Кіріспе
Бубондық обамен ауыратын науқастарды емдеген дәрігер. Оба дәрігері – негізінен 16 және 17 ғасырлардағы эпидемия кезінде бубондық обаның құрбандарын емдеген дәрігер. Бұл дәрігерлерді қалалар жалақысына қарамастан, науқастарды емдеу үшін жалдаған, әсіресе, ақша төлей алмайтын кедейлерді. Кейбір азаматтар олардың болуын аймақтан кетудің немесе өлімнің жақындап қалғанының ескертуі ретінде қарастырған. Кейбір оба дәрігерлері науқастар мен олардың отбасыларынан арнайы емдеулер немесе жалған ем үшін қосымша ақы алған. Көп жағдайда бұл дәрігерлер тәжірибелі және білікті дәрігерлер немесе хирургтар емес, еріктілер, екінші деңгейдегі дәрігерлер немесе жаңа ғана мансабын бастаған жас дәрігерлер болған. Бір жағдайда, оба дәрігері дәрігер болып жұмыс істемес бұрын жеміс сатушы болған. Оба дәрігерлері науқастарды сирек емдеген, оның орнына демографиялық мақсаттар үшін өлім-жітім мен жұқтырған адамдардың санын тіркеумен айналысқан. Франция мен Нидерландыда оба дәрігерлері көбінесе медициналық білімі жетіспей, "эмпириктер" деп аталған. Оба дәрігерлері қалалық немесе "қауымдық оба дәрігерлері" деп танылған, ал "жалпы тәжірибелі дәрігерлер" жеке дәрігерлер болған және олар екеуі де бір уақытта бір Еуропа қаласында немесе қалашығында болуы мүмкін.
A plague doctor was a physician who treated victims of bubonic plague during epidemics mainly in the 16th and 17th centuries. These physicians were hired by cities to treat infected patients regardless of income, especially the poor, who could not afford to pay. Plague doctors had a mixed reputation, with some citizens seeing their presence as a warning to leave the area or that death was near. Some plague doctors were said to charge patients and their families additional fees for special treatments or false cures. In many cases, these doctors were not experienced and trained physicians or surgeons, instead being volunteers, second rate doctors, or young doctors just starting a career. In one case, a plague doctor was a fruit salesman before his employment as a physician. Plague doctors rarely cured patients, instead serving to record death tolls and the number of infected people for demographic purposes. In France and the Netherlands, plague doctors often lacked medical training and were referred to as "empirics". Plague doctors were known as municipal or "community plague doctors", whereas "general practitioners" were separate doctors and both might be in the same European city or town at the same time.
Тарих
1373 жылы Иоганн Якоби маска киюді ұсынған, бірақ маскалардың өзін сипаттамаған кезде оба дәрігерлерінің маска кигені туралы алғашқы деректер бар. 1619 жылы Парижде оба тараған кезде әйгілі оба дәрігері туралы алғашқы айтылымды кездестіреміз. Бұл оқиға сол кезде Франция королі Людовик XIII-ке қызмет еткен корольдік дәрігер Шарль де Лормның өмірбаянында жазылған. Де Лормнан кейін неміс гравюрашы Герхард Альценбах 1656 жылы танымал иллюстрация жариялады, ол баспагер Паулюс Фюрсттің әйгілі «Доктор Шнабель фон Ром» (1656) туындысының негізі болды. Бұл сатирикалық туындыда Фюрст дәрігердің адамдарды қорқытып, өлгендер мен өлмелілерден ақша алып отыратынын сипаттайды. Орвието қаласы 1348 жылы Маттео фу Анджелоны оба дәрігері ретінде, қалыпты дәрігерлік тарифтен төрт есе көп, жылына 50 флоринмен жалдады. Рим папасы Клемент VI Қара өлім кезінде Авиньон қаласының науқастарын емдеу үшін бірнеше қосымша оба дәрігерлерін жалдаған. Венециядағы он сегіз дәрігердің 1348 жылға қарай тек біреуі ғана қалды: бесеуі обадан қайтыс болды, ал он екісі жоғалып кетті, мүмкін қашқан болуы мүмкін.
Әдістер мен міндеттер
Чума дәрігерлері қан құю және бақаларды немесе қанқұйрықтарды ісіктерге қою сияқты басқа да емдеу тәсілдерін қолданды, бұл "дене сұйықтықтарын теңгерту" үшін жасалды. Чума дәрігерінің басты міндеті, чумамен ауыратын адамдарды емдеуден басқа, чумадан өлгендердің тізімін жасау еді. Флоренция және Перуджа сияқты Еуропа қалаларында чума дәрігерлерінен өлімнің себебін анықтауға және чуманың адамдарға қалай әсер еткенін білуге көмектесу үшін мәйіттерді қарау сұралатын. Чума дәрігерлері кейде эпидемия кезінде науқастардың өсиеттерін қабылдап, оларға өлім алдындағы мінез-құлқы туралы кеңес берді. Бұл кеңес науқасқа байланысты өзгерді, ал орта ғасырдан кейін дәрігер мен науқас арасындағы қарым-қатынас күрделі этикалық нормалармен реттелді.
Киім
Кейбір оба дәрігерлері білезікке дейін жететін пальто мен құс сияқты мүңкілігі бар маскадан тұратын арнайы костюм киетін. Олар тыныс алған ауаны тазартуға тырысты (жақсы иістер ауруларды "бекітуге" сенді, сондықтан адамдар көбінесе мұрындарының астында гүл ұстап жүрді), сондықтан масканы шөптермен және дәмдеуіштермен (көбінесе лавандамен) толтыратын. Обамен күрескен дәрігерлер қолғап, етік, кең қақпақты шляпа, зығырдан жасалған бас киім және сыртқы киім де киетін. Дегенмен, ортағасырлық және жаңа заман дәрігерлерінің бәрі ауру науқастарын зерттеп, емдеген жоқ. Оба костюмдерінің нақты шығу тегі белгісіз, бірақ олар Италия мен Францияға дейін жетеді. Көрсетілген суреттердің көп бөлігі сатиралық жазбалардан және саяси карикатуралардан алынған. Мүңкілігі бар оба дәрігері итальяндық театрлардағы костюмдерге үлгі болды, ол жалпы қорқыныш пен өлімнің символы болды, бірақ кейбір тарихшылар оба дәрігері бастапқыда ойдан шығарылған және кейіннен нақты дәрігерлерге әсер еткенін айтады. Көбінесе осы оба дәрігерлері науқастың өлер алдында көретін соңғы адам болды, сондықтан олар өлімнің жаршысы ретінде қарастырылды. Бұл жаман атқа ие костюмді көргендер туралы заманауи мәліметтердің көп бөлігі 17 ғасырдағы Италияға қатысты. Кейінірек, басқа аймақтардағы дереккөздер бұл костюм өз елдерінде де қолданылғанын (әсіресе Қара өлім кезінде) мәлімдейді, бірақ бұл дереккөздер театр мен басқа да көркем шығармалардың ықпалында болуы мүмкін. Әдеттегі маскада көзге арналған шыны терезелер және иілген былғарыдан жасалған мүңкілік болатын. Мүңкілікке құрғақ гүлдер (көктемгі гүл және қалампыр сияқты), шөптер (лаванда және нәркес сияқты), кафора немесе сірке суы, сондай-ақ қарақұмық, янтарь, тырнақ, лабданум, мирра және сторакс салынатын. Мүңкіліктің ішіне мұрынға жақын орналасқан шөптер дәрігерге науқасты немесе майытты тексеру үшін екі қолын босатуға мүмкіндік берді. Бұл аурудың басты себебі деп есептелді. Дәрігерлер бұл шөптер обаның "жаман" иісін жояды және жұқпадан сақтайды деп сенді. Кең қақпақты былғары шляпа олардың мамандығын көрсетті, ал науқастарға назар аудару қажетті жерлерді көрсету және оларды тиіспей тексеру үшін ағаш таяқтарды қолданды. Таяқтар адамдарды алыс ұстауға және обаға шалдыққандардың киімдерін оларға тиіспей шешуге де пайдаланылды. Дәрігердің ұзын халаты зығырдан тігілген, өйткені зығырға микробтар басқа материалдарға қарағанда жақсы жабыспайды деп есептелді.
Келісімшарт
Ақтару дәрігерінің шарты – қала басшылығы мен дәрігер арасындағы бубондық обамен ауырған науқастарды емдеу жөніндегі келісімшарт. Мұндай шарттар Еуропа қалаларының мұрағаттарында кездеседі. Ақтару дәрігері обамен ауырған науқасты қарағаннан кейін ұзақ карантинде болуға міндетті болды. Дәрігер келісім бойынша карантинге алынып, оқшау өмір сүруге тиіс "контакт" деп есептелді.
Келіссөздер
Соңғы келісімшартқа дейінгі келіссөздер көбінесе маңызды талқылаулардан тұратын. Мысалы, 1630 жылы Турин қаласының әкімдері доктор Малеттоның олардың оба дәрігері болуына қатысты келісім шарттарын қарастырды. Ұзақ келіссөздерден кейін олар брокерлеріне доктор Малеттомен мүмкіндігінше жылдам және әділ келісім жасауды тапсырды. Оларға қала үшін ең қолайлы шарттарды алу керектігі ескертілді, бірақ осындай қауіпті міндеттерді орындауға дайын басқа біреуді табу қиын болғандықтан, осы оба дәрігерін жалдау мүмкіндігін жіберіп алмауға сақ болу керек болды. 1527 жылы Бернардино ди Франческо Ринальди Вольтерра қаласына оба дәрігері ретінде жұмысқа қабылданғанда, өзінің келісімшартында бір тармаққа қол жеткізді. Осы тармақта қала Бернардиноның тіршілік етуіне қажетті барлық жағдаймен – азық-түлік, су сияқты – қамтамасыз етуге міндетті екендігі және осы шығындар қала бюджетінен төленуі керектігі жазылған.
Сөйлеу
1527 жылы Прато қаласында Стефано Мезеттино есімді оба дәрігері күзетшісіз басқа науқастарға көмектесіп жүргені көрінді. Оба дәрігерімен жасалған келісімшартта дәрігер басқа науқастарға барғанда міндетті түрде күзетшімен бірге болуы керек еді. Бұл халыққа үлкен қауіп келтірді. Ол заңсыз әрекет еткені және оба дәрігері келісімшартының талаптарын бұзғаны үшін айып төледі. Ирландиялық дәрігер Ниал О Глэкайн көптеген адамды обадан емдеген ерлігі үшін Испания, Франция және Италияда зор құрметке ие болды. Француз анатомы Амброаз Паре және швейцариялық иатрохимик Парацельс та Ренессанс дәуіріндегі белгілі оба дәрігерлері болды. Нострадамус обаның алдын алу шаралары туралы кеңес берді, мысалы, жұққан мәйіттерді алып тастау, таза ауамен тыныс алу, таза су ішу және шие шырынын ішу. Traité des fardemens Part A Chapter VIII-де Нострадамус науқастың қанын қандырмауды да ұсынды. Бірақ ол 1645 жылдың маусым айында, жұмысын бастағаннан кейін бірнеше апта өткен соң қайтыс болды.
Негізгі дереккөздер
Нострадамус. Нострадамустың болжамдары, 1555 және 1558 жылдары автор басып шығарған; 1973 жылы Forgotten Books баспасы қайта басып шығарды, Нострадамус. Дәмді тағамдар мен тәттілер туралы еңбек, 1555 жылы автор басып шығарған.
Nostradamus. Traité des fardemens et confitures, self published 1555