Жаман ауа теориясы: Дерттің тарихы мен түсінігі

Кіріспе

Миазма теориясы (сондай-ақ миазмалық теория деп те аталады) – холера, хламидиоз немесе Қара өлім сияқты аурулар миазмадан (μίασμα, көне грек тілінде «ластану») туындайды деген ескірген медициналық теория. Миазма – бұл «жаман ауаның» зиянды түрі, сондай-ақ түнгі ауа деп те аталады. Теория бойынша, эпидемиялар шіріген органикалық заттардан таралатын миазманың салдарынан пайда болады. Миазма теориясы көбінесе жұқпалы аурулардың таралуымен байланысты болғанымен, XIX ғасырдың басындағы кейбір ғалымдар бұл теорияның басқа да жағдайларға қолданылатынын айтты, мысалы, адам тамақтың иісін жұту арқылы семіздікке шалдығуы мүмкін. Миазма теориясын б.з.б. IV ғасырда Гиппократ ұсынған және ол Еуропа мен Қытайда ежелгі заманнан бері қабылданды. 1880 жылдан кейін ғалымдар мен дәрігерлер бұл теорияны тоқтатып, оның орнына аурудың микробтық теориясын қабылдады: нақты микробтар, емес миазма, белгілі бір ауруларды тудырады. Дегенмен, жаман иістен құтылу туралы мәдени сенімдер қалалар үшін қоқысты тазалауды маңызды міндет етті. Бұл сондай-ақ жақсы желдетілетін ауруханалар, мектептер және басқа да ғимараттар салуға көмектесті.

Этимология

Миазма сөзі ежелгі грек тілінен шыққан. Ағылшын тілінде осы сөздің толыққанды мағынасын беретін сөз жоқ болғасын, оны шамамен "кір" немесе "залал" деп аударуға болады. Бұл идея орта ғасырлық итальян тілі арқылы малярия (сөзбе-сөз "нашар ауа") атауының пайда болуына әкелді.

Дүниежүзі бойынша пікірлер

Миазма – бұзылған заттардың бөлшектерімен толтырылған, ауру тудыратын улы бу немесе тұман деп есептелді (миазмалар). Миазматикалық көзқарас бойынша, аурулар лас су, жаман ауа және нашар санитарлық жағдай сияқты қоршаған орта факторларының нәтижесі болып табылады. Мұндай жұқпа адамдар арасында берілмейді, бірақ осындай бу тудырған жергілікті жердегі адамдарға әсер етеді. Оны жағымсыз иісімен тануға болады. Бастапқыда миазма жұқпалы аурулардан пайда болған жаралардың ішіндегі құрттар арқылы таратылады деп саналды.

Қытай

Қытайда миазма ( ; баламалы атаулары 瘴毒, 瘴癘) – ежелгі қытайлық жергілікті жылнамалар мен әдебиеттерде кеңінен қолданылған ауру туралы ежелгі түсінік. Миазма қытай мәдениетінде әртүрлі атаулармен белгілі. Миазманың көптеген түсіндірмелері оны ауру немесе улы газ ретінде сипаттайды. Ежелгі қытайлықтар миазманы Оңтүстік Қытайдың кейбір аймақтарының ортасымен байланыстырған. Олар миазманың Оңтүстік Қытай тауларындағы ыстық, ылғал және тұншыққан ауадан пайда болатынына сенген. Олардың ойынша, жәндіктердің қалдықтары ауа, тұман және суды ластаған, ал тыныш орман миазманың пайда болуына қолайлы ортаны жасаған. Ежелгі саяхатшылардың, әскерлердің немесе жергілікті шенеуніктердің (көбінесе жазушылар) миазма құбылысын сипаттаған жазбаларында тұман, көлігір, шаң, газ немесе улы геологиялық газдар туралы әрқашан айтылған. Миазманың суық тию, тұмау, күн соққысы, безгек немесе дизентерия сияқты көптеген ауруларды тудырғанына сенген. Қытай медицинасының тарихында безгек әртүрлі дәуірлерде әртүрлі атаулармен аталып келген. Улану және попугай ауруы да ежелгі Қытайда миазма деп аталған, себебі аурудың себебін дәл анықтай алмаған. Суй әулеті дәрігері Чао Юаньфан өзінің «Патогендер мен синдромдар туралы» (諸病源候論) кітабында миазма туралы айтқан. Оның пікірінше, Оңтүстік Қытайдағы миазма Солтүстік Қытайдағы тифке ұқсас. Бірақ ол миазманың безгек пен дизентериядан ерекшеленетінін айтқан. Ол кітабында дизентерияны жеке тарауда, ал безгекті бір тарауда талқылаған. Сондай-ақ, миазманың түрлі ауруларды тудыратынын айтып, проблемаларды шешудің тиімді жолдарын табуға шақырған. Миазма туралы түсінік бірнеше кезеңде қалыптасқан. Біріншіден, Батыс Цзинь әулетіне дейін миазма туралы түсінік біртіндеп қалыптасқан; кем дегенде, Шығыс Хань әулетінің жылнамаларында миазма туралы ешқандай сипаттама жоқ. Шығыс Цзинь кезінде солтүстік халқының көп бөлігі оңтүстікке қоныс аударған, содан кейін миазма жазушылар мен ақсүйектер тарапынан мойындалды. Суй және Тан әулеттерінен кейін жергілікті шенеуніктер ретінде жіберілген ғалым-бюрократтар миазманы тіркеп, зерттеді. Нәтижесінде, үкімет аурудың ауыр жағдайлары мен миазманың себептерін зерттеу үшін дәрігерлерді індет ошақтарына жіберіп, алаңдаушылық білдірді және науқастарды емдеді. Мин және Цин әулеттерінде жергілікті жылнамалардың әртүрлі нұсқалары әртүрлі аймақтардағы әртүрлі миазмаларды тіркеген. Алайда, Мин және Цин әулеттерінде Оңтүстік Қытай өте дамыған. Орта қатты өзгерді, ал 19 ғасырдан кейін Қытайға батыс ғылымы мен медициналық білімдері енгізілді, соның арқасында адамдар ауруды ажырату және емдеу жолдарын білді. Сондықтан Қытай медицинасының жетістіктеріне байланысты миазма туралы түсінік жойылып кетті.

In China, miasma (; alternative names 瘴毒, 瘴癘) is an old concept of illness, used extensively by ancient Chinese local chronicles and works of literature. Miasma has different names in Chinese culture. Most of the explanations of miasma refer to it as a kind of sickness, or poison gas. The ancient Chinese thought that miasma was related to the environment of parts of Southern China. The miasma was thought to be caused by the heat, moisture and the dead air in the Southern Chinese mountains. They thought that insects' waste polluted the air, the fog, and the water, and the virgin forest harbored a great environment for miasma to occur. In descriptions by ancient travelers, soldiers, or local officials (most of them are men of letters) of the phenomenon of miasma, fog, haze, dust, gas, or poison geological gassing were always mentioned. The miasma was thought to have caused a lot of diseases such as the cold, influenza, heat strokes, malaria, or dysentery. In the medical history of China, malaria had been referred to by different names in different dynasty periods. Poisoning and psittacosis were also called miasma in ancient China because they did not accurately understand the cause of disease. In the Sui dynasty, doctor Chao Yuanfang mentioned miasma in his book On Pathogen and Syndromes (諸病源候論). He thought that miasma in Southern China was similar to typhoid fever in Northern China. However, in his opinion, miasma was different from malaria and dysentery. In his book, he discussed dysentery in another chapter, and malaria in a single chapter. He also claimed that miasma caused various diseases, so he suggested that one should find apt and specific ways to resolve problems. The concept of miasma developed in several stages. First, before the Western Jin dynasty, the concept of miasma was gradually forming; at least, in the Eastern Han dynasty, there was no description of miasma. During the Eastern Jin, large numbers of northern people moved south, and miasma was then recognized by men of letters and nobility. After the Sui and the Tang dynasty, scholars bureaucrats sent to be the local officials recorded and investigated miasma. As a result, the government became concerned about the severe cases and the causes of miasma by sending doctors to the areas of epidemic to research the disease and heal the patients. In the Ming dynasty and Qing dynasty, versions of local chronicles record different miasma in different places. However, Southern China was highly developed in the Ming and Qing dynasties. The environment changed rapidly, and after the 19th century, western science and medical knowledge were introduced into China, and people knew how to distinguish and deal with the disease. The concept of miasma therefore faded out due to the progress of medicine in China.

Үндістан

Үндістанда миазма теориясы да болған. Гамбир алғашқы миазмаға қарсы қолданылған зат ретінде есептелген. Бұл гамбир ағашы Оңтүстік Үндістан және Шри-Ланкада табады.

Зимотика теориясы

Зимотикалық теорияға сүйене отырып, адамдар миазма (жекеше: миазма) деп аталатын булар топырақтан көтеріліп, ауруларды таратады деп сенді. Миазмалар шіріген өсімдіктер мен лас судан – әсіресе батпақтар мен қалалық апатты аудандардан пайда болады деп есептелді. Көптеген адамдар, әсіресе дені нашар немесе әлсіздер, түнгі ауамен тыныс алудан сақтану үшін үйге кіріп, терезелер мен есіктерді жабық ұстады. Зимотикалық теориямен байланысты идеялардан өзге, суық немесе салқын ауа ауруды таратады деген жалпы сескеніс болды. Түнгі ауадан қорқу, ауру туралы білімнің артуымен, сондай-ақ үйді жылыту және желдету жағдайларының жақсаруымен бірте-бірте жойылды. Маңызды жайт – ауруды таратушы миазма емес, түнгі уақытта белсенді болатын шыбын-шіркей екенін түсіну болды.

Санитарлық инженерлік реформаларға әсер ету

XIX ғасырдың басында Ұлыбританияның өнеркәсіптік қалаларындағы тұрмыс жағдайы нашарлап, денсаулыққа қауіпті жағдайлар туды. Халық саны инфрақұрылым мүмкіндігінен гөрі тез өсті. Мысалы, Манчестердегі халық саны бір онжылдық ішінде екі есеге артты, бұл тығыздыққа және қоқыстың жиналуына әкелді. XIX ғасырдың ортасындағы санитариялық реформаторлар үшін аурудың миазмалық теориясы түсінікті болды. Миазмалар неліктен холера және басқа да аурулардың су тұрақтап, жаман иіс шыққан жерлерде эпидемия болып жатқанын түсіндірді. Лондондық Эдвин Чадвик, санитариялық реформаның жетекшісі, "барлық иіс – ауру" деп мәлімдеді және қаладағы өлім-жітімнің өсуіне қарсы күресу үшін санитарлық жүйелердің құрылымын түбегейлі өзгерту қажет екенін айтты. Чадвик холера мен тиф эпидемиясының мәселесін тікелей урбанизациямен байланыстырды және жаңа, тәуелсіз кәріз жүйелерін үйлерге қосуды ұсынды. Чадвик өзінің ұсынысын Лондон Статистикалық қоғамының 19-ғасырдың басында урбанизация басталғаннан бері аурулар мен өлім-жітімнің күрт өсуін көрсеткен есептерімен негіздеді. Миазма теориясы аурудың нашар санитарлық жағдаймен байланысты екендігі, сондықтан жаман иіс пайда болатыны және санитарлық жағдайдың жақсаруы ауруды азайтатыны туралы байқаулармен сәйкес келді. Алайда, бұл 19-ғасырдың соңында микробиология мен бактериологиядан алынған жаңа зерттеулермен қайшы келді, бұл аурудың микробтық теориясын қабылдауға әкелді, бірақ бірден келісімге қол жеткізілмеді. Галеннің миазма теориясының маңызды бөлігі болған және 1858 жылғы жазда Лондондағы "Ұлы иіс" арқылы танымал болған кәріз газына қатысты алаңдаушылықтар, теорияның жақтаушыларын канализация адам ішегінің қалдықтарын қоршап тұрғанын байқауға итерді, медициналық ғылым тиф, холера және басқа да микробтармен толғандығын анықтады. 1846 жылы 1848 және 1858 жылдардағы зиянды жағдайларды жою және аурулардың алдын алу туралы заңдар, сондай-ақ 1858 жылғы жергілікті басқару туралы заң қабылданды. Соңғысы тұрғындардың өтініші бойынша немесе қалыптыдан асып түскен өлім-жітім көрсеткіштері нәтижесінде кез келген қаланың немесе жердің денсаулық және санитарлық ережелерін тексеруді жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Медициналық және санитариялық инженерлік реформалардың алғашқы реформаторлары Генри Остин, Джозеф Базальгет, Эдвин Чадвик, Франк Форстер, Томас Хоксли, Уильям Хейвуд, Генри Летеби, Роберт Роулинсон, Джон Саймон, Джон Сноу және Томас Уикстед болды. Олардың күш-жігері және британдық нормативтік-құқықтық жақсартулар туралы мәліметтер АҚШ-та 1865 жылдан бері жарияланып келеді. XIX ғасырдағы санитариялық реформада ерекше көзге түріп тұрғаны – Лондонның Метрополитендік құрылыс басқармасының бас инженері Джозеф Базальгеттің жұмысы. "Ұлы иіс" ықпалымен Парламент Базальгетке Лондонның канализациясын тоқтатып, оны сумен жабдықтаудан алшақтататын кешенді кәріз жүйесін жобалауға және салуға рұқсат берді. Бұл жүйе Лондонның суын тазартуға көмектесті және қаланы эпидемиялардан сақтап қалды. 1866 жылы Уайтчепельдің шағын ауданында Ұлыбританияның үш үлкен холера эпидемиясының соңғысы болды. Алайда, бұл аймақ әлі Базальгеттің жүйесіне қосылмаған еді, ал эпидемияның шектеулі аумағы жүйенің тиімділігін көрсетті. Бұл қалалық елді мекендерден адам қалдықтарын жинап, оларды айналадағы егістік жерлерге қайта пайдаланудың маңызды факторы болды. Мұндай ресурстарды қалпына келтіру схемалары 19-ғасырда ірі қалаларда кәріз жүйесі енгізілгенге дейін кең таралған. Бүгінде экскреттерді гигиеналық жағдайда қайта пайдалану экологиялық санитария деп аталады және "айналмалы циклді жабу" жолы ретінде ұсынылады. XIX ғасыр бойы қоғамдық денсаулық пен санитарияға қатысты алаңдаушылықтар, сондай-ақ миазма теориясының ықпалы, сол кездегі жан өртеудің даулы тәжірибесін қолдауға себеп болды. Егер жұқпалы аурулар шіріген органикалық заттардан шығатын зиянды газдар арқылы тараса, онда шіріген денелер де осыған қатысты болды. Жан өртеудің денсаулыққа қатысты аргументі миазма теориясының ескіргенімен бірге жоғалып кетті.

In the early 19th century, the living conditions in industrialized cities in Britain were increasingly unsanitary. The population was growing at a much faster rate than the infrastructure could support. For example, the population of Manchester doubled within a single decade, leading to overcrowding and a significant increase in waste accumulation. The miasma theory of disease made sense to the sanitary reformers of the mid 19th century. Miasmas explained why cholera and other diseases were epidemic in places where the water was stagnant and foul smelling. A leading sanitary reformer, London's Edwin Chadwick, asserted that "all smell is disease", and maintained that a fundamental change in the structure of sanitation systems was needed to combat increasing urban mortality rates. Chadwick saw the problem of cholera and typhoid epidemics as being directly related to urbanization, and he proposed that new, independent sewerage systems should be connected to homes. Chadwick supported his proposal with reports from the London Statistical Society which showed dramatic increases in both morbidity and mortality rates since the beginning of urbanization in the early 19th century. The miasma theory was consistent with the observation that disease was associated with poor sanitation, and hence foul odours, and that sanitary improvements reduced disease. However, it was inconsistent with the findings arising from microbiology and bacteriology in the later 19th century, which eventually led to the adoption of the germ theory of disease, although consensus was not reached immediately. Concerns over sewer gas, which was a major component of the miasma theory developed by Galen, and brought to prominence by the "Great Stink" in London in the summer of 1858, led proponents of the theory to observe that sewers enclosed the refuse of the human bowel, which medical science had discovered could teem with typhoid, cholera, and other microbes. In 1846, the Nuisances Removal and Diseases Prevention Act of 1848 and 1858, and the Local Government Act of 1858. The latter of those enabled the instituting of investigations into the health and sanitary regulations of any town or place, upon the petition of residents or as a result of death rates exceeding the norm. Early medical and sanitary engineering reformers included Henry Austin, Joseph Bazalgette, Edwin Chadwick, Frank Forster, Thomas Hawksley, William Haywood, Henry Letheby, Robert Rawlinson, John Simon, John Snow and Thomas Wicksteed. Their efforts, and associated British regulatory improvements, were reported in the United States as early as 1865. Particularly notable in 19th century sanitation reform is the work of Joseph Bazalgette, chief engineer to London's Metropolitan Board of Works. Encouraged by the Great Stink, Parliament sanctioned Bazalgette to design and construct a comprehensive system of sewers, which intercepted London's sewage and diverted it away from its water supply. The system helped purify London's water and saved the city from epidemics. In 1866, the last of the three great British cholera
epidemics took hold in a small area of Whitechapel. However, the area was not yet connected to Bazalgette's system, and the confined area of the epidemic acted as testament to the efficiency of the system's design. It was a major factor in the practice of collecting human excreta from urban settlements and reusing them in the surrounding farmland. That type of resource recovery scheme was common in major cities in the 19th century before the introduction of sewer based sanitation systems. Nowadays, the reuse of excreta, when done in a hygienic manner, is known as ecological sanitation, and is promoted as a way of "closing the loop". Throughout the 19th century, concern about public health and sanitation, along with the influence of the miasma theory, were reasons for the advocacy of the then controversial practice of cremation. If infectious diseases were spread by noxious gases emitted from decaying organic matter, that included decaying corpses. The public health argument for cremation faded with the eclipsing of the miasma theory of disease.

Микробиология теориясының орнын ауыстыру

Микробтар мен аурулар арасындағы байланыс ертеде айтылғанмен, микробтар теориясы 1800-жылдардың соңында ғана кеңінен қабылдана бастады. Джон Сноу миазматикалық теорияны сынға алып, аурудың судағы у немесе ауру тудыратын зат (ориг: materies morbi) арқылы таралатынын көрсетті. Ол бұл тұжырымын 1854 жылы Лондонның орталық бөлігіндегі Брод-стритте болған холера эпидемиясына дейін де, одан кейін де айтты. Италиялық ғалымдардың арасында миазматикалық теория үстемдік құрғандықтан, сол жылы Филиппо Пачини ашқан, ауруды қоздыратын бацилла жайлы ешкім назар қоймады. 1876 жылға дейін Роберт Кох Bacillus anthracis бактериясының көкжұпарды тудыратынын дәлелдегенше, миазма теориясы толыққанды жоққа шығарылмады.

1854 жылы Broad Street-те холера ауруы таралды

Джон Сноудың еңбегі холера және тиф эпидемиялары мен ластанған су көздері арасындағы байланысты анықтауға көмектескенімен ерекшеленеді, бұл миазма теориясының күшін жойды. 1854 жылғы холера эпидемиясы кезінде Сноу Сохо тұрғындары арасындағы жоғары өлім-жітімді Брод-стриттегі су сорғысымен байланыстырды. Сноу жергілікті билікті сорғы тұтқасын алып тастауға көндірді, нәтижесінде аймақта холераға шағу көрсеткіші айтарлықтай төмендеді. 1857 жылы Сноу Британ медициналық журналына холераның көптеген жағдайларының себебі адам қалдықтарымен ластанған су көздері екенін көрсететін мақала ұсынды. Сноу статистикалық деректерді қолданып, өзен ағысынан жоғары су алатын азаматтардың, ағыстан төмен су алатындарға қарағанда холераға шағу ықтималдығының әлдеқайда төмен екенін көрсетті. Оның зерттеулері ластанған судың, емес, нашар ауаның холера эпидемиясының себебі деген гипотезасын растағанымен, сараптама комиссиясы Сноудың тұжырымдары өзгерістер енгізуге жеткілікті маңызды емес деген шешімге келді және олар дереу қабылданбады. Сонымен қатар, реформа процесіне басқа да мүдделер араласты. Көптеген су компаниялары мен мемлекеттік органдар суды тікелей ластанған көздерден, мысалы Темза өзенінен, қоғамдық құдықтарға айдады, ал су көзін өзгерту немесе сүзгілеу технологияларын енгізу идеясы экономикалық тұрғыдан тиімді болған жоқ. Мұндай экономикалық мүдделерге байланысты реформалардың қабылдануы кешікті. Сол жылы миазма теориясының басты жақтаушысы Уильям Фарр миазма теориясын сынаған есеп ұсынды. Фарр мен комиссия мынадай жазба қалдырды:

Мұқият зерттеуден кейін, біз осы сенімді қабылдауға ешқандай себеп таппадық. Судың айтылғандай ластанғанына жеткілікті дәлелдер жоқ, сондай-ақ, осы ауданның тұрғындары осы құдықтан су ішкенде, басқа көздерден су ішкендерге қарағанда көбірек зардап шеккенін көрсететін нақты мәліметтер де жоқ.

Луи Пастердің тәжірибелері

Микробтар мен аурулар арасындағы қарым-қатынасты зерттеу бойынша неғұрлым формалды эксперименттерді Луи Пастер 1860 және 1864 жылдар аралығында жүргізді. Ол жоғары температурада болатын қызбаның патологиясын және қандағы пиогендік вибрионы анықтады, сондай-ақ бора қышқылын осы микроорганизмдерді босануға дейін және кейін өлтіру үшін қолдануды ұсынды. 1866 жылы, Джон Сноу қайтыс болғаннан кейін сегіз жыл өткен соң, Уильям Фарр өлім-жітім көрсеткіштері бойынша статистикалық дәлелдемелер арқылы холераның таралуы туралы миазма теориясының бұрыс екенін жария түрде мойындады.

Көміршік

Роберт Кох сиыр көкжәнін зерттеумен аты шықты, өлімге әкелетін аурудың себепшісі Bacillus anthracis екенін анықтады. 1877 жылы жариялаған көкжар бактериясының құрылымы туралы еңбегі бактерияның суретін түсірудің алғашқы мысалы болды. Бірақ, қолайлы жағдайларда споралар белсенділеніп, ауруға шақырады. Оның көкжармен жұмысының ерекшелігі – ол нақты бір микроорганизмді нақты бір аурумен байланыстырған тұңғыш ғалым болды, ол өздігінен туу туралы пікірді жобады және аурудың микробтық теориясын қолдады.

Танымал мәдениетте

Инуяшада Нараку миазма күшіне ие. "Инуяша: Құрметті билеушінің қылыштары" фильмінде Соунга оны өлтіргендей, огрелердің мәйіттерінде миазма бар екенін Сая айтады. "Яшахиме: Жартылай жын" анимесінің 44-ші эпизодында Қаһарлы кометада миазма кездеседі. "Кеуде бекінісі" видео ойынында миазма – шіріген заттар мен мәйіттерден шығатын нағыз түйін. Ол гномдардың көңіл күйін төмендетіп, бірақ оларды ауыртпайды. "Бақшадан артық" мультсериалында кейіпкерлердің бірі терезені ашып, түнгі ауа кіргізіп жеңіледі. "Көк экзорцист" анимесінде Таза емес патша және оған ұқсас демон миазманы бөліп шығарады, ол кең ауқымда ауруға себеп болады.