан әрі дамытуға мүмкіндік береді.