Аугуст фон Платен: Неміс ақыны мен драматурының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Неміс ақыны және драматургы (1796–1835)

Карл Август Георг Максимилиан фон Платен-Халлермюнде (24 қазан 1796 – 5 желтоқсан 1835) – неміс ақыны және драматургы. Немец тілінде оны көбінесе граф Платен деп атайды.

Өмірбаян

Аугуст фон Платен 1796 жылғы 24 қазанда Ансбахта туды, ол сол мемлекеттің аға мемлекеттік қызметкері (Oberforstmeister) граф Филипп Аугуст фон Платен Галлермунде мен екінші әйелі баронша Кристиана Эйхлер фон Ауриздің ұлы еді. Оның туылғаннан кейін көп ұзамай Ансбах және басқа франк княздықтары Бавария құрамына енді. Платен Баварияның Мюнхен қаласындағы кадеттер мектебінде (Kadettenhaus) білім алды. 1810 жылы жасөспірім шағында ол патшалық паждар мектебіне (Königliche Pagerie) қабылданды. 1814 жылы Платен бавариялық гвардия полкінің лейтенанты болып тағайындалды. Олармен бірге 1815 жылы Франциядағы қысқа науқанға қатысып, Мангейм маңында және Йонна департаментінде бірнеше ай бивакта болды. Алайда ол ешқандай шайқасқа қатыспады және сол жылдың соңында полкімен бірге үйіне оралды. Оқуға ниеттеніп, гарнизондық өмір ұнамай, ол ұзақ мерзімге демалыс алып, Швейцария мен Бавария Альпында саяхаттағаннан кейін 1818 жылы Вюрцбург университетіне философия және филологияны оқуға түсті. Келесі жылы Платен Эрланген университетіне көшті, онда ол Шеллингтің дәрісін тыңдап, оның ең жақын ізбасарларының бірі болды. Шығыстану зерттеулерінің нәтижесінде Платен өлеңдер жинағын жариялады – «Газельдер» (Ghaselen, 1821), олардың әрқайсысы оннан жиырмаға дейін тармақтан тұрады және ол Рюккерт стилін еліктеді; «Лирикалық парақтар» (Lyrische Blätter, 1821); «Хафиздің айнасы» (Spiegel des Hafis, 1822); «Аралас жазбалар» (Vermischte Schriften, 1822); және «Жаңа газельдер» (Neue Ghaselen, 1823). Бұл жинақтар мазмұнымен, Шығыс рухын сезіндіретінімен, сондай-ақ формасы мен тілінің тазалығымен Гёте сияқты көрнекті әдебиетшілердің назарын аударды. Платенге бастапқыда романтизм мектебінің, әсіресе испан үлгілерінің әсері тиді, бірақ Эрлангендегі университет өмірінде жазған пьесалары – «Шыныдан жасалған туфли» (Der gläserne Pantoffel), «Рампсиниттің қазынасы» (Der Schatz des Rhampsinit), «Беренгар» (Berengar), «Адалдыққа адалдық» (Treue um Treue), «Жеті есікпен мұнара» (Der Turm mit sieben Pforten) романтикалық стильге тән сюжеттік және көркемдік айқындықты көрсетті. Оның замандас әдебиетіне деген қарсылығы күшейді, ол кейінгі романтиктердің өнерден мүлдем хабарсыздығына, лириктердің мәңсіздігіне және тағдыр трагедиялары (Schicksalstragödien) деп аталатын жаман талғамға ашуланды. Германиядағы көптеген әдеби орталарда Платеннің поэзияның тазалығы мен қадір-қасиетіне деген құлшынысына қызығушылық танытпауы, тіпті жаушылықпен қабылдауы, ақынның ашуын одан әрі күшейтті. 1826 жылы ол Италияға барып, Флоренция, Рим және Неаполь қалаларында тұрып, осы жерде өмірін жалғастырды. Оның қаржылық жағдайы қиын болды, бірақ ол жиі мұқтаж болса да, өзі таңдаған өмірге – «саяхатшы рапсодист» өміріне риза болды. Генрих Гейненің «Reisebilder, zweiter Teil» (1827) еңбегіндегі «Ориенттік құштарлық» (die Orientsucht) туралы мазаққа ренжіді, Платен «Романтикалық Эдип» (1828) еңбегінде Гейнеге қарсы антисемиттік пікір білдірді. Гейне жауап ретінде «Reisebilder dritter Teil» (1830) еңбегінде Платеннің гомосексуализмін жариялады. Бұл мазақтасу мен жеке адамға шабуыл жасау «Платен ісі» (die von Platen Affaire) деп аталды. Неапольде Платен Август Копишпен достық қарым-қатынас орнатты, ол ақын және суретші еді. Осы жерде оның соңғы драмасы – «Камбрай лигасы» (Die Liga von Cambrai, 1833) және керемет эпикалық ертегі – «Аббасидтер» (Die Abbassiden, 1830; 1834) жазылды, сонымен қатар көптеген лирикалық өлеңдер, одалар мен балладалар дүниеге келді. Ол тарихи еңбектерді де сынап көрді, «Неаполь патшалығының тарихы» (Geschichte des Königreichs Neapel von 1414 bis 1443, 1838) деген фрагмент жазды, бірақ айқын жетістікке жете алмады. 1832 жылы әкесі қайтыс болды, ал сегіз жылдық үзілістен кейін Платен Германияға оралды, 1832–1833 жылдардың қысында Мюнхенде тұрып, өзінің өлеңдерінің толық жинағын қайта қарады – «Өлеңдер» (Gedichte, 1833). 1834 жылдың жазында Платен Италияға қайта оралды, Флоренция мен Неапольде тұрғаннан кейін 1835 жылы Сицилияға барды. Сол кезде кең тараған холерадан қорқып, ол бірнеше рет көшіп-қонып жүрді, ал сол жылдың қарашасында Сиракузада ауырып, 1835 жылғы 5 желтоқсанда қайтыс болды. Ол Сиракузадағы католик емес зиратта жерленген. «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымында былай делінген: «Гейне сияқты Платен де драмалық шығармаларында сәтсіз болды, бірақ оның поэмалары мен сонеттері, оған оның Поленлидері (1831), поляктардың патшаның үстемдігіне қарсы көтерілісіне деген ыстық жанашырлығын білдіреді, тіл және ырғағы бойынша қазіргі заманның ең жақсы классикалық өлеңдерінің қатарына жатады». Баварияның әдеби сыйлығы «Аугуст Граф фон Платен сыйлығы» оның есімімен аталады.

August von Platen was born on 24 October 1796 at Ansbach, the son of the Oberforstmeister (a senior public servant) of that state, Count Philipp August von Platen Hallermünde, by second wife Baroness Christiane Eichler von Auriz. Shortly after his birth Ansbach and other Franconian principalities became incorporated with Bavaria. Platen entered the school of cadets (Kadettenhaus) in Munich, Bavaria, where he showed early poetic talent. In 1810 as an adolescent he passed into the royal school of pages (Königliche Pagerie). In 1814, Platen was appointed lieutenant in the regiment of Bavarian life guards. With them he took part in the short campaign in France of 1815, being in bivouac for several months near Mannheim and in the department of the Yonne. He saw no fighting, however, and returned home with his regiment towards the close of the same year. Desiring to study, and finding garrison life distasteful, he obtained a long leave of absence, and after a tour in Switzerland and the Bavarian Alps, entered the University of Würzburg in 1818 as a student of philosophy and philology. In the following year Platen migrated to the university of Erlangen, where he sat at the feet of Schelling, and became one of his most enthusiastic admirers. As a result of his Oriental studies Platen published a little volume of poems—Ghaselen (1821), each consisting of ten to twenty verses, in which he imitates the style of Rückert; Lyrische Blätter (1821); Spiegel des Hafis (1822); Vermischte Schriften (1822); and Neue Ghaselen (1823). These attracted the attention of eminent men of letters among them Goethe, both by reason of their contents, which breathe the spirit of the East, and also of the purity and elegance of their form and diction. Though Platen was at first influenced by the school of Romanticism, and particularly by Spanish models, the plays written during his university life at Erlangen, Der gläserne Pantoffel, Der Schatz des Rhampsinit, Berengar, Treue um Treue, Der Turm mit sieben Pforten, show a clearness of plot and expression foreign to the Romantic style. His antagonism to the literature of his day became more and more pronounced, and he vented his indignation at the lack of art shown by the later Romanticists, the inanity of the lyricists, and the bad taste of the so called fate tragedies (Schicksalstragödien), in the witty Aristophanic comedies Die verhängnißvolle Gabel (1826) and Der romantische Oedipus (1828). The want of interest, amounting even to hostility, with which Platen's enthusiasm for the purity and dignity of poetry was received in many literary circles in Germany increased the poet's indignation and disgust. In 1826, he visited Italy, which he henceforth made his home, living at Florence, Rome and Naples. His means were slender, but, though frequently necessitous, he felt happy in the life he had chosen, that of a "wandering rhapsodist". Offended by Heinrich Heine's mockery of "die Orientsucht"the obsession with the Orient in poetryin his work Reisebilder, zweiter Teil (1827), Platen expressed anti Semitic sentiment directed at Heine in his work Der romantische Oedipus (1828). Heine reacted in turn by publicizing Platen's homosexuality in Reisebilder dritter Teil (1830). This back and forth of mockery and ad hominem attacks are also referred to as "die von Platen Affaire". In Naples, where Platen formed the friendship of August Kopisch, the poet and painter, were written his last drama Die Liga von Cambrai (1833) and the delightful epic fairy tale Die Abbassiden (1830; 1834), besides numerous lyrical poems, odes and ballads. He also essayed historical work in a fragment, Geschichte des Königreichs Neapel von 1414 bis 1443 (1838), without, however, achieving any marked success. In 1832, his father died, and after an absence of eight years Platen returned to Germany for a while, and in the winter of 1832–1833 lived at Munich, where he revised the first complete edition of his poems, Gedichte (1833). In the summer of 1834, Platen returned to Italy, and, after living in Florence and Naples, proceeded in 1835 to Sicily. Dread of the cholera, which was at that time very prevalent, induced him to move from place to place, and in November of that year he was taken ill at Syracuse, where he died on 5 December 1835. He is buried in the non Catholic cemetery of Syracuse. According to the Encyclopædia Britannica Eleventh Edition, "Like Heine himself, Platen failed in the drama, but his odes and sonnets, to which must be added his Polenlieder (1831), in which he gives vent to his warm sympathy for the Poles in their rising against the rule of the Tsar, are in language and metre so artistically finished as to rank among the best classical poems of modern times". He gives his name to the Bavarian literary prize August Graf von Platen Preis.

Аудармалар

А. фон Платен, "Соннеттер", ауд. Р. Банкрофт (1923)
А. фон Платен, "Таңдалған өлеңдер", ауд. Э. Морген (1978)
А. фон Платен, "Farbenstäubchen auf der Schwinge", ауд. Өлген неміс ақындарының аудармалары (2013)