Кіріспе

Академиялық пән
Айзек Азимовтың ғылыми фантастикадағы терминін қолдануы
Психохистория – психология, тарих және оған байланысты әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдардың қосындысы. Оның қолдаушылары тарихтың "неліктен" екенін, әсіресе жарияланған мақсат пен нақты мінез-құлық арасындағы айырмашылықты зерттейміз деп санайды. Ол психологияның, әсіресе психоанализдің көзқарастарын әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдардың зерттеу әдістемесімен үйлестіріп, жеке тұлғалардың, топтардың және ұлттардың өткен мен қазіргі мінез-құлқының эмоционалдық себептерін түсінуге бағытталған. Бұл сала балалық шақ, шығармашылық, армандар, отбасылық қарым-қатынастар, қиындықтарды еңсеру, тұлға, саяси және президенттік психобиография салаларында зерттеулер жүргізіп келеді. Антропология, өнер, этнология, тарих, саясат, саяси ғылым және тағы да басқа көптеген психохисториялық зерттеулер бар.

Сипаттама

Психотарихшылар оның көптеген түсініктерін дәстүрлі тарихшылар мен антропологтар адамзат тарихын қалыптастырушы факторлар ретінде назардан тыс қалдыратын салалардан, атап айтқанда, ата-ана тәрбиесінің әсерінен және балалық зорлық-зомбылықтан туындайды деп санайды. Дәстүрлі тарихшылар пікірінше, "мәдениет ғылымы биология және психология заңдарынан тәуелсіз" және "әлеуметтік құбылыстың себебін жеке сананың жағдайында емес, оған дейінгі әлеуметтік фактілерде іздеу керек". Психотарихшылардың болжамы бойынша, қылмыс және соғыс сияқты әлеуметтік мінез-құлық бұрынғы зорлық-зомбылық пен ерекше қамқорлықсыздыққа қайта оралуы болуы мүмкін; ертедегі қорқыныштар мен бұзық тәрбиеге байланысты санасыз шақырулар жеке және қоғамдық мінез-құлықты басып тастауы мүмкін. Психотарихшылық тарихи биографияға көп сүйенеді. Психобиографияның белгілі мысалдары – британдық Парламент палатасы туралы жазған Льюис Намиер және Томас Джефферсон туралы жазған Фаун Броди.

Постмодерн заманға арналған психологиялық сабақ

Психогендік теорияға сәйкес, неандерталь адамынан бастап, көптеген тайпалар мен отбасылар тарихқа дейінгі және тарихи кезеңде бала өлтіру, балаларды мүкіс ету, инцест және балаларын ұрып-соғу сияқты әрекеттер жасаған. Қазіргі уақытта бала тәрбиесінің батыстық әлеуметтендіру моделі бұл салада бұрынғыдан гөрі әлдеқайда аз зорлық-зомбылыққа ұшыратады деп есептеледі, бірақ бұл модель әлі де толығымен зорлық-зомбылықтан құтылмаған. ДеМауз өзінің "Балалық шақтың эволюциясы" атты мақаласының кіріспе бөлімінде ("Балалық шақтың тарихы" еңбегіндегі бірінші мақала) былай деп жазады:

Балалық шақтың тарихы – біз жақында ғана ояна бастаған қорқынышты жағдай. Тарихқа соғылған сайын балаларға күтім жасау деңгейі төмендеп, балалардың өлтірілуі, тасталуы, ұрылуы, қорқытылуы және сексуалдық зорлыққа ұшырауы ықтималдығы арта түседі. Дегенмен, бұл салада үміт көрінеді. ДеМауз "көмектесуге бейім" ата-аналардың әлемінде, зорлықтың кез келген түрі, сондай-ақ мистикалық ойлау, психикалық аурулар, соғыстар және адамның адамға жасаған өзге де адами емес әрекеттері де жоғалатынына сенеді. Алайда, мұның өзі мистикалық ойлаудың бір түрі деген пікір де бар.

Сындар

Жоғары оқу орындарында "психохисторияға" арналған жеке кафедралар жоқ, бірақ кейбір тарих факультеттерінде оған қатысты курстар оқытылды. Психохистория әлі де даулы зерттеу саласы болып табылады, академиялық қауымда сынға ұшырайды, ал сыншылар оны жалған ғылым деп есептейді. Психохистория әртүрлі әдістемелерді қолданады және әр жағдайда қайсысын қолдануға болатынын анықтау қиын. Дегенмен, бұл "әртүрлілік" өте шектеулі. 1973 жылы тарихшы Хью А. Тревор Ропер Уолтер Лангердің "Адольф Гитлердің санасы" еңбегі жарық көргеннен кейін психохисторияны толығымен жоққа шығарды. Ол психохисторияның әдістемесі "кемшікті философияға" және "кемшікті әдіспен бұзылғанға" негізделгенін мәлімдеді. ДеМауз бірнеше жағынан сынға ұшырады. Оның тұжырымдары сенімді зерттеулермен жеткілікті дәрежеде қолдау таппағаны үшін айыпталды. Ол сондай-ақ балалық шақ тарихының "қара аңыз" көзқарасын (яғни балалық шақ тарихы ең алдымен прогресс тарихы болды, және балалар бұрынғы кезде жиі жаман күтімге ұшырады) ынталы түрде қолдағандығы үшін де сынға ілікті. Сол сияқты, оның еңбегі балалық шақты емес, балаларға жасалған зорлық-зомбылық тарихы деп сипатталды. Балалық шақ тарихының қараңғы тұстары басқа да көздерден белгілі, мысалы, Эдвард Шортердің "Қазіргі заманғы отбасының қалыптасуы" және Лоуренс Стоунның "Англиядағы отбасы, сексуалдық қатынастар мен неке" (1500-1800 жылдар) еңбектерінен. Де Мауз балалық шақтағы қатыгездіктер туралы қайта-қайта, егжей-тегжейлі сипаттамалары үшін де сынға ұшырады: Оқырман осы психохисториялық "қатыгездіктердің" мысалдарымен әлдеқашан таныс болса керек. Алайда, тарихтағы психологиялық аспектілерді түсінуге жасалған ізгі ниетті және маңызды, болмаса қарапайым және редукционистік әрекет пен психохисториялық ашып айту арасында маңызды айырмашылық бар, соңғысы кейде тарихи порнографияға жақын болуы мүмкін. Психохисторияның ең тривиальды және жағымсыз түрлерінің мысалдары үшін "Psychohistory Journal" журналына қараңыз. Өткеннің психологиялық өлшемдерін түсінуге бағытталған неғұрлым күрделі және ғылыми әрекеттер үшін "The Psychohistory Review" журналына қараңыз. Жақындағы психохистория ДеМаузбен тым тығыз байланысқа түскені үшін де сынға ұшырады, оның теориялары бүкіл саланың өкілі емес.

Ұйымдар

Бостон университеті бакалавриат деңгейінде психотарих курсын ұсынады және курстың мәліметтерін жариялаған. Психотарих қауымдастығы Ллойд де Мауспен құрылды. Оның бүкіл әлемде 19 бөлімшесі бар және 30 жылдан астам уақыттан бері Journal of Psychohistory журналын шығарып келеді. Халықаралық психотарихи қауымдастығы да де Маус және басқалармен 1977 жылы психотарих саласындағы кәсіби ұйым ретінде құрылды. Ол Psychohistory News-ті жариялайды және психотарихи кітапханасы бар, онда материалдарды почта арқылы алуға болады. Қауымдастық жыл сайын конгресс өткізеді. Психотарих форумы тоқсан сайын Clio's Psyche журналын шығарады. Ол 1983 жылы тарихшы және психоаналитик Пол Х. Эловицпен құрылды. Бұл академиялық қызметкерлер, терапевтер және қарапайым адамдардан тұратын ұйым Нью-Йорк қаласында және халықаралық конгрестерде тұрақты түрде ғылыми жиналыстар өткізеді. Сондай-ақ, ол онлайн-талқылау тобын демеушілік етеді. Германияда психотарихқа қызығушылық танытқан ғалымдар 1987 жылдан бері жыл сайын кездеседі. 1992 жылы Gesellschaft für Psychohistorie und politische Psychologie e. V. (“Психотарих және саяси психология қоғамы”) құрылды. Бұл қоғам Jahrbuch für Psychohistorische Forschung (“Психотарихи зерттеулердің жылдық жинағы”) шығарады.

Белгілі психотарихшылар

Ллойд де Мауз, Психотарих институтының негізін қалаушы. Питер Гей, Йель университетінің Стерлинг профессоры, автор. Роберт Джей Лифтон, соғыс және терроризмнің психологиялық себептерін зерттейтін психиатр. Джером Ли Шнейдман, Халықаралық Психотарих қауымдастығының бюллетенінің редакторы, Колумбия университетінде құқықтық және саяси ой-пікірлер мен институттар тарихы бойынша семинар ашты. Вамик Волкан, психиатр, психоаналитик, Вирджиния университетінің зейнеткер профессор, бейбітшілік көздеуші және Нобель сыйлығына үміткер. Фаун Броди, UCLA профессоры, Томас Джефферсон, Джозеф Смит және басқа да тұлғалардың тарихшысы және биографы.