Әлеуметтік география: мазмұны мен даму тарихы

Кіріспе

Әлеуметтік география – адам мен кеңістік арасындағы қарым-қатынастарды зерттейтін, әлеуметтік теориямен және әсіресе социологиямен тығыз байланысты география саласы. Ол әлеуметтік құбылыстардың кеңістіктік аспектілерін қарастырады. Бұл терминнің 100 жылдан астам тарихы бар болғанымен, оның нақты мазмұны бойынша әлі де бірлік жоқ. 1968 жылы Энн Буттимер атап көрсеткендей, «көптеген ерекшеліктерді ескермегенде, әлеуметтік географияны белгілі бір мектептерде қалыптасқан академиялық дәстүр емес, бірқатар ғалымдардың еңбегінің нәтижесі деп қарастыруға болады». Сол кезде бері, құрылым мен агенттік арасындағы пікірталасқа бағытталған біріктіруге жасалған әрекеттерге қарамастан, оның әдістемелік, теориялық және тақырыптық әртүрлілігі артып, әлеуметтік географияның көптеген анықтамалары пайда болды. Сондықтан, қазіргі заманғы ғалымдар оның түрлі салаларын бөліп қарастырады. Алайда, Бенно Верленнің айтуынша, бұл әртүрлі түсініктер – қоғамның кеңістіктік құрылымын және әлеуметтік процестердің кеңістіктегі көрінісін түсіндіруге қатысты екі мәселеге берілген әртүрлі жауаптар ғана. Әлеуметтік географияның әртүрлі тұжырымдамалары географияның басқа салаларымен және, аздаған дәрежеде, социологиямен да қабаттасады. 1960 жылдары англо-американдық дәстүрде пайда болғанда, бұл термин әлеуметтік топтардың таралуындағы заңдылықтарды анықтаумен байланысты болды, сондықтан қалалық география мен қалалық социологиямен тығыз байланысты болды. 1970 жылдары американдық адам географиясындағы пікірталастың негізгі тақырыбы саяси-экономикалық процестер болды (әлеуметтік географияның феноменологиялық тұрғысынан қараулар да болды), ал 1990 жылдары географиялық ойға «мәдени бұрылыс» күшті әсер етті. Нейл Смит атап өткендей, екі жағдайда да бұл тәсілдер «әлеуметтік» салаға билік етуді мақсат етті. Американдық дәстүрде мәдени географияның тарихы әлеуметтік географиядан гөрі байырақ, және ол басқа жерлерде «әлеуметтік» деп қарастырылатын зерттеулерді қамтиды. Керісінше, континенттік Еуропаның кейбір дәстүрлерінде әлеуметтік география адам географиясына қатысты тәсіл ретінде қарастырылады және осылай қарастырылуда, тіпті оны жалпы адам географиясымен теңестіреді.

Branch of human geography
Social geography is the branch of human geography that is interested in the relationships between society and space, and is most closely related to social theory in general and sociology in particular, dealing with the relation of social phenomena and its spatial components. Though the term itself has a tradition of more than 100 years, there is no consensus on its explicit content. In 1968, Anne Buttimer noted that "[w]ith some notable exceptions, ( ) social geography can be considered a field created and cultivated by a number of individual scholars rather than an academic tradition built up within particular schools". Since then, despite some calls for convergence centred on the structure and agency debate, its methodological, theoretical and topical diversity has spread even more, leading to numerous definitions of social geography and, therefore, contemporary scholars of the discipline identifying a great variety of different social geographies. However, as Benno Werlen remarked, these different perceptions are nothing else than different answers to the same two (sets of) questions, which refer to the spatial constitution of society on the one hand, and to the spatial expression of social processes on the other. The different conceptions of social geography have also been overlapping with other sub fields of geography and, to a lesser extent, sociology. When the term emerged within the Anglo American tradition during the 1960s, it was basically applied as a synonym for the search for patterns in the distribution of social groups, thus being closely connected to urban geography and urban sociology. In the 1970s, the focus of debate within American human geography lay on political economic processes (though there also was a considerable number of accounts for a phenomenological perspective on social geography), while in the 1990s, geographical thought was heavily influenced by the "cultural turn". Both times, as Neil Smith noted, these approaches "claimed authority over the 'social'". In the American tradition, the concept of cultural geography has a much more distinguished history than social geography, and encompasses research areas that would be conceptualized as "social" elsewhere. In contrast, within some continental European traditions, social geography was and still is considered an approach to human geography rather than a sub discipline, or even as identical to human geography in general.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын

"Әлеуметтік география" (немесе "соцгеография") термині Францияда пайда болды, онда оны географ Элизе Реклюс және Ле Плей мектебінің әлеуметтанушылары бір-бірінен тәуелсіз қолданған. Шын мәнінде, терминнің алғаш рет нақтыланған пайда болуы 1884 жылы Ле Плей мектебінің мүшесі Пол де Рузиер жазған Реклюдің "Жаңа әмбебап география" (Nouvelle géographie universelle) еңбегіне жасаған шолуында кездеседі. Реклюс өзі бұл сөзді бірнеше хатында қолданды, алғашқысы 1895 жылға, ал соңғы жұмысы – 1905 жылы жарық көрген "Адам және жер" еңбегінде пайда болды. Бұл терминді басылым аталымының бөлігі ретінде алғаш рет қолданған адам – Ле Плей мектебінің тағы бір мүшесі Эдмонд Демолинс, оның "Францияның әлеуметтік географиясы" мақаласы 1896 және 1897 жылдары жарық көрді. Реклюс қайтыс болғаннан кейін, сондай-ақ Ле Плей идеяларының негізгі жақтаушыларынан кейін, Эмиль Дюркгеймнің әлеуметтік морфология тұжырымдамасынан бас тартып, француз географиясының ең ықпалды тұлғасы болып қалды. Оның шәкірттерінің бірі Камил Вало 1908 және 1911 жылдары жарық көрген екі томдық "Социалдық география" кітабын жазды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін әлеуметтік географияның теориялық негіздері жетілдірілмеді, нәтижесінде ауылдық және аймақтық географияның сипаттамалық зерттеулеріне басымдық берілді. Дегенмен, Видальдің еңбектері тарихи Анналь мектебіне үлкен әсер етті, олар да қазіргі географтармен бірге ауылдық бағытты ұстанды, ал Дюркгеймнің әлеуметтік морфология тұжырымдамасы кейін әлеуметтік географиямен байланыстырылып, Марсель Мосс және Морис Халбвакс сияқты әлеуметтанушылармен дамытылды. "Әлеуметтік география" терминін ағылшын-американдық дәстүрде алғаш рет Джордж Уилсон Хоук қолданды, оның "Әлеуметтік географияны зерттеу" атты мақаласы 1907 жылы жарық көрді, бірақ оның академиялық әсері болғанына ешқандай дәлел жоқ. Алайда, Ле Плейдің жұмысын Ұлыбританияда Патрик Геддес және Эндрю Джон Гербертсон қолдады. Керісінше, сол кездегі американдық академиялық географияда Карл О. Зауэр басқарған Берклидегі мәдени география мектебі басым болды, ал әлеуметтік топтардың кеңістіктік таралуын Чикагодағы әлеуметтану мектебі зерттеді. Чикаго университетінің географы Харлан Барроуз әлеуметтік географияны географияның үш негізгі саласының бірі деп санады. Социология мен география элементтерін біріктірген соғыстан бұрынғы тағы бір тұжырымдама – голландтық социолог Себальд Рудольф Штайнметц және оның Амстердамдық социография мектебімен құрылған. Алайда, оған нақты пәні болмады, ол география мен этнографияның үйлесімі болды, бұл теориялық социологияның нақты баламасы ретінде жасалды. Ал, 1930 жылдардың басында пайда болған Утрехт мектебінің әлеуметтік географиясы әлеуметтік топтар мен олардың өмір сүру ортасы арасындағы байланысты зерттеуге ұмтылды.

The term "social geography" (or rather "géographie sociale") originates from France, where it was used both by geographer Élisée Reclus and by sociologists of the Le Play School, perhaps independently from each other. In fact, the first proven occurrence of the term derives from a review of Reclus' Nouvelle géographie universelle from 1884, written by Paul de Rousiers, a member of the Le Play School. Reclus himself used the expression in several letters, the first one dating from 1895, and in his last work L'Homme et la terre from 1905. The first person to employ the term as part of a publication's title was Edmond Demolins, another member of the Le Play School, whose article Géographie sociale de la France was published in 1896 and 1897. After the death of Reclus as well as the main proponents of Le Play's ideas, and with Émile Durkheim turning away from his early concept of social morphology, remained the most influential figure of French geography. One of his students, Camille Vallaux, wrote the two volume book Géographie sociale, published in 1908 and 1911. Until the Second World War, no more theoretical framework for social geography was developed, though, leading to a concentration on rather descriptive rural and regional geography. However, Vidal's works were influential for the historical Annales School, who also shared the rural bias with the contemporary geographers, and Durkheim's concept of social morphology was later developed and set in connection with social geography by sociologists Marcel Mauss and Maurice Halbwachs. The first person in the Anglo American tradition to use the term "social geography" was George Wilson Hoke, whose paper The Study of Social Geography was published in 1907, yet there is no indication it had any academic impact. Le Play's work, however, was taken up in Britain by Patrick Geddes and Andrew John Herbertson. By contrast, the American academic geography of that time was dominated by the Berkeley School of Cultural Geography led by Carl O. Sauer, while the spatial distribution of social groups was already studied by the Chicago School of Sociology. Harlan H. Barrows, a geographer at the University of Chicago, nevertheless regarded social geography as one of the three major divisions of geography. Another pre war concept that combined elements of sociology and geography was the one established by Dutch sociologist Sebald Rudolf Steinmetz and his Amsterdam School of Sociography. However, it lacked a definitive subject, being a combination of geography and ethnography created as the more concrete counterpart to the rather theoretical sociology. In contrast, the Utrecht School of Social geography, which emerged in the early 1930s, sought to study the relationship between social groups and their living spaces.

Еуропалық континент

Неміс тіліндегі географияда әлеуметтік топтар мен ландшафт арасындағы байланысқа назар аударуды Ханс Бобек пен Вольфганг Хартке Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін одан әрі дамытты. Бобек үшін ландшафтты құрайтын, әлеуметтік факторлардың ықпалымен қалыптасқан Lebensformen (өмір салты) топтары оның әлеуметтік-географиялық талдауының негізгі бөлігі болды. Хартке де осыған ұқсас көзқараспен ландшафтты белгілі бір әлеуметтік топтардың мінез-құлқының көрсеткіштері немесе іздерінің көзі ретінде қарастырды. Бұл көзқарасқа ең танымал мысал – Sozialbrache (әлеуметтік тыныс) тұжырымдамасы, яғни ауыл шаруашылығынан кетудің көрсеткіші ретінде егістік жерді игермеу. Француздық Әлеуметтік географиясы, әсіресе Хартке идеяларына зор ықпал еткенімен, француздық адам географиясында осындай ерекше ойлау мектебі қалыптасқан жоқ. Дегенмен, Альберт Деманжон әлеуметтік топтардың адам географиялық талдауының орталық тұсында болуы керек деген (авторы қайтыс болғаннан кейін жарияланған) пікірімен саланың бірқатар жүйелі тұжырымдамаларына жол ашты. Бұл міндетті Пьер Жорж және Максимилиан Сорр сияқтылар орындады. Марксист болғандықтан Жоржтың ұстанымына әлеуметтік-экономикалық ұстаным басым болды, бірақ сол кездегі француздық әлеуметтанушылардың еңбектерінде кездесетін структуралистік интерпретацияларсыз. Алайда, кеңістіктің (әлеуметтік) өндірісі тұжырымдамасын енгізген тағы бір француз марксисі, социолог Анри Лефевр болды. Ол бұл және осымен байланысты тақырыптар туралы 1930 жылдардан бері жазып келді, бірақ оны 1974 жылы ғана «La Production de L'Espace» еңбегінде толыққанды түсіндірді. Сорр экологиялық мекен тұжырымдамасына байланысты қоғамның схемасын жасады, ал социолог Пол Генри Чомбар де Лауве оны қалалық контексте қолданды. Голландтық географ Кристиан ван Паассен үшін әлем – экзистенциализмнің ықпалымен қалыптасқан «син-экологиялық кешен» деп аталатын, әртүрлі масштабтағы әлеуметтік-кеңістіктік бірліктерден тұрады. Адам географиясына қатысты талдамалық экологиялық көзқарас Эдгар Канттың 1930 жылдары туған Эстониясында және кейіннен Лунд университетінде дамыды, ол оны «антропоэкология» деп атады. Оның әлеуметтік өмірдің уақыттық өлшемін түсінуі Торстен Хегерстранд пен Свен Годлундтың еңбектері арқылы уақыт географиясының қалыптасуына әкелді.

In the German language geography, this focus on the connection between social groups and the landscape was further developed by Hans Bobek and Wolfgang Hartke after the Second World War. For Bobek, groups of Lebensformen (patterns of life)—influenced by social factors—that formed the landscape, were at the center of his social geographical analysis. In a similar approach, Hartke considered the landscape a source for indices or traces of certain social groups' behaviour. The best known example of this perspective was the concept of Sozialbrache (social fallow), i. e. the abandoning of tillage as an indicator for occupational shifts away from agriculture. Though the French Géographie Sociale had been a great influence especially on Hartke's ideas, no such distinct school of thought formed within the French human geography. Nonetheless, Albert Demangeon paved the way for a number of more systematic conceptualizations of the field with his (posthumously published) notion that social groups ought to be within the center of human geographical analysis. That task was carried out by Pierre George and Maximilien Sorre, among others. Then a Marxist, George's stance was dominated by a socio economic rationale, but without the structuralist interpretations found in the works of some the French sociologists of the time. However, it was another French Marxist, the sociologist Henri Lefebvre, who introduced the concept of the (social) production of space. He had written on that and related topics since the 1930s, but fully expounded it in La Production de L'Espace as late as 1974. Sorre developed a schema of society related to the ecological idea of habitat, which was applied to an urban context by the sociologist Paul Henry Chombart de Lauwe. For the Dutch geographer Christiaan van Paassen, the world consisted of socio spatial entities of different scales formed by what he referred to as a "syn ecological complex", an idea influenced by existentialism. A more analytical ecological approach on human geography was the one developed by Edgar Kant in his native Estonia in the 1930s and later at Lund University, which he called "anthropo ecology". His awareness of the temporal dimension of social life would lead to the formation of time geography through the works of Torsten Hägerstrand and Sven Godlund.

Оқулық

Джексон, Питер және Сьюзан Дж. Смит (1984): Әлеуметтік географияны зерттеу. Бостон, Лондон (Ален және Унвин). 239 б.
Смит, Сьюзан Дж. және басқалар. (ред.) (2010): Әлеуметтік географиялар жөніндегі Сайдж анықтамалығы. Лондон (Сейдж). 614 б.
Валентин, Гилл (2001): Әлеуметтік географиялар: кеңістік және қоғам. Нью-Йорк (Прентис Холл). 400 б.
Верлен, Бенно (2008): Социалгеография: Кіріспе (3-басылым). Берн және басқалар. (Хаупт). 400 б.
Ньюкасл әлеуметтік географиясы ұжымы (2021) Әлеуметтік география: кіріспе. Роуман және Литтлфилд Халықаралық.

Басқалар

Грегори, Дерек және Джон Ури (ред.) (1985): Әлеуметтік қатынастар және кеңістіктік құрылымдар. Басингстоук және т.б. (Макмиллан). 440 б.
Грегори, Дерек (1994): Географиялық қиялдар. Кембридж, Массачусетс (Блэкуэлл). 442 б.
Хампл, Мартин (2000): Шындық, қоғам және географиялық/қоршаған ортаны ұйымдастыру: Біртұтас тәртіпті іздеу. Прага (Прагадағы Карл университетінің ғылым факультеті). 112 б.
Верлен, Бенно (1993): Қоғам, әрекет және кеңістік: Баламалы адам географиясы. Лондон, Нью-Йорк (Рутледж). 249 б.