Кіріспе

Тарихилық – тарихилық деп аталатын философиялық теорияларды зерттеу арқылы әлеуметтік және мәдени құбылыстарды түсіндіруге бағытталған тәсіл. Тарихилық – құбылыстардың, әсіресе әлеуметтік және мәдени тәжірибелердің (оның ішінде идеялар мен сенімдерді) тарихын зерттеу арқылы, яғни олардың қалыптасу процесін зерттеу арқылы түсіндіруге арналған тәсіл. Бұл термин философия, антропология және социологияда кеңінен қолданылады. Осы тарихи тәсіл түсіндіру үшін функционализм деп аталатын тәсілден өзгеше және оны толықтырады. Функционализм, мысалы, әлеуметтік форма сияқты құбылысты, осы әлеуметтік форманың қоғам құрылымында қандай функцияны орындағаны туралы негізделген аргументтер беру арқылы түсіндіруге тырысады. Керісінше, тарихи көзқарас құбылысты белгілі бір нәрсе деп қабылдап, оны негізделген принциптермен дәлелдеудің орнына, "Бұл қайдан пайда болды?" және "Оның қалыптасуына қандай факторлар әсер етті?" деген сұрақтарға жауап іздейді. Яғни, тарихи түсіндірмелер көбінесе процесс пен ықтималдықтың рөліне көбірек мән береді. Тарихилық теориялар мен наративтерді контекстуалдандыруға көмектеседі және әлеуметтік және мәдени құбылыстардың қалай қалыптасқанын түсінуге көмектесетін пайдалы құрал болып табылады. Тарихи көзқарас дәстүрлердің рөлін ескермейтін қатаң эмпиризм және контекстен тыс рационализм сияқты білімнің жекелеген теорияларынан ерекшеленеді. Тарихилық барлық дамуды негізгі принциптермен (мысалы, экономикалық детерминизмде) түсіндіруге болатын деп санайтын редукционистік теориялармен немесе тарихи өзгерістер толығымен кездейсоқ болып өтеді деп санайтын теориялармен қайшы болуы мүмкін. Дэвид Саммерс Е. Гомбрихтің еңбегіне сүйене отырып, тарихилықты теріс тұрғысынан анықтайды, ол "тарих заңдарын тұжырымдауға болады және тарихтың нәтижесін болжауға болады" деп жазады, сондай-ақ "тарих оқиғалардан бұрын әмбебап матрица болып табылады деген идеяны қосады, ал оқиғалар тарихшымен осы матрицаның ішінде ғана реттеледі". Бұл тәсіл, оның сөзіне қарағанда, "тарихтың соңы көрінеді, демек тарих схемасында орын жоқ деп саналатын топтарды жоюды ақтауға болады" және ол "қазіргі заманның ең қатыгез мифтерінің кейбіреуін жасауға" әкелді.

Терминнің пайда болуы

Тарихилық термині (Historismus) неміс философы Карл Вильгельм Фридрих Шлегельмен бірге пайда болды. Уақыт өте келе, тарихилықтың мәні және оны қалай қолдану керектігі әртүрлі және қарама-қайшы мағыналарға ие болды. Тарихилықтың элементтері француз эссешісі Мишель де Монтеньнің (1533–1592) және итальян философы Г. Б. Виконың (1668–1744) еңбектерінде кездеседі, ал 19 ғасырдағы Еуропада ықпалды болған Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің (1770–1831) диалектикасымен толыққанды дамыды. Гегельдің ықпалымен жазылған Карл Маркстің еңбектерінде де тарихилық көрініс тапқан. Бұл термин сонымен қатар эмпирикалық әлеуметтік ғылымдармен және Франц Боас еңбектерімен де байланысты. Тарихилық көбінесе герменевтикалық болады, себебі ол ақпаратты сақтықпен, қатаң және контекстке сәйкес түсіндіруді бағалайды; немесе релятивистік, өйткені ол әмбебап, түпкілікті және өзгермейтін түсіндірулер туралы ұғымдарды жоққа шығарады.

Гегельдік

Гегель адамзат бостандығын жүзеге асыруды тарихтың түпкі мақсаты ретінде қарастырды, оған тек кемелді мемлекет құру арқылы қол жеткізуге болады. Тарихи прогресс осы мемлекетке қарай диалектикалық үдеріс арқылы жүзеге асады: адамзаттың мақсаты (бостандық) мен оның қазіргі жағдайы арасындағы шиеленіс адамзатты өз жағдайын өз табиғатына сәйкес өзгертуге ұмтылуға жетелейді. Алайда, адамдар көбінесе адамзат пен тарихтың мақсатын білмейді, сондықтан бостандыққа жету процесі міндетті түрде өзін-өзі тану процесі болып табылады. Гегель бостандыққа қарайғы жетістіктерді "рух" (Geist) арқылы іске асырылады деп санады, ол барлық адам әрекеттерін және өзара әрекеттесуін басқаратын, сырттан көрінетін күш. Дегенмен, Гегель рухтың "шектеулі субъектілердің қызметі арқылы" пайда болатын жай абстракция екенін нақтылайды. Осылайша, Гегельдің тарихты анықтайтын күштерінің метафизикалық сипаты болмауы мүмкін, бірақ оның көптеген қарсыластары мен түсіндірушілері оны метафизикалық және детерминистік көзқарас ұстанатын тұлға ретінде қарастырған. Гегельдің тарихилігі сондай-ақ кез келген адамзат қоғамын және ғылым, өнер немесе философия сияқты барлық адам әрекеттерін олардың тарихымен анықталатынын көрсетеді. Сондықтан олардың мәнін тек осы тарихты түсіну арқылы ғана табуға болады. Кез келген мұндай адам әрекетінің тарихы жалғасу ғана емес, сонымен қатар бұрынғыға қарсы әрекет етеді; бұл Гегельдің әйгілі диалектикалық ілімінің көзі, әдетте "тезис, антитезис және синтез" ұранымен түйінделеді. (Гегель бұл терминдерді қолданбаған, бірақ Иоганн Фихте қолданған.) Гегельдің "Философия – философия тарихы" деген атақты афоризмі оны айқын көрсетеді. Гегельдің ұстанымы, ең жақсысы, адам қоғамы мен әлеуметтік әрекеттердің өзіндігінен анықталуының атомдық және редукционистік пікірлеріне қарсы қойылғанда түсініледі, ондағы әрекеттердің жиынтығы арқылы өзіндік анықталу жүреді. Тағы бір қарама-қайшы модель – әлеуметтік келісімшарттың тұрақты метафорасы. Гегель жеке адамдар мен қоғамдар арасындағы қарым-қатынасты атомдық емес, органикалық деп санайды: тіпті олардың әлеуметтік дискурсы тіл арқылы жүзеге асырылады, ал тіл этимологияға және бірегей сипатқа негізделген. Осылайша ол өткеннің мыңдаған жартылай ұмытылған метафораларын сақтайды. Адамның неге осындай екенін түсіну үшін, сіз оның қоғамдағы бейнесін зерттеуіңіз керек: ал сол қоғамды түсіну үшін, сіз оның тарихын және оған әсер еткен күштерді түсінуіңіз керек. "Заман рухы" – бұл кез келген уақытта адамзат тарихында әрекет ететін ең маңызды факторлардың нақты бейнесі. Бұл әрекеттің телеологиялық теорияларымен қарама-қайшы, олар мақсатты әрекеттің шешуші факторы деп санайды, сондай-ақ "табула раса" немесе бос тақтаға сенетіндермен де қарама-қайшы, онда жеке адамдар өзара әрекеттесулерімен анықталады. Бұл идеяларды әртүрлі жолмен түсіндіруге болады. Оң гегельдіктер Гегельдің организм және адамзат қоғамының тарихи тұрғыдан анықталған табиғаты туралы пікірлеріне сүйене отырып, Гегельдің тарихилігін ұлттық топтардың бірегей тағдырын және тұрақтылық пен институттардың маңыздылығын ақтау ретінде қарастырды. Гегельдің адам қоғамын оны құрайтын жеке тұлғалардан үлкен бірлік ретінде қарастыруы тоғызыншы ғасырдағы романтикалық ұлтшылдыққа және оның жиырмасыншы ғасырдағы шектен шығуларына әсер етті. Ал жас гегельдіктер Гегельдің әлеуметтік қайшылықтардың әсерімен қалыптасқан қоғам туралы ойларын әлеуметтік прогресс туралы ілім ретінде түсіндіріп, осы күштерді әр түрлі нәтижелерге жеткізуге тырысты. Карл Маркстің "тарихи сөзсіздіктер" және тарихи материализм туралы ілімі Гегель ойларының осы бөлігіне жасалған маңызды реакциялардың бірі болып табылады. Карл Маркстің шеттену теориясы капитализм жұмысшылар мен олардың жұмысы арасындағы дәстүрлі қарым-қатынасты бұзады деп дәлелдейді. Гегельдік тарихилік оның адамзат қоғамының дамуы туралы идеяларымен байланысты, атап айтқанда диалектикамен және логиканың шындықтың ішкі маңызды табиғатын көрсететін түсінігімен. Гегель бұл өзгерістерді "заманауи" әлеммен қарым-қатынас жасау қажеттілігімен байланыстырады, ал ежелгі философтар өздеріне жұмбақ болған, ал ортағасырлық философтар монахтар болған. Гегель Философия тарихында былай деп жазады: Қазіргі заманда жағдай мүлдем басқаша; енді біз өзінен-өзі бір сыныпты құрайтын философтық тұлғаларды көре алмаймыз. Қазіргі уақытта барлық айырмашылықтар жоғалып кетті; философтар монахтар емес, өйткені біз оларды әдетте әлеммен байланысты, басқалармен бірлесіп қандай да бір ортақ жұмыс немесе кәсіппен айналысатын күйде табамыз. Олар тәуелсіз өмір сүрмейді, бірақ азаматтар ретінде қарым-қатынаста болады немесе мемлекеттік қызметтерді атқарып, мемлекеттік өмірге қатысады. Әрине, олар жеке тұлғалар болуы мүмкін, бірақ егер олай болса, олардың осылайшағы мәні оларды басқа қарым-қатынастардан оқшауламайды. Олар қазіргі жағдайларға, әлемге және оның жұмысына және прогресіне араласады. Осылайша олардың философиясы тек соңғы ой, бір түрлі сәндік және артық нәрсе болып табылады. Бұл айырмашылық шынымен діннің ішкі әлемі құрылғаннан кейін сыртқы жағдайлар қалыптасқан тәсілінде жатыр. Қазіргі заманда, атап айтқанда, әлемдік принцип өзімен келісуге байланысты, сыртқы әлем тыныш, тәртіпке келтірілген – әлемдік қарым-қатынастар, жағдайлар, өмір салты табиғатқа және ақылға сәйкес құрылған және ұйымдастырылған. Біз әмбебап, түсінікті байланысты көреміз, және осымен жекелік те басқа сипатқа және табиғатқа ие болады, өйткені ол енді ежелгілердің пластикалық жекелігі емес. Бұл байланыс соншалықты күшті, әрбір жекелік оның билігінде болады, бірақ сонымен бірге өзі үшін ішкі әлем құра алады. Қоғамға араласудың өрнекке байланысты байланыс тудыратыны туралы пікір философиядағы маңызды мәселе болады, атап айтқанда жекеліктің талаптары. Ол Ницше, Джон Дьюи және Мишель Фуко тарапынан тікелей қарастырылады, сондай-ақ көптеген суретшілер мен авторлардың еңбектерінде де көрінеді. Гегельдің шақыруына түрлі жауаптар болды. Романтикалық кезең жеке генийдің уақыт пен кеңістікті басып өту және өзінің мұрасынан алынған материалдарды анықтамадан тыс шығармалар жасау қабілетін баса көрсетті. Заманауи кезең Джон Локктың адам жануарының шексіз өзгергіштігінің нұсқаларын жетілдіре түсті. Постструктурализм тарихтың қазірде болмайтынын, тек тарихтың бейнесін ғана көрсететінін, ал жекелеген дәуір немесе билік құрылымы нақты бір тарихты баса көрсетуі мүмкін екенін, бірақ осы тарихты құруға арналған мақсаттарға кедерес келтіретін қарама-қайшылықтар бар екенін айтады.

Антропологиялық

Антропология және өткенді зерттейтін басқа ғылымдар контекстінде тарихилықтың мағынасы өзгеше. Тарихи ерекшелік Франц Боас еңбектерімен байланысты.

Карл Поппер

Карл Поппер өзінің «Тарихилықтың кедейлігі» және «Ашық қоғам және оның жаулары» атты ықпалды кітаптарында тарихилық терминін қолданып, былай анықтады: «Тарихты болжауды әлеуметтік ғылымдардың басты мақсаты деп санайтын және тарихтың эволюциясының негізінде жатқан «ырғақтарды» немесе «үлгілерді», «заңдарды» немесе «үрдістерді» анықтау арқылы осы мақсатқа жетуге болатындай көзқарас». Поппер тарихилықты детерминизм мен холизммен бірге айыптады, олардың оның негізін құрайтынын, ал тарихилықтың нақты фактілерге сүйенбеген догматикалық, идеологиялық сенімдерді қалыптастыруға әкелуі мүмкін екенін мәлімдеді. «Тарихилықтың кедейлігі» еңбегінде ол тарихилықты «тарихи тағдырдың өздігінен туындайтын заңдары» бар деген пікірмен теңестірді және осы пікірге қарсы ескертті. Егер бұл тарихилықтың жақтаушыларының контекстуалды интерпретацияға қатысты аргументтеріне қайшы келсе, Поппердің түсіндіруінше, бұл жақтаушылардың тарихқа тағайындаған себеп-салдар байланысының түрін түсінбеуінен болады. Поппер Гегельдің тарих теориясына сілтеме жасап, оны кеңінен сынады. «Ашық қоғам және оның жаулары» еңбегінде Поппер «тарихилыққа» және оның жақтаушыларына шабуыл жасайды, олардың арасында Гегель, Платон және Маркс – оларды «ашық қоғамның жаулары» деп атайды. Оның қарсылығы – тарихилік ұстанымдар тарихтың сөзсіз және детерминистік үлгісі бар деп мәлімдеп, қоғамның дамуына еркін үлес қосуға жеке адамның демократиялық жауапкершілігін жояды, соның салдарынан тоталитаризмге алып келеді. Осы еңбекте ол тарихилықты былай анықтайды: «Тарихилықтың орталық доктринасы – тарих белгілі бір тарихи немесе эволюциялық заңдармен басқарылады деген доктрина, оларды ашу арқылы адамның тағдырын болжауға болады». Оның тағы бір нысаны – «моральдық тарихилық» деп атаған, тарих барысынан моральдық құндылықтарды шығаруға тырысу; Гегельдің сөзімен айтқанда, «тарих – әлемнің соты». Поппер «жетістік ешнәрсені дәлелдемейді және тарих бізді бағаламайды» деп сендіреді. Жақсы болашаққа қатысты болжамдарды оңдықтың жеңісіне сенуден ажырату керек: олар этикадан емес, тарихтан этиканы шығаруға тырысады, сондықтан олар қалыпты мағынада тарихилық, ал емес моральдық тарихилық болып табылады. Ол сондай-ақ, тарихилықтан ерекшеленетін «тарихизмге» шабуыл жасайды. Тарихизм – әрбір аргументті немесе идеяны оның тарихи контекстімен толыққанды түсіндіруге бейімділік, оны оның артықшылықтары бойынша бағалаудың орнына.

Лео Штраус

Лео Штраус тарихилық терминін қолданды және оны интеллектуалдық бостандыққа ең үлкен қауіп деп санады, себебі ол әділетсіздікті қарапайым және таза түрде жоюға жасалған әрекеттерді жоққа шығарады (тарихилықтың «табиғи құқық» немесе «табиғаттан берілген құқық» тұжырымын қабылдамауының маңызы осында). Штраус тарихилықтың «саяси философияны жоққа шығарады» деп мәлімдеді (оның мәні тұрақты және тарихи маңызға ие мәселелерге байланысты) және «барлық адамдық ой-өріс, ғылыми ойды қоса алғанда, адам ақылымен растала алмайтын, бірақ тарихи кезеңнен тарихи кезеңге көшкен алғышарттарға негізделген» деген сенімге құрылғандығын айтты. Штраус Р.Г. Коллингвудты ағылшын тіліндегі тарихилықтың ең толыққанды жақтаушысы деп атады. Коллингвудтың аргументтеріне қарсы тұрып, Штраус тарихи әлеуметтік ғалымдардың нақты өмірлік мәселелерді – әсіресе, тирандықты – шеше алмауына ескертті, себебі олар барлық этикалық мәселелерді салыстырмалы (немесе «субъективтендірілген») етіп, олардың маңыздылығын тек қана нақты немесе үнемі өзгеріп отыратын әлеуметтік-материалдық жағдайлармен байланыстырады, олардың өзінде ешқандай «маңызды» немесе «объективті» құндылық жоқ. Сондай-ақ, Штраус Эрик Вогелиннің ежелгі саяси ойды қазіргі саяси мәселелерді түсіндірудегі нұсқаушы немесе құрал ретінде тастап кетуін де сынады. «Табиғи құқық және тарих» және «Тирандықта» атты кітаптарында Штраус Гегель, Маркс және Хайдеггердің еңбектерінде көрінетін тарихилықты толыққанды сынға алады. Көптеген адамдар Штраус тарихилықты Эдмунд Берк, Токвиль, Августин және Джон Стюарт Милльде де тапқандығына сенеді. Штраустың өзі тарихиші болған-болмағаны күмәнді болғанымен, ол тарихилықтың христиан дінінен туындап, соған қарсы болғанын және азаматтық қатысуға, адамның әрекет ету қабілетіне, діни көптүрлілікке және ең бастысы, классикалық философтар мен діни пайғамбарларды дұрыс түсінуге қауіп төндіретінін жиі айтты. Ол өзінің еңбектерінде тарихилық және одан туындайтын прогресс түсінігі бізді тирандыққа, тоталитаризмге және демократиялық экстремизмге ұшырататыны туралы ескертеді. Александр Кожевпен болған пікірсайысында «Тирандық туралы» еңбегінде Штраус нацизм мен коммунизмді тарихилықпен байланыстырғандай көрінеді. Кеннет Харттың «Иудей философиясы және заманауилықтың дағдарысы» атты еңбектер жинағында ол ислам, дәстүрлі иудаизм және ежелгі Грекияның қасиетті заңға деген құрметінің оларды тарихилыққа, демек тирандыққа бейім ететінін айтады. Штраус Ницшенің прогресс пен тарихилыққа қатысты сындық пікірлерін пайдаланады, бірақ Ницшенің өзін (Хайдеггерден кем емес) «радикалды тарихиші» деп атайды, ол тарихилікті философиялық (бірақ негізсіз) тұрғыдан ақтады.