Әлеуметтік ғылымдар: қоғам және қарым-қатынастарды зерттеу

Кіріспе

Қоғамды және оның қарым-қатынастарын зерттейтін ғылым саласы.

Әлеуметтік ғылым – қоғамды және оның құрамындағы адамдар арасындағы қарым-қатынастарды зерттейтін ғылымдардың бір саласы. Бұл термин бұрын 18-шы ғасырда пайда болған, «қоғам туралы ғылым» деп аталған социология саласын білдіретін. Қазіргі таңда әлеуметтанудан өзге, антропология, археология, экономика, адам географиясы, тіл білімі, басқару ғылымы, коммуникация ғылымы, психология және саяси ғылым сияқты көптеген академиялық пәндерді қамтиды. Позитивистік әлеуметтік ғалымдар қоғамды түсіну үшін табиғат ғылымдарында қолданылатын әдістерге ұқсас тәсілдерді пайдаланады, соның салдарынан ғылымды қатаң, заманауи мағынасында қарастырады. Ал интерпретативтік немесе спекулятивтік әлеуметтік ғалымдар, керісінше, эмпирикалық тұрғыдан жолданған теориялар құрудың орнына, әлеуметтік сынды немесе символдық түсіндіруді қолдануы мүмкін, демек ғылымды кең мағынада қарастырады. Қазіргі академиялық тәжірибеде зерттеушілер көбінесе эклектикалық көзқарас ұстанады, яғни бірнеше әдістемелерді қолданады (мысалы, сандық және сапалық зерттеулерді үйлестіру арқылы). «Әлеуметтік зерттеу» термині де белгілі бір автономияға ие болды, себебі түрлі сала мамандары ұқсас мақсаттар мен әдістерді бөліседі.

Тарих

Әлеуметтік ғылымдар тарихы 1650 жылдан кейін Ағарту дәуірінде басталды, ол табиғаттану философиясында төңкеріс жасап, адамдардың ғылымды түсінуінің негізгі қағидаларын өзгертті. Әлеуметтік ғылымдар сол кездегі моральдық философиядан туындап, өнеркәсіптік революция және француз революциясы сияқты революциялық дәуірлердің ықпалына ішкі тірлікке келді. Әлеуметтік ғылымға позитивизм әсер етті.

Осы кезеңнен кейін әлеуметтік ғылымдарда дамудың бес жолы пайда болды, оларға басқа салаларда Конттың ықпалы тиді. Экономикаға негізделген төртінші бағыт экономикалық білімді нақты ғылым ретінде дамытып, одан әрі жетілдірді. Соңғы жол – білім мен әлеуметтік құндылықтардың байланысы болды; Макс Вебердің антипозитивизмі мен «верштеген» социологиясы осы ерекшелікті қатаң түрде талап етті. Бұл бағытта теория (сипаттама) мен нормативтік ұстанымдар бір-бірімен қиылыспайтын формальды талқылау болып табылды. Батыстағы әлеуметтік ғылымдардың негізі – білімнің прогрессивтік және дәстүрлі салалары арасындағы шартты байланыстар. Кейбір жағдайларда, мысалы, Италияда, социология өзін баяу нығайтады және философия мен теологиядан тыс стратегиялық білімді бекітуде қиындықтарға тап болды. ХХ ғасырдың басында Ағарту философиясы түрлі жақтардан сынға ұшырады. Ғылыми революция аяқталғаннан бері классикалық теорияларды қолданғаннан кейін, әртүрлі салалар тәжірибелік зерттеулерді математикалық зерттеулермен алмастырып, теориялық құрылымды құру үшін теңдеулерді қарастырды. Әлеуметтік ғылымдардың салаларының дамуы әдіснамалық тұрғыдан өте сандық сипатқа ие болды. Адамның мінез-құлқына, оған әсер ететін әлеуметтік және қоршаған орта факторларына қатысты ғылыми зерттеулердің пәнаралық және салааралық сипаты көптеген табиғат ғылымдарын әлеуметтік ғылымдар әдістемесінің кейбір аспектілеріне қызығушылық тудырды. Шекаралардың бұлыңқылануының мысалдары – медицинаның әлеуметтік зерттеулері, әлеуметтік биология, нейропсихология, биоэкономика және ғылымның тарихы мен социологиясы сияқты жаңадан пайда болған ғылымдарды қамтиды. Адамның іс-әрекетін және оның салдары мен нәтижелерін зерттеуде сандық зерттеулер мен сапалық әдістердің интеграциясы күшейіп келеді. ХХ ғасырдың бірінші жартысында статистика қолданбалы математиканың жекелеген саласы болды. Статистикалық әдістер сенімді түрде қолданылды. Қазіргі заманда Карл Поппер және Талкотт Парсонс әлеуметтік ғылымдардың дамуына ықпал етті.

Following this period, five paths of development sprang forth in the social sciences, influenced by Comte in other fields. The fourth route taken, based in economics, was developed and furthered economic knowledge as a hard science. The last path was the correlation of knowledge and social values; the antipositivism and verstehen sociology of Max Weber firmly demanded this distinction. In this route, theory (description) and prescription were non overlapping formal discussions of a subject. The foundation of social sciences in the West implies conditioned relationships between progressive and traditional spheres of knowledge. In some contexts, such as the Italian one, sociology slowly affirms itself and experiences the difficulty of affirming a strategic knowledge beyond philosophy and theology. Around the start of the 20th century, Enlightenment philosophy was challenged in various quarters. After the use of classical theories since the end of the scientific revolution, various fields substituted mathematics studies for experimental studies and examining equations to build a theoretical structure. The development of social science subfields became very quantitative in methodology. The interdisciplinary and cross disciplinary nature of scientific inquiry into human behaviour, social and environmental factors affecting it, made many of the natural sciences interested in some aspects of social science methodology. Examples of boundary blurring include emerging disciplines like social research of medicine, sociobiology, neuropsychology, bioeconomics and the history and sociology of science. Increasingly, quantitative research and qualitative methods are being integrated in the study of human action and its implications and consequences. In the first half of the 20th century, statistics became a free standing discipline of applied mathematics. Statistical methods were used confidently. In the contemporary period, Karl Popper and Talcott Parsons influenced the furtherance of the social sciences.

Филиалдар

Әлеуметтік ғылымдар – колледж немесе университет деңгейінде оқытылатын және зерттелетін білім салалары. Әлеуметтік ғылымдар салалары ғылыми зерттеулер жарияланатын академиялық журналдармен, сондай-ақ білімді әлеуметтік ғылымдар қоғамдарымен және олардың тәжірибелі мамандарына тиесілі академиялық кафедралармен немесе факультеттермен анықталады және мойындалады. Әлеуметтік ғылымдардағы зерттеу салалары көбінесе бірнеше кіші салалар немесе тармақтарды қамтиды, ал олардың арасындағы шекаралар жиі өте шартты және тұрақсыз болады. Келесілер – әлеуметтік ғылымдардағы проблемалық аймақтар, қолданбалы әлеуметтік ғылымдар және пәндік тармақтар. АҚШ-та антропология төрт кіші салаға бөлінеді: археология, физикалық немесе биологиялық антропология, антропологиялық лингвистика және мәдени антропология. Бұл көптеген бакалавриат білім беру орындарында ұсынылатын сала. Антропос (ἄνθρωπος) сөзі ежелгі грек тілінде «адам» немесе «персона» дегенді білдіреді. Эрик Вольф социомәдени антропологияны «гуманитарлық ғылымдардың ең ғылыми, ал ғылымдардың ең гуманистік» деп сипаттады. Антропологияның мақсаты – адам мен адамның табиғатын толыққанды түсіндіру. Бұл дегеніміз, антропологтар көбінесе бір ғана кіші салаға маманданғанмен, кез келген мәселенің биологиялық, тілдік, тарихи және мәдени аспектілерін еңбек етеді. Антропология күрделі және индустриалды батыс қоғамдарында ғылым ретінде қалыптасқандықтан, антропологиядағы басты тенденция – әлеуметтік құрылымы қарапайым қоғамдардағы халықтарды зерттеудің әдістемелік қажеттілігі болды, мұндай қоғамдар антропологиялық әдебиетте кейде «примитивтік» деп аталады, бірақ бұл атаудың «төмен» деген мағынасы жоқ. Бүгінде антропологтар «кем күрделі» қоғамдар сияқты терминдерді қолданады немесе антропологияда үлкен қызығушылық тудыратын, өндірістік емес және батыс емес мәдениеттерде өмір сүретін адамдарды сипаттау үшін «мал шаруашылығымен айналысушы», «жинаушы» немесе «егіншілікпен айналысушы» сияқты нақты өмір сүру тәсілдерін немесе өндіріс түрлерін қолданады. Холизмге ұмтылу көптеген антропологтарды халықты егжей-тегжейлі зерттеуге, қазіргі заманғы әдет-ғұрыптарды тікелей бақылаумен қатар биогенетикалық, археологиялық және лингвистикалық деректерді пайдалануға итермелейді. 1990-2000 жылдары мәдениеттің не екені, бақылаушының өз мәдениетінің қайда аяқталатынын және басқасы қайдан басталатынын қалай білетіні және антропологияны жазудағы басқа да маңызды тақырыптарды анықтауға қатысты талаптар айтылды. Барлық адам мәдениеттерін бір үлкен, дамитын әлемдік мәдениеттің бөлігі ретінде қарастыруға болады. Жерде байқалатын нәрселер мен көптеген жергілікті байқауларды жинақтау арқылы байқалатын нәрселер арасындағы бұл динамикалық қатынастар кез келген антропологияда – мәдени, биологиялық, лингвистикалық немесе археологиялық болсын, маңызды болып табылады.

The social science disciplines are branches of knowledge taught and researched at the college or university level. Social science disciplines are defined and recognized by the academic journals in which research is published, and the learned social science societies and academic departments or faculties to which their practitioners belong. Social science fields of study usually have several sub disciplines or branches, and the distinguishing lines between these are often both arbitrary and ambiguous. The following are problem areas, applied social sciences and discipline branches within the social sciences. Within the United States, anthropology is divided into four sub fields: archaeology, physical or biological anthropology, anthropological linguistics, and cultural anthropology. It is an area that is offered at most undergraduate institutions. The word anthropos (ἄνθρωπος) in Ancient Greek means "human being" or "person". Eric Wolf described sociocultural anthropology as "the most scientific of the humanities, and the most humanistic of the sciences". The goal of anthropology is to provide a holistic account of humans and human nature. This means that, though anthropologists generally specialize in only one sub field, they always keep in mind the biological, linguistic, historic and cultural aspects of any problem. Since anthropology arose as a science in Western societies that were complex and industrial, a major trend within anthropology has been a methodological drive to study peoples in societies with more simple social organization, sometimes called "primitive" in anthropological literature, but without any connotation of "inferior". Today, anthropologists use terms such as "less complex" societies or refer to specific modes of subsistence or production, such as "pastoralist" or "forager" or "horticulturalist" to refer to humans living in non industrial, non Western cultures, such people or folk (ethnos) remaining of great interest within anthropology. The quest for holism leads most anthropologists to study a people in detail, using biogenetic, archaeological, and linguistic data alongside direct observation of contemporary customs. In the 1990s and 2000s, calls for clarification of what constitutes a culture, of how an observer knows where his or her own culture ends and another begins, and other crucial topics in writing anthropology were heard. It is possible to view all human cultures as part of one large, evolving global culture. These dynamic relationships, between what can be observed on the ground, as opposed to what can be observed by compiling many local observations remain fundamental in any kind of anthropology, whether cultural, biological, linguistic or archaeological.

Байланыс зерттеулері

Коммуникациялық зерттеулер адамдардың қарым-қатынас процестерімен айналысады, бұл қарым-қатынас мағына жасау үшін символдарды алмасу ретінде анықталады. Бұл ғылым бетпе-бет әңгімелесуден бастап теледидар сияқты бұқаралық ақпарат құралдарына дейін әртүрлі тақырыптарды қамтиды. Коммуникациялық зерттеулер хабарлардың саяси, мәдени, экономикалық және әлеуметтік контексті арқылы қалай түсіндірілетінін де зерттейді. Коммуникация әртүрлі университеттерде әртүрлі атаулармен ұйымдастырылған, мысалы, коммуникация, коммуникациялық зерттеулер, сөздік коммуникация, риторикалық зерттеулер, коммуникация ғылымдары, медиа зерттеулері, коммуникация өнері, бұқаралық коммуникация, медиа экологиясы және коммуникация мен медиа ғылымдары. Коммуникациялық зерттеулер әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдардың ерекшеліктерін біріктіреді. Әлеуметтік ғылым ретінде бұл ғылым социология, психология, антропология, биология, саясаттану, экономика және қоғамдық саясат сияқты салалармен байланысты. Гуманитарлық тұрғысынан алғанда, коммуникация риторика және көндірумен байланысты (коммуникациялық зерттеулердегі дәстүрлі магистратура бағдарламалары олардың тарихын ежелгі Грекияның риториктеріне дейін жетеді). Бұл сала басқа да ғылымдарға, соның ішінде инженерлік, сәулет, математика және ақпараттық ғылымдарға да қолданылады.

Экономика

Экономика – байлықты өндіру, бөлу және тұтынуды талдау мен сипаттауға ұмтылатын әлеуметтік ғылым. "Экономика" сөзі ежелгі грек тілінен алынған οἶκος (oikos, "отбасы, шаруашылық, мүлік") және νόμος (nomos, "дәстүр, заң") сөздерінен туындаған, сондықтан "шаруашылықты басқару" немесе "мемлекетті басқару" деген мағынаны білдіреді. Экономист – экономикалық ұғымдар мен деректерді кәсіби қызметінде пайдаланатын немесе осы салада білім алған адам. Экономиканың классикалық, қысқаша анықтамасын 1932 жылы Лайонель Роббинс "адамның мінез-құлқын, мақсаттары мен шектеулі ресурстар арасындағы қарым-қатынас ретінде зерттейтін ғылым" деп берді. Егер шектеулілік болмаса және ресурстардың баламалы қолданылу мүмкіндігі болмаса, экономикалық проблема туындамайды. Одан да қысқасы, "адамдардың қажеттіліктері мен тілектерін қанағаттандыруға тырысуын зерттеу" және "адамның қаржылық мінез-құлқының зерттелуі" деуге болады. Экономиканың екі негізгі саласы бар: микроэкономика, онда талдау бірлігі жеке агент, мысалы, отбасы немесе фирма, ал макроэкономикада – экономиканың жалпы жүйесі. Тақырыптың тағы бір бөлігі оң экономиканы, экономикалық құбылыстарды болжауға және түсіндіруге бағытталғанды, нормативті экономикадан, белгілі бір критерийлер бойынша таңдаулар мен әрекеттерді реттейтінді, ажыратады; мұндай реттеулерге сөзсіз субъективті бағалаулар кіреді. 20 ғасырдың басынан бері экономика көбінесе өлшенетін шамаларға назар аударып, теориялық модельдер мен эмпирикалық талдауды қолданып келеді. Дегенмен, сандық модельдердің тамыры физиократтар мектебіне дейін жетеді. Экономикалық ойлау соңғы онжылдықтарда саясат, құқық, психология, тарих, дін, неке және отбасылық өмір, сондай-ақ басқа да әлеуметтік қарым-қатынастар сияқты басқа да әлеуметтік жағдайларға кеңінен қолданылуда. Әлеуметтік ғылымдардағы экономиканың кеңейіп келе жатқан саласы "экономикалық империализм" деп аталады.

Білім

Білім беру – белгілі бір дағдыларды оқыту және үйренуді қамтиды, сонымен қатар, көзге көрінбейтін, бірақ терең мағынасы бар нәрсе: білімді тарату, дұрыс шешімдер қабылдау қабілетін дамыту және толыққанды біліктілікке ие болу. Білім берудің маңызды аспектілерінің бірі – мәдениетті бір ұрпақтан екінші ұрпаққа жеткізу (әлеуметтендіруді қараңыз). Білім беру дегеніміз – латын тілінен келген "educare" сөзінен шыққан, адамның әлеуетін және қабілеттерін дамытуға көмектесу. Бұл – педагогиканың қолданылуы, оқыту және оқуға қатысты теориялық және тәжірибелік зерттеулер жиынтығы, сонымен қатар психология, философия, компьютер ғылымы, тіл білімі, нейроғылым, социология және антропология сияқты көптеген ғылымдарға негізделген.

География

География ғылымын екі негізгі салаға бөлуге болады: адам географиясы және физикалық география. Алғашқысы көбінесе құрылған ортаға, кеңістіктің қалай жасалуына, қабылдануына және басқарылуына, сондай-ақ адамдардың қоныстанған кеңістікке тигізетін әсеріне назар аударады. Бұл мәдени география, көлік, денсаулық сақтау, әскери операциялар және қалалар сияқты салаларды қамтиды. Екіншісі табиғи ортаны, климаттың, өсімдік және жануарлар дүниесінің, топырақтың, мұхиттардың, судың және жер бедерінің қалай пайда болатынын және өзара әрекеттесетінін зерттейді (бұл, әдетте, Жер ғылымы деп есептеледі). Дегенмен, Ұлттық зерттеулер кеңесі тарихты әлеуметтік ғылым ретінде жіктейді. Тарихи әдіс – тарихшылардың бастапқы дереккөздерді және басқа да мәліметтерді зерттеп, содан кейін тарихты жазу үшін қолданатын техникалар мен ережелер жиынтығы. 1976 жылы құрылған Әлеуметтік тарих қауымдастығы әлеуметтік тарихқа қызығушылық танытқан түрлі сала ғалымдарын біріктіреді.

Заң

Құқық туралы әлеуметтік ғылым, юриспруденция, күнделікті тілде, (этика ережесінен өзгеше) институттар арқылы күште қолданылуға қабілетті ережені білдіреді. Ал "заңдық" деген сөз латын тіліндегі lex сөзінен туындаған.

Тіл білімі

Лингвистика адам тілінің танымдық және әлеуметтік аспектілерін зерттейді. Бұл сала синтаксис (сөйлемдердің құрылымын реттейтін ережелерді зерттеу), семантика (мағынаны зерттеу), морфология (сөздердің құрылымын зерттеу), фонетика (сөз дыбыстарын зерттеу) және фонология (белгілі бір тілдің абстрактілік дыбыс жүйесін зерттеу) сияқты тілдік сигналдың аспектілеріне назар аударатын салаларға бөлінеді; алайда, эволюциялық лингвистика (тілдің пайда болуы мен эволюциясын зерттеу) және психолингвистика (адам тіліндегі психологиялық факторларды зерттеу) сияқты салалардағы жұмыстар осы бөлімдерді кесіп өтеді. Қазіргі лингвистика саласындағы зерттеулердің басым көпшілігі негізінен синхрондық көзқараспен (тілді белгілі бір уақыт сәтінде қарастыру) қарастырылады, ал оның көп бөлігі – Noam Chomsky-дің ықпалынан – тілдің танымдық өңдеу теориясын қалыптастыруға бағытталған. Дегенмен, тіл вакуумда немесе тек мида ғана өмірге келмейді, сондықтан байланыс лингвистикасы, креолдық зерттеулер, дискурс талдауы, әлеуметтік өзара әрекеттесу лингвистикасы және социолингвистика сияқты тәсілдер тілді оның әлеуметтік контекстінде зерттейді. Социолингвистика жиілікті зерттеуде дәстүрлі сандық талдау мен статистиканы қолданады, ал кейбір пәндер, мысалы, байланыс лингвистикасы, сапалық талдауға баса назар аударады. Лингвистиканың кейбір салаларын осылайша әлеуметтік ғылымдарға жатқызуға болады, ал акустикалық фонетика мен нейролингвистика сияқты басқа салалар табиғаттану ғылымдарына сүйенеді. Лингвистика гуманитарлық ғылымдарға екінші кезекте ғана жүгінеді, олар 19-шы және 20-шы ғасырдың басында тіл білімі саласындағы зерттеулерде үлкен рөл атқарған. Фердинанд Соссюр қазіргі лингвистиканың негізін қалаушысы деп есептеледі.

Саяси ғылым

Саясаттану – саясаттың теориясы мен практикасын, сондай-ақ саяси жүйелер мен саяси мінез-құлықты сипаттау және талдаумен айналысатын академиялық және ғылыми-зерттеу саласы. Саяси ғылымның салалары мен қосалқы салалары: саяси экономика, саяси теория және философия, азаматтық және салыстырмалы саясаттану, тікелей демократия теориясы, саяси емес басқару, қатысушы тікелей демократия, ұлттық жүйелер, елдер аралық саяси талдау, саяси даму, халықаралық қатынастар, сыртқы саясат, халықаралық құқық, саясат, мемлекеттік басқару, әкімшілік мінез-құлық, мемлекеттік құқық, сот жүйесінің мінез-құлығы және мемлекеттік саясат. Саяси ғылым халықаралық қатынастардағы билік пен ұлы державалар мен супердержавалар теориясын да зерттейді. Саяси ғылым әдістемелік тұрғыдан алуан түрлі, бірақ соңғы жылдары ғылыми әдісті қолдану артып, формалды дедуктивті модельдер құру және сандық гипотезаларды тексеру кеңінен таралды. Бұл салаға ұтымды таңдау, классикалық саяси философия, интерпретивизм, структурализм, мінез-құлық, реализм, плюрализм және институционализм сияқты көзқарастар жатады. Саяси ғылым, әлеуметтік ғылымдардың бірі ретінде, зерттеу мақсатына сәйкес әдістер мен техникаларды қолданады: теорияларды құру және тексеру үшін тарихи құжаттар, сұхбаттар, ресми жазбалар сияқты біріншілік көздер мен ғылыми мақалалар сияқты екіншілік көздер пайдаланылады. Эмпирикалық әдістерге сауалнамалар, статистикалық талдау немесе эконометрия, жағдайлық зерттеулер, эксперименттер және модельдер құру кіреді.

Психология

Психология – мінез-құлық пен психикалық процестерді зерттейтін академиялық және қолданбалы сала. Психология сондай-ақ осындай білімді адам қызметінің түрлі салаларына қолдануды қамтиды, оның ішінде жеке адамдардың күнделікті өміріндегі мәселелерді шешу және психикалық ауруларды емдеу. «Психология» сөзі ежелгі грек тіліндегі ψυχή (психе, «жан» немесе «ақыл») сөзінен және «-логия» жұрнағынан («зерттеу») шыққан. Психология антропология, экономика, саясаттану және социологиядан адамдардың психикалық функциясы мен сыртқы мінез-құлқы туралы түсіндіруге болатын жалпылама тұжырымдарды табуға тырысуымен ерекшеленеді, ал аталған басқа ғылымдар әлеуметтік топтардың жұмыс істеуі немесе нақты жағдайлардағы адам мінез-құлқы туралы сипаттамалық жалпылама тұжырымдар жасауға бағытталған. Дегенмен, тәжірибеде осы салалардың арасында өте көп байланыс бар. Психология биология мен нейробиологиядан психикалық процестер мен мінез-құлықтың өзара әрекеттесуіне, жүйенің жалпы процестеріне баса назар аударуымен ерекшеленеді, ал биологиялық немесе нейрологиялық процестердің өзіне емес. Нейропсихологияның кіші саласы нақты нейрологиялық процестерді және олардың субъективті түрде тудырған психикалық әсерлерін зерттеуді біріктіреді. Көптеген адамдар психологияны клиникалық психологиямен байланыстырады, ол өмірдегі қиындықтарды бағалау және емдеу, сондай-ақ психопатологиямен айналысады. Шындығында, психологияның әлеуметтік психология, даму психологиясы, когнитивтік психология, білім беру психологиясы, өндірістік-ұйымдық психология, математикалық психология, нейропсихология және мінез-құлықтың сандық талдауы сияқты көптеген мамандықтары бар. Психология – өте кең ғылым, оны көбінесе бірнеше бөліктерге бөліп қарастырады. Кейбір салалар табиғи ғылымдардың негізін және әлеуметтік ғылымдарды қолдануды қамтиды, ал басқалары әлеуметтік ғылымдармен байланысы аз немесе олармен тығыз байланысты болуы мүмкін. Мысалы, биологиялық психология табиғи ғылым болып саналады, оның әлеуметтік ғылыми қолданысы бар (клиникалық медицина сияқты), ал әлеуметтік және кәсіптік психология, әдетте, таза әлеуметтік ғылымдар болып табылады, ал нейропсихология – ғылыми дәстүрден тыс қолданысы жоқ табиғи ғылым. Ұлыбритания университеттерінде студент қандай психологиялық қағиданы зерттегеніне және/немесе қандай салаға баса назар аударғанына қарай берілетін диплом арқылы басымдық беріледі: BPsy табиғи және әлеуметтік ғылымдар арасындағы тепе-теңдікті көрсетеді, BSc – күшті (немесе толық) ғылыми бағытты көрсетеді, ал BA – әлеуметтік ғылымдар кредиттерінің басымдығын көрсетеді. Дегенмен, бұл әрқашан солай бола бермейді, және көптеген Ұлыбританиядағы оқу орындарында BPsy, BSc және BA бағдарламаларын оқитын студенттер Британдық психологиялық қоғам белгілеген оқу жоспарымен бірдей орындайды және оларға дипломның бағытын таңдауға қарамастан, бірдей мамандықтар ұсынылады. Мысалы, егер олар BA бағдарламасына түсу үшін өтініш берсе, бірақ ғылымға негізделген модульдерге маманданса, оларға әдетте BA дипломы беріледі.

Psychology is an academic and applied field involving the study of behaviour and mental processes. Psychology also refers to the application of such knowledge to various spheres of human activity, including problems of individuals' daily lives and the treatment of mental illness. The word psychology comes from the Ancient Greek ψυχή (psyche, "soul" or "mind") and the suffix logy ("study"). Psychology differs from anthropology, economics, political science, and sociology in seeking to capture explanatory generalizations about the mental function and overt behaviour of individuals, while the other disciplines focus on creating descriptive generalizations about the functioning of social groups or situation specific human behaviour. In practice, however, there is quite a lot of cross fertilization that takes place among the various fields. Psychology differs from biology and neuroscience in that it is primarily concerned with the interaction of mental processes and behaviour, and of the overall processes of a system, and not simply the biological or neural processes themselves, though the subfield of neuropsychology combines the study of the actual neural processes with the study of the mental effects they have subjectively produced. Many people associate psychology with clinical psychology, which focuses on assessment and treatment of problems in living and psychopathology. In reality, psychology has myriad specialties including social psychology, developmental psychology, cognitive psychology, educational psychology, industrial organizational psychology, mathematical psychology, neuropsychology, and quantitative analysis of behaviour. Psychology is a very broad science that is rarely tackled as a whole, major block. Although some subfields encompass a natural science base and a social science application, others can be clearly distinguished as having little to do with the social sciences or having a lot to do with the social sciences. For example, biological psychology is considered a natural science with a social scientific application (as is clinical medicine), social and occupational psychology are, generally speaking, purely social sciences, whereas neuropsychology is a natural science that lacks application out of the scientific tradition entirely. In British universities, emphasis on what tenet of psychology a student has studied and/or concentrated is communicated through the degree conferred: BPsy indicates a balance between natural and social sciences, BSc indicates a strong (or entire) scientific concentration, whereas a BA underlines a majority of social science credits. This is not always necessarily the case however, and in many UK institutions students studying the BPsy, BSc, and BA follow the same curriculum as outlined by The British Psychological Society and have the same options of specialism open to them regardless of whether they choose a balance, a heavy science basis, or heavy social science basis to their degree. If they applied to read the BA. for example, but specialized in heavily science based modules, then they will still generally be awarded the BA.

Әлеуметтану

Әлеуметтану – қоғамды, жеке адамдардың қоғаммен қарым-қатынасын, айырмашылықтардың салдары мен адамның әлеуметтік іс-қимылының басқа да аспектілерін жүйелі түрде зерттеу ғылымы. Сөздің мағынасы ежелгі грек тілінен алынған «оқу» деген мағынаны білдіретін –logy жұрнағынан және «серік», немесе жалпы алғанда «қоғам» деген мағынаны білдіретін латын сөзі socius-тан құралған. Огюст Конт (1798–1857) 1838 жылы әлеуметтік құбылыстарды зерттеу үшін жаратылыстану ғылымдарының принциптері мен әдістерін қолдану жолын сипаттау мақсатымен «әлеуметтану» терминін енгізді. Конт тарихты, психологияны және экономиканы әлеуметтік саланың сипаттамалық түсінігі арқылы біріктіруге тырысты. Ол әлеуметтік кемшіліктерді социологиялық позитивизм арқылы емдеуге болатынын ұсынды, бұл эпистемологиялық тәсіл «Позитивті философия курсы» [1830–1842] және «Позитивизмнің жалпы көрінісі» (1844) еңбектерінде баяндалған. Конт әдетте «Социологияның әкесі» деп есептелсе де, бұл ғылымды ресми түрде француз ойшылы Эмиль Дюркгейм (1858–1917) қалыптастырды, ол практикалық әлеуметтік зерттеулердің негізі ретінде позитивизмді дамытты. Дюркгейм 1895 жылы Бордо университетінде алғашқы еуропалық социология кафедрасын құрып, «Социологиялық әдістеме ережелерін» жариялады. 1896 жылы ол «L'Année sociologique» журналын іске қосты. Дюркгеймнің маңызды монографиясы «Өзін-өзі өлтіру» (1897) католиктер мен протестанттар арасындағы өзін-өзі өлтіру көрсеткіштерін зерттеу арқылы социологиялық талдауды психология мен философиядан ажыратып көрсетті. Карл Маркс Конттың позитивизмін қабылдамады, бірақ тарихи материализмге негізделген қоғам ғылымын құруға ұмтылды, және термин кең мағынаға ие болғаннан кейін социологияның негізін қалаушы тұлғасы ретінде танылды. 20 ғасырдың басында Макс Вебер мен Георг Зиммель сияқты неміс социологтарының бірінші толқыны социологиялық антипозитивизмді дамытты. Бұл саланың үш негізгі әлеуметтік ойлау түрінің бірігісі екенін айтуға болады: Дюркгейм позитивизмі және құрылымдық функционализм; Марксистік тарихи материализм және қақтығыс теориясы; Вебердің антипозитивизмі және түсіну талдауы. Американдық социология өзіндік жолмен дамыды, марксистік ықпал аз болды, қатаң эксперименттік әдістемеге баса назар аударылды және прагматизм мен әлеуметтік психологиямен тығыз байланысты болды. 1920 жылдары Чикаго мектебінде символдық интеракционизм пайда болды. Ал 1930 жылдары Франкфурт мектебі сындық теория идеясын ұсынды, бұл марксистік социологияның салааралық түрі, ол Зигмунд Фрейд пен Фридрих Ницше сияқты ойшылдардың еңбектеріне сүйенді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін сындық теория өзіндік дамуға ие болды, әдеби сынға және Бірмингем мектебінің мәдени зерттеулерін құруға әсер етті. Әлеуметтану индустрияландыру, урбанизация, секуляризация және рационалдану процесі сияқты қазіргі заманның шақыруларына жауап ретінде академиялық тұрғыда дамыды. Бұл ғылым адамдарды жеке тұлға ретінде ғана емес, сонымен қатар қауымдастықтардың, топтардың, қауымдардың және институттардың мүшелері ретінде байланыстыратын және бөлетін әлеуметтік ережелер мен процестерді зерттейді, сондай-ақ адамның әлеуметтік өмірінің ұйымдасуы мен дамуын қарастырады. Социологиялық зерттеулердің саласы көшедегі анонимді адамдардың арасындағы қысқа кездесулерді талдаудан бастап, жаһандық әлеуметтік процестерді зерттеуге дейін жетеді. Әлеуметтанушылар Питер Л. Бергер мен Томас Лакманн айтқандай, шындықтың әлеуметтік құрылымын түсінуге ұмтылады. Көптеген социологтар бір немесе бірнеше салаларда жұмыс істейді. Бұл ғылымды сипаттаудың бір пайдалы жолы – қоғамның әртүрлі өлшемдерін зерттейтін салалар жиынтығы ретінде қарастыру. Мысалы, әлеуметтік стратификация теңсіздік пен таптық құрылымды зерттейді; демография халық санының немесе құрамының өзгеруін зерттейді; криминология қылмыстық мінез-құлық пен ауытқушылықты зерттейді; саяси социология қоғам мен мемлекеттің өзара әрекетін зерттейді. Социологиялық эпистемология, әдістер және зерттеулер аясы пайда болғаннан бері айтарлықтай кеңейіп, дамыды. 1969 жылы феминисттік социологтар американдық социологиялық қауымдастықтың жылдық конференциясында ғылымның андроцентризмін сынады. Бұл әйелдер үшін әлеуметтанушылар ұйымын құруға және, ақырында, «Гендер және қоғам» атты жаңа социологиялық журналын шығаруға әкелді. Бүгінде гендерлік социология ғылымның ең маңызды салаларының бірі саналады. Жаңа социологиялық салалар пайда болып келеді – мысалы, қауымдық зерттеулер, есептеу социологиясы, қоршаған орта социологиясы, желілік талдау, актерлік желі теориясы, гендерлік зерттеулер және одан да көптеген салалар, олардың көпшілігі салааралық сипатқа ие.

Sociology is the systematic study of society, individuals' relationship to their societies, the consequences of difference, and other aspects of human social action. The meaning of the word comes from the suffix logy, which means "study of", derived from Ancient Greek, and the stem soci , which is from the Latin word socius, meaning "companion", or society in general. Auguste Comte (1798–1857) coined the term sociology to describe a way to apply natural science principles and techniques to the social world in 1838. Comte endeavoured to unify history, psychology and economics through the descriptive understanding of the social realm. He proposed that social ills could be remedied through sociological positivism, an epistemological approach outlined in The Course in Positive Philosophy [1830–1842] and A General View of Positivism (1844). Though Comte is generally regarded as the "Father of Sociology", the discipline was formally established by another French thinker, Émile Durkheim (1858–1917), who developed positivism as a foundation to practical social research. Durkheim set up the first European department of sociology at the University of Bordeaux in 1895, publishing his Rules of the Sociological Method. In 1896, he established the journal L'Année sociologique. Durkheim's seminal monograph, Suicide (1897), a case study of suicide rates among Catholic and Protestant populations, distinguished sociological analysis from psychology or philosophy. Karl Marx rejected Comte's positivism but nevertheless aimed to establish a science of society based on historical materialism, becoming recognized as a founding figure of sociology posthumously as the term gained broader meaning. Around the start of the 20th century, the first wave of German sociologists, including Max Weber and Georg Simmel, developed sociological antipositivism. The field may be broadly recognized as an amalgam of three modes of social thought in particular: Durkheimian positivism and structural functionalism; Marxist historical materialism and conflict theory; and Weberian antipositivism and verstehen analysis. American sociology broadly arose on a separate trajectory, with little Marxist influence, an emphasis on rigorous experimental methodology, and a closer association with pragmatism and social psychology. In the 1920s, the Chicago school developed symbolic interactionism. Meanwhile, in the 1930s, the Frankfurt School pioneered the idea of critical theory, an interdisciplinary form of Marxist sociology drawing upon thinkers as diverse as Sigmund Freud and Friedrich Nietzsche. Critical theory would take on something of a life of its own after World War II, influencing literary criticism and the Birmingham School establishment of cultural studies. Sociology evolved as an academic response to the challenges of modernity, such as industrialization, urbanization, secularization, and a perceived process of enveloping rationalization. The field generally concerns the social rules and processes that bind and separate people not only as individuals, but as members of associations, groups, communities and institutions, and includes the examination of the organization and development of human social life. The sociological field of interest ranges from the analysis of short contacts between anonymous individuals on the street to the study of global social processes. In the terms of sociologists Peter L. Berger and Thomas Luckmann, social scientists seek an understanding of the Social Construction of Reality. Most sociologists work in one or more subfields. One useful way to describe the discipline is as a cluster of sub fields that examine different dimensions of society. For example, social stratification studies inequality and class structure; demography studies changes in population size or type; criminology examines criminal behaviour and deviance; and political sociology studies the interaction between society and state. Since its inception, sociological epistemologies, methods, and frames of enquiry, have significantly expanded and diverged. In 1969, feminist sociologists challenged the discipline's androcentrism at the American Sociological Association's annual conference. This led to the founding of the organization Sociologists for Women in Society, and, eventually, a new sociology journal, Gender & Society. Today, the sociology of gender is considered to be one of the most prominent sub fields in the discipline. New sociological sub fields continue to appear — such as community studies, computational sociology, environmental sociology, network analysis, actor network theory, gender studies, and a growing list, many of which are cross disciplinary in nature.

Теория

Кейбір әлеуметтік теоретиктер зерттеудің субъективті сипатына баса назар аударады. Бұл авторлар әлеуметтік теорияның түрлі түрлерін қамтитын көзқарастарын ұстанады: Сындық теория – әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық пәндердегі білімді пайдаланып, қоғам мен мәдениетті зерттеу және сынға алу. Диалектикалық материализм – Карл Маркс философиясы, ол Гегельдің диалектикасын алып, оны Фейербахтың материализмімен біріктірді. Феминистік теория – феминизмнің теориялық немесе философиялық дискурсқа кеңейтілуі; оның мақсаты – гендерлік теңсіздіктің мәнін түсіну. Марксистік теориялар, мысалы, революциялық теория, ғылыми социализм және кластық теория, философиядағы жұмысты қамтиды, ол Карл Маркстың теорияға материалистік көзқарасымен күшті ықпалдасқан немесе марксистер жазған еңбектер. Фронетикалық әлеуметтік ғылым – этика мен саяси билікке бағытталған әлеуметтік ғылымдарды жүргізудің теориясы және әдістемесі, ол Аристотельдік фронезистің қазіргі заманғы түсіндіруіне негізделген. Постколониалдық теория – колониализмнің мәдени мұрасына реакция. Постмодернизм – әдебиет, драма, сәулет, кино және дизайн туындыларының, сондай-ақ маркетинг пен бизнес, сонымен қатар 20 ғасырдың соңындағы тарих, құқық, мәдениет және дінді түсіндіру үшін бастапқы нүкте. Рационалды таңдау теориясы – әлеуметтік және экономикалық мінез-құлықты түсіну және көбінесе формалды түрде модельдеудің аясы. Әлеуметтік конструкционизм – әлеуметтік құбылыстардың әлеуметтік контексте қалай дамитынын қарастырады. Структурализм – белгілі бір саланың (мысалы, мифологияның) өзара байланысты бөліктердің күрделі жүйесі ретінде талдауға тырысатын гуманитарлық ғылымдарға қатысты көзқарас. Құрылымдық функционализм – әлеуметтік жүйенің әртүрлі элементтері бүкіл жүйеге қатысты қандай әлеуметтік функцияларды орындайтынын қарастыратын әлеуметтану парадигмасы. Басқа шеткі әлеуметтік теоретиктер зерттеудің баламалы табиғатына тереңдейді. Бұл авторлар әлеуметтік теорияның түрлі көзқарастарын бөліседі, олар келесілердің әртүрлі түрлерін қамтиды: Интеллектуализмге қарсылық – интеллектуалдарға және интеллектуалдық ізденістерге қатысты сын сезімін немесе бағалауды көрсетеді. Антиғылым – ғылым мен ғылыми әдіс-тәсілді сынға алатын ұстаным.

Some social theorists emphasize the subjective nature of research. These writers espouse social theory perspectives that include various types of the following:
Critical theory is the examination and critique of society and culture, drawing from knowledge across social sciences and humanities disciplines. Dialectical materialism is the philosophy of Karl Marx, which he formulated by taking the dialectic of Hegel and joining it to the materialism of Feuerbach. Feminist theory is the extension of feminism into theoretical, or philosophical discourse; it aims to understand the nature of gender inequality. Marxist theories, such as revolutionary theory, scientific socialism, and class theory, cover work in philosophy that is strongly influenced by Karl Marx's materialist approach to theory or is written by Marxists. Phronetic social science is a theory and methodology for doing social science focusing on ethics and political power, based on a contemporary interpretation of Aristotelian phronesis. Post colonial theory is a reaction to the cultural legacy of colonialism. Postmodernism refers to a point of departure for works of literature, drama, architecture, cinema, and design, as well as in marketing and business and in the interpretation of history, law, culture and religion in the late 20th century. Rational choice theory is a framework for understanding and often formally modeling social and economic behaviour. Social constructionism considers how social phenomena develop in social contexts. Structuralism is an approach to the human sciences that attempts to analyze a specific field (for instance, mythology) as a complex system of interrelated parts. Structural functionalism is a sociological paradigm that addresses what social functions various elements of the social system perform in regard to the entire system. Other fringe social theorists delve into the alternative nature of research. These writers share social theory perspectives that include various types of the following:
Anti intellectualism describes a sentiment of critique towards, or evaluation of, intellectuals and intellectual pursuits. Antiscience is a position critical of science and the scientific method.

Рекурсивтілік

Авторлар рекурсивтілік тұжырымын әлеуметтік ғалымдар әрқашан қатысы бар әлем туралы білім жасағандағы жағдайды баса көрсету үшін пайдаланады. Одри Алехандроның сөзінше, "әлеуметтік ғалымдар ретінде біздің жағдайымыздың рекурсивтілігі біздің бірден субъект (өйткені дискурстар біз талдайтын құрал) және біз жасайтын академиялық дискурстардың объектісі (өйткені біз талдайтын әлемге жататын әлеуметтік агенттер) екендігімізбен байланысты". Осыған сүйене отырып, ол рекурсивтілікті эмансипациялық білімді жасаудағы маңызды қиындық деп санайды, бұл рефлексивті күш-жігерді қажет етеді:

Білім және білімі

Көптеген университеттер әлеуметтік ғылымдар саласында білім беруді ұсынады. Әлеуметтік ғылымдар бакалавры – әлеуметтік ғылымдарға арналған мамандық, ол көбінесе әлеуметтік ғылымдар пәндерін қамтитын басқа бакалавр мамандықтарына қарағанда икемдірек және тереңірек болады. АҚШ-та әлеуметтік ғылымдар саласын оқыған студентке университет бакалавр дәрежесін тағайындауы мүмкін, әсіресе егер бұл сала тарих сияқты дәстүрлі гуманитарлық ғылымдардың біріне жатса, немесе Лондон экономика мектебіндегідей ғылым бакалавры (BSc) дәрежесі берілуі мүмкін, себебі әлеуметтік ғылымдар ғылымның екі негізгі саласының бірін құрайды (екіншісі – табиғаттану ғылымдары). Сонымен қатар, кейбір оқу орындарында нақты бір әлеуметтік ғылым бойынша мамандықтар бар, мысалы, экономика бакалавры, бірақ мұндай мамандандырылған бакалавр мамандықтары АҚШ-та салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Аспиранттар магистр дәрежесін (магистр, ғылым магистрі немесе мемлекеттік басқару магистрі сияқты салалық мамандықтар) немесе докторлық дәреже алуы мүмкін (мысалы, PhD).

Әлеуметтік ғылымның төменгі басымдығы

Әлеуметтік ғылымдар табиғи ғылымдарға қарағанда аз қаржыландырылады. Климатқа қатысты зерттеулерге жұмсалатын барлық қаржының шамамен 0,12% ғана климаттың өзгеруін жеңілдетудің әлеуметтік ғылымдарына бөлінеді деп есептеледі. Климаттың өзгеруін зерттеудегі табиғи ғылымдарға одан әлдеқайда көп қаржы жұмсалады, сондай-ақ климаттың өзгеруінің салдары мен оған бейімделуді зерттеуге де қомақты қаражат жұмсалады. Бұл ресурстардың дұрыс бөлінбегендігі айтылады, себебі қазіргі уақыттағы ең маңызды мәселе – климаттың өзгеруін жеңілдету үшін адамдардың мінез-құлқын қалай өзгертуді анықтау болып табылады, ал климаттың өзгеруінің табиғи ғылымы қазірдің өзінде жетілдірілген және бейімделуді басқаруға ондаған жылдар мен ғасырлар жетеді. Бұл қажеттілік 1932 жылғы революциядан кейін күшейді, оның нәтижесінде ЮСП құрылып, Оңтүстік Америкадағы ең ірі университет атанды. Содан кейін бұл оқиғалар университеттердегі білім беру бағдарламаларын енгізуге және антропология, социология және саясаттану салаларындағы ұлттық қауымдастықтардың құрылуына әкелді.

20 және 21 ғасырлар дереккөздері

Нил Дж. Смеллер және Пол Б. Балтес (2001). Әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарының халықаралық энциклопедиясы, Амстердам: Elsevier. Берн, Д. С. (1998). Күрделілік теориясы және әлеуметтік ғылымдар: кіріспе. Routledge. Купер, А. және Купер, Дж. (1985). Әлеуметтік ғылымдар энциклопедиясы. Лондон: Routledge & Kegan Paul. (ред., 1996 жылғы нұсқаның шектеулі алдын ала қаралымы бар) Lave, C. A. және March, J. G. (1993). Әлеуметтік ғылымдардағы модельдерге кіріспе. Ланхам, М.Д.: Америка университетінің баспасы. Перри, Джон және Эрна Перри. Қазіргі қоғам: Әлеуметтік ғылымдарға кіріспе (12-шы басылым, 2008), колледж оқулығы. Поттер, Д. (1988). Қоғам және әлеуметтік ғылымдар: кіріспе. Лондон: Routledge [u. a.]. Дэвид Л. Силлс және Роберт К. Мертон (1968). Әлеуметтік ғылымдардың халықаралық энциклопедиясы. Селигман, Эдвин Р. А. және Альвин Джонсон (1934). Әлеуметтік ғылымдар энциклопедиясы. (13 томдық) Уорд, Л. Ф. (1924). Динамикалық социология немесе қолданбалы әлеуметтік ғылымдар: Статикалық социология және одан аз күрделі ғылымдарға негізделген. Нью-Йорк: D. Appleton. Левитт, Ф. М. және Браун, Э. (1920). Әлеуметтік ғылымдардың негіздері. Нью-Йорк: Macmillan. Bogardus, E. S. (1913). Әлеуметтік ғылымдарға кіріспе: оқулық жоспары. Лос-Анджелес: Ralston Press. Small, A. W. (1910). Әлеуметтік ғылымның мәні. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы.

XIX ғасыр дереккөздері

Эндрюс, С. П. (1888). Қоғам ғылымы. Бостон, Массачусетс: Сара Э. Холмс. Денслоу, В. Б. (1882). Қазіргі заманғы ойшылдар, әсіресе әлеуметтік ғылымдар туралы: Олар не ойлайды және неге. Чикаго: Белфорд, Кларк және компания. Харрис, Уильям Торри (1879). Әлеуметтік ғылымдарды зерттеу әдісі: 1879 жылдың 4 наурызында Сент-Луис әлеуметтік ғылымдар қауымдастығы алдында оқылған дәріс. Сент-Луис: G. I. Jones and Co, 1879 жыл. Гамильтон, Р. С. (1873). Әлеуметтік ғылымдардың қазіргі жағдайы. Әлеуметтік философиядағы ой-пікірдің тарихи және сын тұрғысынан дамуын қарастыру. Нью-Йорк: Х. Л. Хинтон. Кэри, Х. К. (1867). Әлеуметтік ғылымның принциптері. Филадельфия: Дж. Б. Липпинкотт және компания. [т.б.]. I том, II том, III том. Кальверт, Г. Х. (1856). Әлеуметтік ғылымдарға кіріспе: Үш бөлімнен тұратын мәлімдеме. Нью-Йорк: Редфилд.

Қарсыластар мен сыншылар

Джордж Х. Смит (2014). Зиялылар және либертариандық: Томас Соуэлл және Роберт Нисбет. Фил Хатчинсон, Руперт Рид және Уэс Шаррок (2008). Әлеуметтік ғылым деп аталатын нәрсе жоқ. Сабиа, Д. Р., және Валлулис, Дж. (1983). Әлеуметтік ғылымды өзгерту: сындық теория және басқа да сын тұрғысынан қараулар. Олбани: Нью-Йорк штаты университетінің баспасы.