Кіріспе

Жеке тұлғалардың байланысқан тобы.

Қоғам (/s//ə/'/s//aɪ//ə//t//i/) – тұрақты әлеуметтік өзара әрекеттесуге қатысатын жеке тұлғалардың тобы немесе бірдей аумақты немесе әлеуметтік кеңістікті бөлісетін үлкен әлеуметтік топ, әдетте бірдей саяси билікке және басым мәдени күтулерге бағынады. Қоғамдар ерекше мәдениет пен институттарды ортақ пайдаланатын адамдар арасындағы қарым-қатынастар (әлеуметтік қатынастар) үлгілерімен сипатталады; нақты қоғамды құрамдас мүшелері арасындағы осындай қарым-қатынастардың жиынтығы ретінде сипаттауға болады. Адамның әлеуметтік құрылымы күрделі және жоғары деңгейде ынтымақтастыққа негізделген, әлеуметтік рөлдер арқылы еңбектің мамандануымен ерекшеленеді. Қоғамдар белгілі бір әрекеттерді немесе ұғымдарды қабылдауға немесе қабылдамауға болатынын анықтап, рөлдер мен мінез-құлықтың басқа да үлгілерін құрастырады. Мұндай мінез-құлыққа қатысты күтулер қоғамдық нормалар деп аталады. Ынтымақтастықпен жұмыс істегенде, қоғам өз мүшелеріне жеке тұлғалар үшін қиын болатын мүмкіндіктер бере алады. Қоғамдар технология деңгейі мен экономикалық қызмет түріне қарай әртүрлі болады. Ірі қоғамдар, аса көп азық-түлік қорына ие болғанда, көбінесе стратификация немесе үстемдік үлгілерін көрсетеді. Қоғамдарда үкіметтің әртүрлі формалары, туыстық байланыстарды түсінудің әртүрлі тәсілдері және әртүрлі гендерлік рөлдер болуы мүмкін. Адамның мінез-құлқы әртүрлі қоғамдарда өте әртүрлі болады; адамдар қоғамды қалыптастырады, бірақ қоғам өз кезегінде адамдарды қалыптастырады.

Этимологиясы мен қолданылуы

"Қоғам" термині көбінесе реттелген қауымдастықта, бір елде немесе бірнеше ұқсас елдерде тұратын үлкен адамдар тобын, немесе "басқа адамдармен бірге өмір сүру жағдайы" дегенді білдіреді, мысалы, "олар ортағасырлық қоғамда өмір сүрді". Бұл термин кемінде 1513 жылға дейін бар және 12 ғасырдағы француз тіліндегі societe (қазіргі француз тілінде société) сөзінен шыққан, ол "бірлестік" деген мағынаны білдіреді. Societe сөзі латын тіліндегі [[Wikt:societas ('бірлестік', 'одақ', 'қауымдастық')]] сөзінен туындаған, ал ол өз кезегінде socius ("серік, дос, одақтас") деген есімнен алынған. Адам қоғамы жоғары деңгейде ынтымақтастыққа ие және шимпанзелер мен боноболардан, соның ішінде әкелердің ата-аналық рөлінен және қарым-қатынас үшін тілді пайдаланудан маңызды жағынан ерекшеленеді. Кейбір биологтар, оның ішінде энтомолог Э.О.Уилсон, адамдарды эусоциалды деп санайды, осылайша адамдарды жануарлар этиологиясы спектріндегі әлеуметтікліктің ең жоғары деңгейіне, құмырсқалармен бірге қояды, бірақ басқалары оған келіспейді.

Әлеуметтану саласында

Батыс социологиясында қоғамды түсінуге қатысты үш үстем парадигма бар: функционализм (құрылымдық функционализм деп те аталады), қақтығыс теориясы және символдық өзара әрекеттесу.

Функционализм

Функционалистік ойлау мектебіне сәйкес, қоғамдағы адамдар денедегі мүшелер сияқты бірігіп жұмыс істейді, нәтижесінде жаңа құбылыстар туындайды, олар кейде ұжымдық сана деп аталады. Мысалы, 19 ғасырдағы социологтар Огюст Конт және Эмиль Дюркгейм қоғамның биологиялық және бейорганикалық материядан өзгеше, жеке "деңгейден" тұратынына сенді. Сондықтан әлеуметтік құбылыстарды осы деңгейде түсіндіру қажет болды, ал адамдар салыстырмалы түрде тұрақты әлеуметтік рөлдердің уақытша иелері ғана.

Дау-жанжал теориясы

Конфликт теориясының өкілдері кері көзқарас ұстанады және қоғамдағы жеке адамдар мен әлеуметтік топтар немесе әлеуметтік класс келісімге емес, қақтығыс негізінде өзара әрекеттеседі деп санайды. Осы теорияның белгілі өкілі – Карл Маркс, ол қоғамды экономикалық «негіз» бойынша жұмыс істейтін, үкімет, отбасы, дін және мәдениеттен тұратын «үстіңгі құрылыммен» байланыстыра қарастырған. Маркс экономикалық негіз үстіңгі құрылымды анықтайтынын, ал тарих бойында қоғамдық өзгерістер еңбекшілер мен өндіріс құралдарының иелері арасындағы қақтығыстардың нәтижесінде туындайтынын айтады.

Символикалық өзара іс-қимыл

Символикалық интеракционизм – жеке тұлғаларға және жеке тұлғаның қоғаммен қарым-қатынасына бағытталған микросоциологиялық теория. Символикалық интеракционистер адамдардың ортақ тілді пайдаланып, ортақ символдар мен мағыналарды қалай жасауын зерттейді, сондай-ақ осы көзқарас негізінде адамдардың символдық әлемдерді құру үшін қалай өзара әрекеттесетінін және бұл әлемдердің жеке мінез-құлықты қалай қалыптастыратынын түсінуге ұмтылады. 20 ғасырдың екінші жартысында теоретиктер қоғамды әлеуметтік тұрғыдан құрылған деп қарастыра бастады. Осы бағытта социолог Питер Л. Бергер қоғамды "диалектикалық" деп сипаттайды: қоғам адамдар тарапынан жасалады, бірақ осы жасалған нәрсе өз кезегінде адамдарды жасайды немесе қалыптастырады.

Батыс емес көзқарастар

Функционализмге, қақтығыс теориясына және символдық өзара әрекеттесуге берілген әлеуметтанушылық назар еуроцентристік деп сынға ұшырады. Мысалы, Малайзиялық әлеуметтанушы Сайед Фарид әл Аттас, батыс ойшылдарының заманауилықтың салдарына ерекше қызығушылық танытатынын және олардың Батыс емес мәдениеттерді талдауының көлемі шектеулі екенін айтады. Ризал – испан отаршылдық кезеңінің соңында өмір сүрген филиппин ұлтшылы, ол отаршылдық қоғамдар туралы теориялар жасаған. Ризал испандықтар отарлаушылықты ақтау үшін қолданған жалқаулықтың себебі отарлаушылық екенін айтты. Ризал филиппиндіктердің сауда жолдарына бақылау жасап, экономикалық белсенділігі жоғары болған отарлауға дейінгі кезеңді отарлық билік кезеңімен салыстырды және пайдалану, экономикалық тәртіпсіздік және шаруашылықты дамытуға көмектеспейтін отарлық саясат жұмысқа деген қызығушылықты азайтуға әкелгенін мәлімдеді.

Түрлері

Әлеуметтанушылар әдетте қоғамдарды технология деңгейіне сәйкес жіктейді және оларды үш негізгі санатқа бөледі: өнеркәсіпке дейінгі, өнеркәсіптік және өнеркәсіптен кейінгі. Бұл санаттардың тармақтары әртүрлі болуы мүмкін, ал жіктемелер көбінесе технология, коммуникация және экономика деңгейіне негізделеді. Мұндай жіктеменің бір мысалы – әлеуметтанушы Герхард Ленскидің мына тізімі: (1) аңшылық және жинау; (2) егіншілік; (3) ауыл шаруашылығы; және (4) өнеркәсіптік, сондай-ақ мамандандырылған қоғамдар (мысалы, балық аулау немесе мал өсіру). Кейбір мәдениеттер уақыт өте келе ұйымдастыру мен басқарудың күрделі формаларына қарай дамыды. Бұл мәдени эволюция қоғамдық қарым-қатынастар үлгілеріне зор әсер етеді. Аңшы-жинаушы тайпалары кейде маусымдық азық-түлік қорына жақын қоныстанды және аграрлық ауылдарға айналды. Ауылдар өсіп қалалар мен мекенжайларға айналды. Қалалар қала-мемлекеттерге және ұлттық мемлекеттерге айналды. Дегенмен, бұл процестер бір жақты емес.

Өнеркәсіпке дейінгі

Индустриялық қоғамға дейінгі кезеңде адам және жануар еңбегін қолдану арқылы жүзеге асырылатын тағамдық өнімдерді өндіру негізгі экономикалық қызмет болып табылады. Мұндай қоғамдар технологиялық деңгейіне және тағам өндіру тәсіліне сәйкес жіктеледі. Осы жіктелімдерге – аң ауру және жинау, мал өсіру, егіншілік және егіс шаруашылығы жатады.

Аң аулау және жинау

Аңшы-жинақшы қоғамдардағы азық-түлік өндірісінің негізгі түрі – жабайы өсімдіктерді күнделікті жинау және жабайы жануарларды аулау. Аңшы-жинақшылар азық іздеп үнемі көшіп-қонып жүреді. Осының салдарынан, олар тұрақты елді мекендер салмайды және көптеген қолөнер бұйымдарын жасамайды. Көшпелілік қажеттілігі сонымен қатар осы қоғамдардың мөлшерін шектейді, олар көбінесе шағын топтарды – мысалы, отрядтар мен тайпаларды құрайды, әдетте бір қауымда 50 адамнан кем болады. Отрядтар мен тайпалар салыстырмалы түрде теңдікке негізделген, ал шешімдер пікір білу арқылы қабылданады. Отрядтық қоғамдарда нақты билікке ие ресми саяси лауазымдар жоқ, керісінше, басшы – ықпалды ғана адам, ал басшылық жеке қасиеттерге негізделген. Отбасы – негізгі әлеуметтік бірлік, мүшелерінің көпшілігі туысқандық немесе некелік байланыстармен байланысқан. Антрополог Маршалл Сахлинс аңшы-жинақшыларды олардың көптеген бос уақытына байланысты «алғашқы мол қоғам» деп сипаттады: Сахлинс аңшы-жинақшы қоғамдардағы ересектер күніне үштен бес сағатқа дейін жұмыс істейді деп есептеді. Бұл көзқарас басқа зерттеушілер тарапынан сынға ұшырады, олар аңшы-жинақшы қоғамдарындағы жоғары өлім-жітім көрсеткіштері мен соғыстардың жиі болуын атап өтті. Сахлинс көзқарасын қолдайтындар аңшы-жинақшы қоғамдардағы адамдардың жалпы әл-ауқаты технологиялық прогресс пен адамзаттың дамуы арасындағы байланысқа күдік тудырады деп мәлімдейді.

Пасторальдық

Күнделікті тамақ іздеудің орнына, мал шаруашылығымен айналысатын адамдар өз тамақ қажеттіліктерін өсірген малдары арқылы қамтамасыз етеді. Мал шаруалары көшпенді тіршілікке бейім, малдарымен бір жайылымнан екінші жайылымға көшіп отырады. Мал шаруашылығымен айналысатын қоғамдардағы адам саны аңшы-жинаушылармен салыстырғанда шамамен бірдей (50-ге жуық адам), бірақ аңшы-жинаушылардан өзгеше, мал шаруашылығымен айналысатын қоғамдар әдетте бірнеше топтан тұрады – орташа есеппен мыңдаған адамды қамтиды. Бұл себебі мал шаруалары кең жайлы далаларда қоныстанады, онда жылжу оңай болып, саяси бірігуге жағдай жасайды. Мал шаруашылығымен айналысатын қоғамдар көбінесе тамақ артығын өндіреді, сондай-ақ еңбек бөлінісі дамыған және әлеуметтік теңсіздік жоғары деңгейде болады.

Бау-бақша

Орман немесе ормандық жерлерден тазартылған бау-бақшаларда өсірілген жемістер мен көкөністер бау-бақшалық қоғамның негізгі тамақ көзі болып табылады. Бұл қоғамдар технология және күрделілік деңгейі жағынан мал шаруашылығымен айналысатын қоғамдарға ұқсас. Мал шаруашылығы қоғамдарымен бірге, бау-бақшалық қоғамдар да шамамен 10 000 жыл бұрын пайда болды, бұл Аграрлық революция кезіндегі технологиялық өзгерістердің нәтижесінде егін өсіру және мал шаруашылығын дамытуға мүмкіндік берді.

Аграрлық

Аграрлық қоғамдар ауыл шаруашылығының технологиялық жетістіктерін кең аумақта егін өндіру үшін пайдаланады. Ленски егіс шаруашылығы және аграрлық қоғамдарды жырту құралын қолдану арқылы ажыратады. Технологияның жақсаруына байланысты азық-түлікпен қамтамасыз етудің артуы аграрлық қауымдастықтардың егіс шаруашылығы қауымдастықтарынан ірілеуін білдіреді. Азық-түлік қорының артуы қалалардың сауда орталықтарына айналуына әкеледі. Экономикалық сауда өз кезегінде маманданудың күшеюіне, соның ішінде басқарушы тапқа, педагогтарға, қолөнершілерге, саудагерлерге және діни қайраткерлерге соқтырады, олар тікелей азық-түлік өндірісіне қатыспайды. Аграрлық қоғамдар әлеуметтік таптардың өте күшті бөлінуімен және әлеуметтік ұтқырлықтың шектелуімен ерекшеленеді. Жер байлықтың басты көзі болғандықтан, әлеуметтік иерархия еңбек емес, жер иелігіне негізделеді. Қабаттасу жүйесі үш өзара байланысты қарама-қайшылықпен сипатталады: басқарушы тап пен халық, қалалық азшылық пен шаруа көпшілігі, сауатты азшылық пен сауатсыз көпшілік. Бұл екі ерекше субмәдениеттің қалыптасуына әкеледі: қалалық элита мен шаруалар. Бұдан әрі, бұл аграрлық қоғамдар ішіндегі мәдени айырмашылықтар, олардың арасындағы айырмашылықтардан гөрі зор екенін көрсетеді. Жер иеленушілер әдетте өздерінің меншігін қорғау және нығайту үшін мемлекеттік, діни және әскери институттарды біріктіреді, сондай-ақ тұтынудың жоғары деңгейін қолдайды, ал құлдық, крепостнойлық немесе жалжарлық негізгі өндірушінің тағдыры болып табылады. Аграрлық қоғамдардың билеушілері көбінесе өз империяларын жалпыға ортақ игілік немесе қоғамдық мүдде үшін емес, өздеріне тиесілі мүлік ретінде басқарады. Тарихи түрде Оңтүстік Азияда кездесетін касталық жүйелер аграрлық қоғамдармен байланысты, онда өмір бойына созылатын егіс шаруашылығының тәртібі қатаң міндеттер мен тәртіпке тәуелді. Ғалым Дональд Браун қазіргі Батыста жеке бостандықтар мен құқықтарға берілетін мән, негізінен, аграрлық қоғамдардың тік және қатаң қабаттануына реакция болды деп санайды.

Өнеркәсіптік

18-ғасырда өнеркәсіптік революция кезінде пайда болған өнеркәсіптік қоғамдар, тауарлардың көптеп өндірілуі үшін сыртқы күштермен жұмыс істейтін машиналарға көп тәуелді. Егер индустриялық емес қоғамдарда еңбек көбінесе шикізатты өндіруге бағытталған бастапқы салаларда (шаруашылық, балық аулау, кен өндіру, т.б.) жүргізілсе, өнеркәсіптік қоғамдарда еңбек көбінесе шикізатты дайын өнімге айналдыруға бағытталған. Қазіргі қоғамдар индустрияландыру деңгейі бойынша әртүрлі: кейбіреулері көбінесе жаңа энергия көздерін (мысалы, көмір, мұнай және ядролық энергия) пайдаланады, ал басқалары адам және жануар күшіне сүйенуді жалғастырады. Индустрияландыру халық санының өсуімен және қалалардың дамуымен байланысты. Өнімділіктің артуы, жақсарған көлік жүйесінің нәтижесіндегі тұрақтылық өлім-жітімнің төмендеуіне және халық санының өсуіне алып келеді. Зауыдтарда тауар өндірісінің орталықтандырылуы және ауыл шаруашылығы еңбегіне қажеттіліктің азаюы қалалануға (урбанизацияға) әкеледі. Өнеркәсіптік қоғамдар көбінесе капиталистік болып табылады, олар жоғары әлеуметтік мобильділікпен қатар үлкен теңсіздікке де ие, себебі кәсіпкерлер нарықты көп байлық жинау үшін пайдаланады. Зауыдтардағы еңбек жағдайлары көбінесе шектеулі және ауыр болады. Ортақ мүдделері бар жұмысшылар осы мүдделерді ілгерілету үшін кәсіподақтар құруы мүмкін. Жалпы алғанда, өнеркәсіптік қоғамдар адам күшінің артуымен сипатталады. Технологиялық жетістіктер өнеркәсіптік қоғамдардың қауіпті соғыстарға қабілеттілігін арттырады. Үкіметтер халықты бақылауды күшейту үшін ақпараттық технологияларды қолданады. Өнеркәсіптік қоғамдардың қоршаған ортаға тигізетін әсері де артады.

Өнеркәсіптен кейінгі

Пост индустриялық қоғамдар – тауар өндіруден гөрі ақпарат пен қызметтер басымдық танытатын қоғамдар. Дамыған индустриялық қоғамдарда өндіріс емес, қызмет көрсету салаларының артуына қарай өзгеріс байқалады. Қызмет көрсету салаларына білім беру, денсаулық сақтау және қаржы секторы кіреді.

Ақпарат

Ақпараттық қоғам – ақпаратты пайдалану, жасау, тарату, өңдеу және біріктіру маңызды қызмет болып табылатын қоғам. Қазіргі заманғы әлемдік қоғам ақпараттық қоғам екендігін жақтаушылар, ақпараттық технологиялар білім беру, экономика, денсаулық сақтау, үкімет, соғыс және демократия деңгейлері сияқты әлеуметтік ұйымның маңызды түрлеріне күшті әсер етеді деп санайды. Ақпараттық қоғам тұжырымы 1930 жылдардан бері талқыланып келе жатқанмен, бүгінде ол негізінен ақпараттық технологиялардың қоғам мен мәдениетке тигізетін әсерімен байланысты қарастырылады. Осыған байланысты, компьютерлер мен телекоммуникациялардың үйге, жұмыс орындарына, мектептерге, үкіметке, түрлі қауымдастықтар мен ұйымдарға тигізетін әсері, сондай-ақ киберкеңістікте жаңа әлеуметтік құрылымдардың пайда болуы осы салаға жатады.

Білім

ХХІ ғасырдың басында электрондық ақпараттық ресурстарға қолжетімділік артуымен қатар, ақпараттық қоғамнан білім қоғамына көңіл аудару күшейді. Білім қоғамы адам өмірін жақсартуға пайдаланылатын білімді жасайды, бөліседі және қоғамның барлық мүшелеріне қолжетімді етеді. Білім қоғамы ақпараттық қоғамнан өзгешелігі – ол ақпаратты жай ғана жасап, таратумен шектелмей, қоғамға тиімді әрекет етуге мүмкіндік беретін ресурстарға айналдырады.

Нормалар мен рөлдер

Әлеуметтік нормалар – топтардың қабылдаған мінез-құлық стандарттары. Әлеуметтік нормалар, қоғам мүшелерінің мінез-құлқын реттейтін бейресми түсініктерден бастап, ережелер мен заңдарға дейін кодталған болуы мүмкін, адам мінез-құлқының қуатты қозғаушы күші болып табылады. Әлеуметтік рөлдер – адамның әлеуметтік статусына байланысты нормалар, міндеттер және мінез-құлық үлгілері. Функционалистік ойлау бойынша, жеке адамдар әлеуметтік рөлдерді атқару арқылы қоғам құрылымын құрайды. Гендерлік рөлдер тарихи түрде өзгеріп келген, ал басым гендерлік нормаларға қарсы шақырулар көптеген қоғамдарда қайта-қайта орын алған. Барлық адамзат қоғамы ата-аналар, балалар және басқа ұрпақтар арасындағы қарым-қатынастар (қан туыстығы) және неке арқылы туындаған қарым-қатынастар (құдаластық) негізінде әлеуметтік қарым-қатынастардың түрлерін ұйымдастырады, таниды және жіктейді. Сонымен қатар, құдалар немесе асырап алынған балаларға қатысты үшінші, отбасылық қарым-қатынас түрі де бар (жасанды туыстық). Бұл мәдени тұрғыдан анықталған қарым-қатынастар туыстық деп аталады. Көптеген қоғамдарда бұл ең маңызды әлеуметтік ұйымдастыру принципі болып табылады және мәртебе мен мұрагерлікті беруде маңызды рөл атқарады. Барлық қоғамдарда инцест табуының ережесі бар, оған сәйкес белгілі бір туыстық қатынастар арасында некеге тыйым салынады; ал кейбір қоғамдарда белгілі бір туыстық қатынастармен артықшылықты некеге тұру ережелері де бар.

Ұлты

Адамның этникалық топтары – оларды басқа топтардан ерекшелейтін ортақ белгілерге негізделген топ ретінде бірігіп танылатын әлеуметтік санат. Осы ортақ белгілер – дәстүрлердің, шежіренің, тілдің, тарихтың, қоғамның, мәдениеттің, ұлттың, діннің немесе қоныстанған аймақтағы әлеуметтік қарым-қатынастардың ортақ жиынтығы болуы мүмкін. Этникалық топты құрайтын нақты анықтама жоқ, ал адамдар әлеуметтік топтармен байланысын салыстырмалы түрде оңай өзгерте алады, тіпті бұрынғы берік одақтарынан жеке пайда көру үшін айырылуға дайын. Этниқалық белгі физикалық ерекшеліктерге негізделген нәсіл ұғымынан өзгеше, бірақ екеуі де әлеуметтік құрылым. Белгілі бір халыққа этникалық белгі тағайындау қиын, себебі тіпті жалпы этникалық атаулардың ішінде де әртүрлі топтар кездеседі, ал осы этникалық топтардың құрамы уақыт өте келе ұжымдық және жеке деңгейде өзгеріп отыруы мүмкін. Этникалық топтар этникалық-саяси бірліктердің әлеуметтік сәйкестігі мен ынтымағында маңызды рөл атқарады. Этникалық сәйкестік 19 және 20 ғасырларда саяси ұйымның басты түрі ретінде қалыптасқан ұлттық мемлекеттің пайда болуымен тығыз байланысты.

Үкімет және саясат

Үкіметтер өздері басқаратын халыққа әсер ететін заңдар мен саясаттарды қабылдайды. Адамзат тарихы бойы билікті бөлудің әртүрлі жолдарымен, халықты бақылаудың түрлі деңгейлері мен тәсілдерімен әртүрлі үкімет нысандары болған. Ерте заманда саяси биліктің таралуы түрлі аймақтардағы тұщы судың, құнарлы топырақтың және қоңыржай климаттың болуымен шартталды. Егіншілікпен айналысатын халықтар іріктеліп, тығыз қауымдастықтар құрған сайын, әртүрлі топтар арасындағы байланыс күшейіп, қауымдастықтар ішінде және олардың арасында басқару жүйесі одан әрі дамыды. 2022 жылғы мәліметтерге сәйкес, The Economist журналы бойынша ұлттық үкіметтердің 43% демократиялық, 35% автократиялық, ал 22% екі жүйенің де элементтерін қамтиды. Көптеген елдер халықаралық саяси ұйымдар мен одақтар құрды, олардың ішіндегі ең ірісі – 193 мүше мемлекеті бар Біріккен Ұлттар Ұйымы.

Сауда және экономика

Сауда, яғни тауарлар мен қызметтердің ерікті айырбасы, адамзат қоғамдарында ұзақ жылдардан бері қалыптасқан және адамды басқа жануарлардан ерекшелейтін бір белгі ретінде қарастырылады. Сауда тіпті Хомо сапиенсқа басқа гоминидтерге қарағанда маңызды артықшылық берген амал ретінде айтылған; дәлелдер ертедегі H. sapiens тауарлар мен идеяларды алмасу үшін қашықтығы ұзақ сауда жолдарын пайдаланғанын, бұл мәдени өркендеуге алып келгенін және аң ауы аз болған кезде қосымша тамақ көзін қамтамасыз еткенін көрсетеді. Мұндай сауда желілері жойылып кеткен неандертальдерде болған жоқ. Алғашқы саудада құрал жасауға қажетті материалдар, мысалы, обсидиан, жақын қашықтықта алмастырылған. Керісінше, ежелгі заман мен орта ғасырлардағы ең әсерлі қашықтығы ұзақ жолдар тағам және сәндік тауарларды, мысалы, дәмдеуіш саудасын жеткізіп жүрген. Ертедегі адамзат экономикасы көбінесе бартерлік жүйеге қарағанда, сыйлық беруге негізделген. Алғашқы ақша тауар түрінде болған; ең көнесі – мал, ал ең көп тарағаны – каури бұқақшалары. Ақша кейін мемлекеттік монеталарға, қағаз және электрондық ақшаға айналды. Экономиканы зерттеу – әлеуметтік ғылым, ол қоғамның шектеулі ресурстарды әртүрлі адамдар арасында қалай бөлісетінін қарастырады. Адамдар арасында байлықты бөлуде зор теңсіздіктер бар; 2018 жылы Қытайда, Еуропада және АҚШ-тағы ең бай оннан бір бөлігі осы аймақтардың жалпы байлығының жеті оннан бір бөлігінен астам бөлігін иеленген.

Қақтығыстар

Адамдардың өз түрлестерін ұйымдасқан қақтығыс (яғни соғыс) арқылы жаппай өлтіруге бейімділігі ұзақ жылдардан бері пікірталас тудырып келеді. Бір пікір бойынша, соғыс бәсекелестерді жою үшін пайда болған, ал зорлық-зомбылық адамның ішкі қасиеті. Адамдар басқа адамдарға қарсы зорлық-зомбылық көрсету деңгейі басқа маймылдарға ұқсас (дегенмен, адамдар ересектерді көбірек өлтіреді, ал нәресте өлтіру көрсеткіші төмен). Тағы бір пікір соғыстың салыстырмалы түрде жақында пайда болған құбылыс екенін, ол әлеуметтік жағдайлардың өзгеруіне байланысты туындағанын айтады. Қазіргі деректер соғысқа ұқсас мінез-құлық шамамен 10 000 жыл бұрын ғана кеңінен таралғанын, ал кейбір аймақтарда одан да жақында пайда болғанын көрсетеді. Дегенмен, зорлық-зомбылықтың деңгейі әлеуметтік нормаларға қарай өзгереді, ал зорлық-зомбылыққа қарсы заң жүйесі мен мәдени көзқарастары бар қоғамдардағы кісі өлтіру көрсеткіші шамамен 0,01% құрайды.