Кіріспе

Шри-Ланкадағы Яла (යාල) ұлттық паркі – Үнді мұхитымен шектесетін, Шри-Ланкадағы ең көп танылатын және екінші ірі ұлттық парк. Парк бес бөлікке бөлінген, олардың үшеуі қазір жалпы қолданысқа ашық. Сонымен қатар, Кумана ұлттық паркі немесе «Яла-Шығысы» және Лунугамвехра ұлттық паркі де бар. Бөліктердің әрқайсысының жеке атауы бар, мысалы, Палатупана (1-бөлік). Ол елдің оңтүстік-шығыс аймағында, Оңтүстік және Ува провинцияларында орналасқан. Парк Коломбодан шамамен арақашықтықта жатыр және ауданы шақырымды құрайды. Яла 1900 жылы жабайы табиғатты қорғау аймағы болып тағайындалды, ал 1938 жылы тағайындалған Вилпаттумен бірге Шри-Ланканың алғашқы екі ұлттық паркі ретінде танылды. Парк әртүрлі жануарлар әлемімен және Шри-Ланка пілдерін, Шри-Ланка барыстарын және су құстарын сақтаудағы маңызды рөлімен белгілі. Яланың жанында алты ұлттық парк және үш жануарлар қорығы бар. Олардың ішіндегі ең ірісі – Лунугамвехра ұлттық паркі. Парк құрғақ, жартылай құрғақ климат аймағында орналасқан, жауын-шашын көбінесе солтүстік-шығыс муссоны кезінде жауады. Яла ылғалды муссондық ормандардан тұщы су және теңіз батпақтарына дейін әртүрлі экожүйелерге ие. Бұл Шри-Ланкадағы 70 маңызды құс аймағының бірі. Ялада 215 құс түрі, оның ішінде Шри-Ланкаға тән 6 түр бар. Паркте тіркелген сүтқоректілердің саны 44, және ол әлемдегі барс тығыздығы ең жоғары аймақтардың бірі. Яла аймағында бірнеше ежелгі цивилизациялар өмір сүрген. Парк ішінде Ситулпахуа және Магул Вихара сияқты екі маңызды буддалық қасиетті орын орналасқан. 2004 жылғы Үнді мұхитындағы цунами Яла ұлттық паркіне ауыр зақым келтірді және оның маңында 250 адам қаза тапты. Парктегі қауіпсіздік жағдайы жақсарғаннан кейін, 2009 жылдан бері келушілер саны артып келеді.

Тарих

1560 жылы испан картографы Сиприано Санчес өзінің картасында Яланың "300 жыл бойына дені сау болмағандықтан тасталып қалғандығын" атап өтті. Бас судья сэр Александр Джонстон 1806 жылы Тринкомалиден Хамбантотаға сапар шеккеннен кейін Яла туралы толыққанды есеп жазды. 1900 жылдың 23 наурызында үкімет Яла мен Вилпаттуды Орман туралы ережеге сәйкес қорықтар деп жариялады. Бастапқыда қорықтың аумағы Меник және Кумбукан өзендерінің арасында болды. Ол кезде бұл қорық Яла деп аталмаған. Ойынды қорғау қоғамы (қазіргі Жабайы табиғатты және табиғатты қорғау қоғамы) қорықты құруға зор үлес қосты. Палатупана мен Яла арасындағы орман аймағы тек жергілікті аңшыларға арналған аң ауру орыны деп жарияланды. Кейіннен тағы төрт аймақ парке қосылды. Яланың жанында алты ұлттық парк және үш жануарлар қорығы бар. Кумана ұлттық паркі, Яла қатаң табиғи қорығы және Катарагама, Катагамуа және Нималава қорықтары парке тікелей жалғасып жатыр. Цунами парке ауыр, бірақ шектеулі зақым келтірді, нәтижесінде шамамен 250 адам қаза тапты. Цунами толқынының биіктігі 6 метрге (20 фут) жеткені хабарланды. Цунами толқындары жағалаудағы құмды төбелердегі өзен сағалары арқылы ғана ішкі аймаққа жетті. Зардап шеккен негізгі орталар – бұталы орман және шабындықтар. Цунамидің тікелей әсеріне шабындықтардың, орманның және батпақты жерлердің бір бөлігі тап болды. Спутниктік суреттер I және II аймақтардағы орташа нормаланған өсімдік индексінің (NDVI) 0,245-тен 0,772-ге дейін өзгеретінін көрсетті. Апаттан кейін NDVI көрсеткіші күрт 0,2111-ге төмендеді. Жағалау бойындағы аумақтың шамамен 60% өзгерді. Зақым теңізге жақын жерлерде күштірек болды.

Флора

Яла ұлттық паркі ылғалды муссондық ормандар, құрғақ муссондық ормандар, жартылай жапырақты ормандар, тікенді ормандар, шөптекті далалар, батпақтар, теңіз ылғалды жерлері және құмды жағажайлар сияқты әртүрлі экожүйелерге ие. III, IV және V блоктарда орман кеңінен таралған. Орманның қаптамасы негізінен Drypetes sepiaria және Manilkara hexandra өсімдік түрлерін қамтиды. Пития жайылымдары мал жаюға маңызды. Пития шалғынды жерлерінде Cynodon barberi шөбі кең таралған, ал жағажайға жақын жерде Zoysia matrella басымдыққа ие. 300-ге жуық гүл түрінің арасында Manilkara hexandra, Drypetes sepiaria, Сейлон жібек ағашы, Terminalia arjuna, лимония, Berrya cordifolia, Randia dumetorum, Pleurostylia opposita, Gymnema sylvestre, қоңырау мимозасы, ним, банян, тіс щеткасы ағашы, Schleichera oleosa, Vitex pinnata, үнді қара жидесі, Gmelina asiatica, Carissa spinarum, Euphorbia antiquorum және Acacia eburnea бар. Парктегі 215 құс түрінің жетісі Шри-Ланкаға тән. I блокта 25 жеке леопардтың мекендейтіні есептеледі. Яладағы пілдердің саны 300–350 жеке құрайды. Шри-Ланканың жалқау аюы, леопард, піл және жабайы су бұқасы – Яла қорғап қалған сүтқоректілердің қатарында. Су бұқалары Шри-Ланканың тумасы болғамен, көпшілік популяциялары үй жануарларының гендерін қамтиды немесе жабайы популяциялардан тараған. Току макакасы, алтын пальма циветі, қызыл жұқа лорис және балықшы мысығы Ялада кездесетін басқа сүтқоректілердің арасында. Парктегі пілдердің саны маусымға қарай өзгереді. Парктің жағалауына Шри-Ланкаға келетін бес әлемдік түрде жойылу қаупі төніп тұрған теңіз тасбақасы (күнтіз тасбақа, зәйтүн тасбақасы, логгерхед тасбақасы, көкбақа және жасыл тасбақа) келеді.

Қауіп-қатерлер мен қорғау

Құқықсыз аң аулау, құйма тастар өндіру, орман шаруашылығы, егіс алқаптарының кеңеюі және малдың бос жүріп-тұруы парктің басты қауіптері болып табылады. I блок – келушілер үшін негізгі аймақ. Дегенмен, III блок (Галге аймағындағы бас қақпа, Буттала-Катарагама тас жолы) және оған іргелес Кумана паркі немесе «Яла-Ист» (Поттувилден шалқары емес, шығыс жағалаудағы Окандадағы бас қақпа) да өздерінің танымалдылығын арттырып келеді. Ескерте кетейік, географиялық тұрғыдан III блокқа кіретін Ситулпахуа қасиетті орны «анклав» статусына ие және Тисса мен Катарагамадан бөлек жолдар арқылы тегін кіруге болады. Көптеген келушілердің айтуынша, олардың сапардың басты себебі – жабайы жануарларды көру, ал ең көп сұранысқа ие жануар – піл. Келушілер аюларды, барыстарды және құстарды да көруді жақсы көреді. 2000 жылы келушілерден түскен кіріс, қонақ үйлердің төлемдерін қоса алғанда, шамамен 468 629 құрады. Яла ұлттық паркі террористік шабуылдарға ұшыраған. 2007 жылдың 17 қазанында ЛТТЕ жасағының тобы парктегі Талгасманкадағы әскери бөлімге шабуыл жасады. Шабуыл салдарынан алты әскери қызметкер қаза тауып, тағы біреуі минаның жарылуынан зардап шекті. 2008 жылдың 11 шілдесінде ЛТТЕ жасаған шабуылда төрт адам қаза тапты. Жасақтар Катарагамаға қажылыққа бара жатқан жолаушыларды тасымалдаған автобусқа оқ жаудырды. 2009 жылдың мамырында азаматтық соғыс аяқталғаннан бері Яла аймағында зорлық-зомбылық оқиғалары болған жоқ және ол келушілер үшін толыққанды қауіпсіз; осы фактор III және V блоктарды туристерге ашуға да ықпал етті. 2008 жылдың қаңтар-маусым айларында Ялаға 9 078 жергілікті және 7 532 шетелдік турист келді. 2009 жылдың осы кезеңінде келушілер саны 18 031 адамға, ал шетелдіктер саны 10 439 адамға жетті. Сәйкесінше, кіріс 2009 жылы 27 миллион теңгеге, ал 2008 жылы 16,6 миллион теңгеге өсті. Келушілерге жабайы жануарларды таңғы сағат 5:30-дан кешкі сағат 6:30-ға дейін көруге рұқсат етіледі. Құрғақшылық салдарынан парк жыл сайын 1 қыркүйектен 15 қазанға дейін туристерге жабылатын еді; алайда 2009 және 2010 жылдары жабылу болған жоқ, көлдер жануарлардың ішуі үшін су тасымалданатын сумен толтырылды, ал құрғақшылықты басқарудың болашақ стратегиясы әлі анық емес.