Лондонның 1665-1666 жылдардағы оба эпидемиясы

Кіріспе

1665–1666 жылдардағы бубондық оба эпидемиясы.

1665–1666 жылдар аралығындағы Лондонның Ұлы обасы Англияда болған бубондық обаның соңғы ірі эпидемиясы болды. Ол 1331 жылы Орталық Азияда басталган (Қара өлімнің алғашқы жылы) және 1750 жылға дейін жалғасқан, аралық бубондық оба эпидемияларының ғасырлар бойғы Екінші пандемиясының аясында болды. Бұл пандемия пневмониялық оба және септицемиялық оба сияқты байланысты ауруларды да қамтыды. Ұлы оба 18 ай ішінде Лондон халқының шамамен төрттен бірін құраған 100 000 адамның өліміне себеп болды. Бұл індетті Yersinia pestis бактериясы қоздырды, ол көбінесе шыбын немесе бит шағуы арқылы адамға жұғады. 1665–66 жылдардағы эпидемия бұрынғы Қара өлім пандемиясынан әлдеқайда кішкентай масштабта болды. Ол кейіннен "Ұлы" оба деп аталды, себебі 400 жылдық Екінші пандемия кезінде Англияда бубондық обаның соңғы кең таралған жағдайы болды.

Лондон 1665 жылы

Ол ауру 17 ғасырдағы Лондонда, сол кездегі Еуропаның басқа қалаларында да кең таралған. Ауру мерзімді түрде үлкен эпидемияларға ұласты. 1603 жылы осы індеттен 30 мың адам, 1625 жылы 35 мың, 1636 жылы 10 мың адам, ал басқа жылдары одан да аз адам қаза болды. 1664 жылдың соңында аспанда жарқын комета көрінді, ал Лондон тұрғындары қорқып, оның қандай жаман оқиғаның алғы құрметі екенін ойлады. Ол кезде Лондон шамамен 448 акр жерді алып жатқан қала еді. Қаланың сыртын бастапқыда шабуылдайтын топтарды ұстап тұру үшін салынған қала қабырғасы қоршап тұрды. Қабырғада Людгейт, Ньюгейт, Альдергейт, Крипплегейт, Мургейт, Бишопскейт және Олдгейт деген қақпалар болды, ал Темзадан Лондон көпірінен өтуге болады. Қаланың кедей аудандарында тығыз орналасқан пәтерлер мен шатырлар көп болғандықтан, тазалықты сақтау мүмкін емес еді. Санитария жоқ, бұрылып өтетін көшелердің ортасында ашық ағын сулар ағып жатты. Қалалық корпорация "сүріп тастаушыларды" пайдаланып, ең нашар лас заттарды алып тастады, ал олар қабырғалардың сыртындағы үйінділерге тасымалданды, онда олар жиналып, ыдырап кетті. Ол жердегі жұрттың көбі мұрынға орамал немесе хош иіс сусыған гүлдерді ұстап жүретін. Қалаға қажетті заттардың, мысалы, көмірдің бір бөлігі кемемен жеткізілсе, көбі жолмен жеткізілетін. Арбалар, кареталар, аттар мен жаяу жүргіншілер бір-біріне тығылып, қабырғадағы қақпалар кептеліс тудырып, олар арқылы ілгерілеу қиын болды. Лондон көпірінің он тоғыз аркасы одан да тығыз болды. Жағдайы жақсырақ адамдар кареталар мен седан креслоларын пайдаланып, кірленбестен мақсаттарына жететін. Кедейлер жаяу жүріп, дөңгелекті көліктерден шашыраған суға, көшеге лақтырылған қоқысқа немесе жоғарыдан ағып жатқан суға суланып қалуы мүмкін. Тағы бір қауіп – самын, сыра, темір қорыту зауыттары және үйлерін жылыту үшін көмір жағатын 15 мыңға жуық отбасыдан шығатын қара түтін еді. Қала қабырғасының сыртында санитариясы жоқ, ағаштан жасалған лашықтары бар шағын қалашықтар пайда болды, олар қалаға ағылып келген шеберлер мен саудагерлерге баспана берді. Үкімет осы "қала маңы" дамуын шектеуге тырысты, бірақ сәтті болмады: онда ширек миллионнан астам адам өмір сүрді. Роялистер Британдық Одақ кезінде елден қашқанда, олар көптеген әдемі қала үйлерін бос қалдырды, ал Лондонға көшіп келген кейбір иммигранттар оларды әр бөлмеде әртүрлі отбасыларды қоныстандыратын пәтерлерге айналдырды. Көп ұзамай бұл үйлер бүлініп, тышқандарға толы болды. Сол кезде бубондық обадан адамдар қорқып жүрді, бірақ оның себебі түсініксіз еді. 1894 жылы ғана оның себепшісі – Yersinia pestis бактериясы Александр Ерсинмен анықталды және оның тышқан блохалары арқылы таралатыны белгілі болды. Лондондағы Ұлы обаны ұзақ уақыт бойы Yersinia pestis тудырған бубондық оба деп есептелетін болса да, бұл тек 2016 жылы (ДНҚ талдауы арқылы) расталды. Қазіргі таңда инфекцияны жұқтыруда адам денесіндегі құрттардың, мүмкін, тышқандардан да маңызды рөл атқаратыны есептеледі.

The plague was endemic in 17th century London, as it was in other European cities at the time. The disease periodically erupted into massive epidemics. There were 30,000 deaths due to the plague in 1603, 35,000 in 1625, 10,000 in 1636, and smaller numbers in other years. In late 1664, a bright comet was seen in the sky, and the people of London became fearful, wondering what evil event it portended. London at that time was a city of about 448 acres surrounded by a city wall that had originally been built to keep out raiding bands, and, in the south, by the River Thames. There were gates in the wall at Ludgate, Newgate, Aldersgate, Cripplegate, Moorgate, Bishopsgate and Aldgate, and the Thames was crossable at London Bridge. In the poorer parts of the city, filled with overcrowded tenements and garrets, hygiene was impossible to maintain. There was no sanitation, and open drains flowed along the centre of winding streets. The cobbles were slippery with animal droppings, rubbish and the slops thrown out of the houses; they were muddy and buzzing with flies in summer, and awash with sewage in winter. The City Corporation employed "rakers" to remove the worst of the filth, and it was transported to mounds outside the walls, where it accumulated and continued to decompose. The stench was overwhelming, and people walked around with handkerchiefs or nosegays pressed against their nostrils. Some of the city's necessities, such as coal, arrived by barge, but most came by road. Carts, carriages, horses and pedestrians were crowded together, and the gateways in the wall formed bottlenecks through which it was difficult to progress. The nineteen arch London Bridge was even more congested. Those who were better off used hackney carriages and sedan chairs to get to their destinations without getting filthy. The poor walked, and might be drenched by water tossed up by wheeled vehicles, slops thrown into the street, or water pouring off overhanging roofs. Another hazard was the choking black smoke belching forth from soap factories, breweries, iron smelters and about 15,000 households that were burning coal to heat their homes. Outside the city walls, shanty towns with wooden shacks and no sanitation had sprung up, providing homes for the craftsmen and tradespeople who had flocked to the already overcrowded city. The government had tried to limit the development of these "suburbs", but had failed: Over a quarter of a million people lived in them. When Royalists had fled the country during the Commonwealth, they had left many fine town houses vacant, and some immigrants to London had crowded into them, converting them into tenements that housed different families in every room. These properties were soon vandalised and became rat infested. At that time, bubonic plague was a much feared disease, but its cause was not understood. Many mistakenly blamed emanations from the earth, "pestilential effluvia", unusual weather, sickness in livestock, abnormal behaviour of animals or an increase in the numbers of moles, frogs, mice or flies. It was not until 1894 that its causal agent, the bacterium Yersinia pestis, was identified by Alexandre Yersin, and its transmission by rat fleas became known. Although the Great Plague in London was long assumed to be bubonic plague, caused by Yersinia pestis, this was only confirmed (by DNA analysis) in 2016. It is now believed that human body lice also played a key role in causing infections, perhaps more so than rats.

Өлім-жітім туралы есеп

Жұқпалы аурудың қауірлігін бағалау үшін, ең алдымен, оның тараған халқының қаншалықты көп екенін білу қажет. Бұл санды анықтау үшін халықтың ресми санағы болған жоқ, ал қазіргі заманғы ең жақсы деректер Джон Граунттың (1620–1674) еңбегінен алынған. Ол Корольдік қоғамның алғашқы мүшелерінің бірі және алғашқы демографтардың бірі болды, статистиканы жинауға ғылыми тәсіл енгізді. 1662 жылы ол Лондон қаласында, Либертиде, Вестминстерде және басқа да аймақтарда 384 000 адам тұрғанын есептеген. Бұл көрсеткіштер елордада әр апта сайын жарияланатын өлім-жітім туралы мәліметтерде келтірілген. Әртүрлі басқарушылықтары бар бұл әртүрлі аудандар Лондонның ресми танылған шегін құрады. 1665 жылы ол бағасын "460 000-нан аспайды" деп түзетті. Басқа замандастары бұл санды жоғарырақ бағалады (мысалы, француз елшісі 600 000 деп ұсынды), бірақ олардың бағалауларын математикалық негіздермен дәлелдемеді. Патшалықтағы екінші ірі қала Норвич болды, онда 30 000 адам тұрды. Өлім туралы билік органдарына хабарлау міндеті болған жоқ. Оның орнына, әрбір аудан екі не одан да көп "өлілерді іздеушіні" тағайындады. Олардың міндеті – денеге қарап, өлімнің себебін анықтау болды. Іздеушілер әрбір тіркелген өлім үшін туыстарынан ақы алуға құқылы болды, сондықтан әдетте аудан осы лауазымға басқа жағдайда мұқтаж және аудандық кедейлерден көмек алатын адамды тағайындайтын. Көбінесе, іздеушілер сауатсыз, ауруларды анықтау туралы білімі аз және адал емес әйелдер болатын. Өлім туралы хабарды іздеушілер көбінесе жергілікті шіркеу күзетшісінен, қабір қазуға рұқсат сұрағаннан немесе шіркеу қоңырауының соғуынан білген. Квакерлер, анабаптистер, басқа да ағылшын емес христиандар немесе яһудилер сияқты жергілікті шіркеуге өлім туралы хабарламаған адамдар көбінесе ресми тізімдерге енгізілмеді. Оба кезінде іздеушілер қоғамнан оқшауланып, басқа адамдардан аулақ болуға, сыртта болғанда өз қызметтерін көрсету үшін ақ таяқ алып жүруге және аурудың таралуын болдырмау үшін міндеттерін орындаған кезде ғана үйден шығуға міндетті болды. Іздеушілер Брод-Лейндегі аудандық кеңселер компаниясына апта сайын есеп беру үшін аудандық кеңсе қызметкеріне хабарлаған. Содан кейін деректер Лорд-мэрге, одан кейін мемлекеттік министрге жіберілді, егер оба ұлттық мәселеге айналса. Оба тараған сайын 40 күнге дейін үйді жауып қоятын карантин жүйесі енгізілді, егер біреу қайтыс болса, ешкімге кіруге не шығуға рұқсат етілмейтін. Бұл көбінесе тұрғындардың қараусыздықтан немесе обадан емес, өліміне әкеп соқты, және ауруды хабарламауға жеткілікті себеп болды. Ресми деректерде 68 596 оба жағдайы тіркелді, бірақ сенімді бағалау бойынша, бұл көрсеткіш нақты санынан 30 000 кем. Обадан зардап шеккен үйдің есігіне "Құдай бізге рақым етсін" деген жазуы бар қызыл крест салынып, күзетші сыртта қарауылда тұрды. 1664 жылдың мамыр айында континенттік обаның нашарлауына байланысты оқшаулау мерзімі қырық күнге дейін ұзартылды. Карантинге жататын аймақтар Голландия, Зеландия және Фризияны (Голландия Республикасының барлық аймақтары) қамтыды, өйткені обаның таралуы туралы хабар келді. Қарашада Гамбургке қатысты шектеулер алынып тасталды. Голландия Республикасынан келетін кемелерге қарсы карантиндік шаралар мамыр айынан бастап 29 басқа портта, ең алдымен Ұлы Ярмутта енгізілді. Голландия елшісі өз елімен сауданы шектеуге қарсылық білдірді, бірақ Англия мұндай шектеулерді енгізген соңғы елдердің бірі екенін мәлімдеді. Ережелер қатаң түрде сақталды, сондықтан карантинді өткізбей жағаға шыққан саяхатшылар немесе үйлер де 40 күн карантинге алынды.

In order to judge the severity of an epidemic, it is first necessary to know how big the population was in which it occurred. There was no official census of the population to provide this figure, and the best contemporary count comes from the work of John Graunt (1620–1674), who was one of the earliest Fellows of the Royal Society and one of the first demographers, bringing a scientific approach to the collection of statistics. In 1662, he estimated that 384,000 people lived in the City of London, the Liberties, Westminster and the out parishes, based on figures in the Bills of Mortality published each week in the capital. These different districts with different administrations constituted the officially recognized extent of London as a whole. In 1665, he revised his estimate to "not above 460,000". Other contemporaries put the figure higher (the French Ambassador, for example, suggested 600,000), but with no mathematical basis to support their estimates. The next largest city in the kingdom was Norwich, with a population of 30,000. There was no duty to report a death to anyone in authority. Instead, each parish appointed two or more "searchers of the dead", whose duty was to inspect a corpse and determine the cause of death. A searcher was entitled to charge a small fee from relatives for each death they reported, and so habitually the parish would appoint someone to the post who would otherwise be destitute and would be receiving support from the parish poor rate. Typically, this meant searchers would be old women who were illiterate, might know little about identifying diseases and who would be open to dishonesty. Searchers would typically learn about a death either from the local sexton who had been asked to dig a grave or from the tolling of a church bell. Anyone who did not report a death to their local church, such as Quakers, Anabaptists, other non Anglican Christians or Jews, frequently did not get included in the official records. Searchers during times of plague were required to live apart from the community, avoid other people and carry a white stick to warn of their occupation when outdoors, and stay indoors except when performing their duties, to avoid spreading the diseases. Searchers reported to the Parish Clerk, who made a return each week to the Company of Parish Clerks in Brode Lane. Figures were then passed to the Lord Mayor and then to the Minister of State once plague became a matter of national concern. As plague spread, a system of quarantine was introduced, whereby any house where someone had died from plague would be locked up and no one allowed to enter or leave for 40 days. This frequently led to the deaths of the other inhabitants, by neglect if not from the plague, and provided ample incentive not to report the disease. The official returns record 68,596 cases of plague, but a reasonable estimate suggests this figure is 30,000 short of the true total. A plague house was marked with a red cross on the door with the words "Lord have mercy upon us", and a watchman stood guard outside. The isolation period was increased to forty days – a quarantine – in May 1664 as the continental plague worsened, and the areas subject to quarantine changed with the news of the spread of plague to include all of Holland, Zeeland and Friesland (all regions of the Dutch Republic); restrictions on Hamburg were removed in November. Quarantine measures against ships coming from the Dutch Republic were put in place in 29 other ports from May, starting with Great Yarmouth. The Dutch ambassador objected at the constraint of trade with his country, but England responded that it had been one of the last countries introducing such restrictions. Regulations were enforced quite strictly, so that people or houses where voyagers had come ashore without serving their quarantine were also subjected to 40 days of quarantine.

Аурудың басталуы

Ақтару 1348 жылы Қара өліммен бірге танымал болғаннан бастап Ұлыбританиядағы өмірдің қауіпті жағдайларының бірі болды. "Өлім-жітім тізімі" 1603 жылы тұрақты түрде жариялана бастады, сол жылы ақтадан 33 347 адамның қазасы тіркелді. Сол жылдан 1665 жылға дейін тек төрт жылда ғана ақтаның тіркелмеген жағдайлары болды. 1563 жылы Лондонда әр апта сайын мың адамның көз жұмғаны хабарланды. 1593 жылы 15 003 адам қайтыс болды, 1625 жылы 41 313 адам қайтыс болды, 1640 мен 1646 жылдар аралығында 11 000 адам қайтыс болды, ал 1647 жылы 3 597 адам қайтыс болды. 1625 жылғы оба сол кезде "Ұлы оба" деп аталды, бірақ 1665 жылғы обадан көз жұмғандардың саны одан да көп болды. Бұл ресми мәліметтер нақты сандарды толық көрсетпеуі мүмкін.

Алғашқы жылдары

Ауру сирек кездесетін болғандықтан, дәрігерлер бұл ауруды жеке тәжірибеде көрмеген болуы мүмкін; медициналық білім дәрігерлер колледжінде оқығандардан бастап, дәрігерлік қызмет атқаратын дәріханашыларға дейін, тіпті шарлатандарға дейін әртүрлі деңгейде болды. Басқа да көптеген аурулар болды, мысалы, өткен жылы шешек індеті тарады, бұл белгісіздіктер эпидемияның нақты басталуын анықтау қиындығын арттырды. Заманауи деректер 1664–65 жылдардың қысында обаның болғанын көрсетеді, олардың кейбіреулері өлімге алып келді, бірақ көптеген жағдайларда кейінгі эпидемияның белгілері байқалмады. Қыс суық болды, желтоқсаннан наурызға дейін жер мұздап қалды, Темзадағы кеме қатыналысы екі рет мұзбен тосылды, және суық ауа райы таралуын тежеген болуы мүмкін. Англиядағы бұл обаның Нидерландыдан келгені саналады, онда 1599 жылдан бері ауру үнемі пайда болып тұрды. Ауру алғаш қай жерде пайда болғаны белгісіз, бірақ алғашқы жұқпа 1663–64 жылдары аурудан зардап шеккен Амстердамнан мақта жинақтарын тасымалдаған голланд сауда кемелерімен келген болуы мүмкін. Алғашқы зардап шеккен аймақтар Лондонның сыртындағы доктар және Сент-Джайлз аудандары болды. Бұл екі жерде де кедей жұмысшылар нашар күтім көрген ғимараттарға тығылып қалды. 1664 жылы Сент-Джайлз ауданында екі күдікті өлім тіркелді, ал 1665 жылдың ақпанында тағы бір адам қайтыс болды. Бұл өлім-жітімдер өлім туралы тізімде обадан болған өлімдер ретінде көрсетілмеді, сондықтан билік тарапынан ешқандай бақылау шаралары қабылданбады, бірақ 1665 жылдың алғашқы төрт айында Лондонда қайтыс болғандардың саны айтарлықтай өсті. Сәуір айының соңына дейін обадан өлген төрт адам ғана тіркелді, екеуі Сент-Джайлз ауданында, бірақ апталық өлім саны 290-нан 398-ге дейін өсті. Сәуір айында үш ресми жағдай тіркелді, бұл бұрынғы жылдары ресми шараларға алып келмейтін деңгей, бірақ Privy Council үй карантинін енгізуге кірісті. Мидлсекстің әділет судьяларына кез келген күдікті жағдайларды тексеру және расталған жағдайда үйді жабу тапсырылды. Көп ұзамай осыған ұқсас бұйрық Патшалық сотынан "Қала мен бостандықтарға" берілді. Сент-Джайлсте алғашқы үйді жапқан кезде тәртіпсіздік болды; көлік есікті бұзып, тұрғындарын босатты. Ұсталған тәртіпсіздікшілер қатаң жазаланды. Науқастарды оқшаулау үшін басқа адамдардан алыс салынған жәндіктер үйін салу туралы нұсқаулар берілді, онда науқастарға күтім жасалатын немесе қайтыс болғанға дейін болатын. Бұл ресми іс-әрекет, бірнеше тіркелген жағдайларға қарамастан, үкімет бұл обаның қауіпті індет екенін білгенін көрсетеді. Ауа райы жылыған сайын аурудың таралуы күшейе түсті. 2–9 мамыр аралығында Сент-Джайлз ауданында үш, көршілес Сент-Клемент-Дэнс қаласында төрт, Сент-Эндрю Холборн мен Сент-Мэри Вулчерч-Хауда бір-бір адам қайтыс болды. Сент-Джайлстегі жағдайлардың көбейе бастаған кезде, аймақты карантинге қоюға тырысты және констебльдерге саяхаттауға ниетті барлық адамдарды тексеру және күдікті немесе босқындарды ұстау тапсырылды. Халық алаңдады. Адмиралтействода маңызды лауазымда болған Сэмюэл Пепис Лондонда қалып, күнделігі арқылы оба туралы қазіргі заманғы мәлімет берді. 30 сәуірде ол былай деп жазды: "Осы қалада аурудан қатты қорқамын, екі-үш үйдің жабылып қалғаны айтылды. Құдай бәрімізді сақтасын!" Бұл оқиға туралы тағы бір дерек көзі Дэниел Дефоның 1722 жылы жарық көрген "Жұма күнгі оба журналы" болды. Ол оба басталғанда бес жаста болған, бірақ отбасының естеліктерін пайдаланды (оның ағасы Шығыс Лондонда ат құрғаны, ал әкесі Крипплгейтте ет сатушы болған), аман қалғандармен сұхбат алып, қол жетімді ресми жазбаларды қарастырды. Аурудың басталуын екі жылдан кейін пуритандық пастор Томас Винсент еске алды: "Оба алғаш рет мамыр айында байқалды; біздің өлім туралы тізіміміз өткен жылы аурудан үш адамның қайтыс болғанын көрсетті; бірақ мамыр айының басында тізімде тоғыз адамның болғаны айтылды, қорқыныш тез адамдардың жүрегіне сіңіп кетті; қалада індет туралы көп пікірлер болды, және олар індет өскен жағдайда бармауы керектігін ойлады. Бірақ келесі аптадағы тізімде ауру тоғызға дейін үшке дейін төмендегені байқалды, олардың ойлары біршама тынышты, бұл тақырыптағы әңгімелер суытылды, қорқыныштар басылды, және қара бұлт тек қауіп төндірді, және бірнеше тамшы берді, бірақ жел оны айдап жіберді деген үміт пайда болды. Бірақ келесі тізімде обадан өлгендердің саны үштен он төртке, содан кейін он жетіге, содан кейін қырық үшке өскенде, ауру осылай өсіп, тарала бастады. Енді күнәкарлар алаңдады, және тыныш ұйықтағысы келгендер де ойдағысынан безді."

Plague was sufficiently uncommon that medical practitioners might have had no personal experience of seeing the disease; medical training varied from those who had attended the college of physicians, to apothecaries who also acted as doctors, to charlatans. Other diseases abounded, such as an outbreak of smallpox the year before, and these uncertainties all added to difficulties identifying the true start of the epidemic. Contemporary accounts suggest cases of plague occurred through the winter of 1664–65, some of which were fatal but a number of which did not display the virulence of the later epidemic. The winter was cold, the ground frozen from December to March, river traffic on the Thames twice blocked by ice, and it may be that the cold weather held back its spread. This outbreak of bubonic plague in England is thought to have spread from the Netherlands, where the disease had been occurring intermittently since 1599. It is unclear exactly where the disease first struck but the initial contagion may have arrived with Dutch trading ships carrying bales of cotton from Amsterdam, which was ravaged by the disease in 1663–64, with a mortality given of 50,000. The first areas to be struck are believed to be the dock areas just outside London, and the parish of St Giles. In both of these localities, poor workers were crowded into ill kept structures. Two suspicious deaths were recorded in St Giles parish in 1664 and another in February 1665. These did not appear as plague deaths on the Bills of Mortality, so no control measures were taken by the authorities, but the total number of people dying in London during the first four months of 1665 showed a marked increase. By the end of April, only four plague deaths had been recorded, two in the parish of St. Giles, but total deaths per week had risen from around 290 to 398. There had been three official cases in April, a level of plague which in earlier years had not induced any official response, but the Privy Council now acted to introduce household quarantine. Justices of the Peace in Middlesex were instructed to investigate any suspected cases and to shut up the house if it was confirmed. Shortly after, a similar order was issued by the King's Bench to the City and Liberties. A riot broke out in St. Giles when the first house was sealed up; the crowd broke down the door and released the inhabitants. Rioters caught were punished severely. Instructions were given to build pest houses, which were essentially isolation hospitals built away from other people where the sick could be cared for (or stay until they died). This official activity suggests that despite the few recorded cases, the government was already aware that this was a serious outbreak of plague. With the arrival of warmer weather, the disease began to take a firmer hold. In the week 2–9 May, there were three recorded deaths in the parish of St Giles, four in neighbouring St Clement Danes and one each in St Andrew Holborn and St Mary Woolchurch Haw. As cases in St. Giles began to rise, an attempt was made to quarantine the area and constables were instructed to inspect everyone wishing to travel and contain inside vagrants or suspect persons. People began to be alarmed. Samuel Pepys, who had an important position at the Admiralty, stayed in London and provided a contemporary account of the plague through his diary. On 30 April he wrote: "Great fears of the sickness here in the City it being said that two or three houses are already shut up. God preserve us all!" Another source of information on the time is A Journal of the Plague Year, which was written by Daniel Defoe and published in 1722. He had been only five when the plague struck but made use of his family's recollections (his uncle was a saddler in East London and his father a butcher in Cripplegate), interviews with survivors and sight of such official records as were available. The onset of the disease was recalled two years later by Puritan minister Thomas Vincent:It was in the month of May that the Plague was first taken notice of; our Bill of Mortality did let us know but of three which died of the disease in the whole year before; but in the beginning of May the bill tells us of nine fear quickly begins to creep upon peoples hearts; great thoughts and discourse there is in Town about the Plague, and they cast in their minds whether they should go if the Plague should increase. Yet when the next weeks Bill signifieth to them the disease from nine to three their minds are something appeased; discourse of that subject cools; fears are hushed, and hopes take place, that the black cloud did but threaten, and give a few drops; but the wind would drive it away. But when in the next Bill the number of the dead by the Plague is mounted from three to fourteen, and in the next to seventeen, and in the next to forty three, and the disease begins so much to increase, and disperse. Now secure sinners begin to be startled, and those who would have slept at quiet still in their nests, are unwillingly awakened.

Қаладан шығу

1665 жылдың шілдесіне қарай Лондон қаласында оба індеті кеңінен тарады. Байлар, соның ішінде Англия королі Карл II, оның отбасы және сарайы қаладан Солсбериге қашты, ал қыркүйекте Солсбериде обаның бірнеше жағдайы тіркелген соң Оксфордқа көшіп кетті. Қала әкімдері мен көптеген басқа да қалалық билік өкілдері өз қызметтерінде қалуды жөн көрді. Лондонның Лорд-мэрі сэр Джон Лоуренс та қалада қалуға шешім қабылдады. Саудагерлер мен маман иелері қашқанда, кәсіпорындар жабылды. Дефо: "Арбалар мен көліктерден басқа ештеңе көрінбеді, олар заттармен, әйелдермен, қызметшілермен, балалармен, жақсы отбасылардан шыққан адамдармен толы болды, оларға аттылар сүйретіп, барлығы да асығыс түрде кетіп бара жатқандай көрінді" деп жазды.

Эпидемияның қарқыны

Шілде айының соңғы аптасында Лондонның өлім-жітім тізімінде 3014 адамның қайтыс болғаны көрсетілді, оның ішінде 2020-сы обадан көз жұмған. Обадан қайтыс болғандардың саны азайтылған болуы мүмкін, себебі осы кезеңдегі басқа жылдары өлім-жітім көрсеткіші шамамен 300 адамды құраған. Науқас саны арта келе, зираттар толып, өлгендерді қою үшін шұңқырлар қазылды. Өлікті таситын арбалардың жүргізушілері көшелерде "Өліктеріңізді шығарыңыз!" деп айқайлап, өліктерді тасып жүрді. Билік, өлім-жітімнің көптігінен халық арасында үрей тудыруы мүмкін деп алаңдады және мәйіттерді алып кету мен жерлеу жұмыстарын тек түнде жүргізуге бұйрық берді. Уақыт өте келе, құрбандардың саны артып, мәйіттерді таситын жүргізушілер жетіспеді, сол себепті мәйіттер үйлердің қабырғаларына үйіліп жатты. Күндізгі жинау қайта жаңғырылып, оба шұңқырлары шіритін денелерден құралған үлкен үйінділерге айналды. Олдгейт приходында шіркеу маңында 50 фут ұзындығы және 20 фут ені бар үлкен шұңқыр қазылды. Жұмысшылар бір жағынан қазып, екінші жағынан өлік арбалары мәйіттерді төгіп тастады. Кеңейтуге орын қалмағанда, жер асты суына жеткенше 20 фут тереңдікке дейін қазылды. Соңында топырақпен көмкерілгенде, онда 1114 мәйіт сақталды. Оба дәрігерлері көшелерді аралап, науқастарды диагностикалады, олардың көпшілігі медициналық білімі болмаған. Халық денсаулығын сақтау бойынша бірнеше әрекеттер жасалды. Қалалық шенеуніктер дәрігерлерді жалдап, жерлеу рәсімдерін ұқыпты ұйымдастырды, бірақ қалада үрей пайда болды және жұқпалы аурудан қорқып, мәйіттер асығыс түрде адамдар көп шоғырланған орындарға көмілді. Аурудың таралу жолдары белгісіз болды, бірақ олар жануарлармен байланысты болуы мүмкін деп ойлап, қалалық кеңес иттілер мен мысықтарды жоюға бұйрық берді. Бұл шешім эпидемияның ұзақтығына әсер еткен болуы мүмкін, өйткені бұл жануарлар ауруды тарататын блохаларды тасымалдайтын егеуқырларды бақылауға көмектесетін еді. Ауаның нашарлауы аурудың таралуына себеп болуы мүмкін деп ойлап, билік көшелерде үлкен от жағуға және үйлерде күндіз-түні от жағуға бұйрық берді, ауа тазартылады деген үмітпен. Темекі профилактикалық құрал деп есептелді және кейіннен Лондонның ешбір темекі сатушысы эпидемия кезінде обадан қайтыс болған жоқ делінген. Сауда-саттық тоқтап, көшелерде адам қалмады, тек өлік арбалары мен өліп бара жатқан адамдар ғана көрінді, бұған куә болған және Самуэль Пепис өзінің күнделігінде жазған: "Құдай-ау! Көшелер қаншалықты бос және қайғылы, Вестминстердегі жаралы адамдармен толы көшелерде бір дәрігер мен бір дәріханашы ғана қалды, барлығы қайтыс болды". Адамдар аштықтан қалмауына сэр Джон Лоуренс пен Лондон корпорациясының алдын ала көрегендігі себеп болды, олар Лондон портына түсірілген әрбір ширек бидай үшін әдеттегі бағадан бір фартинг комиссия төледі. Тағамның тағы бір көзі Лондон төңірегіндегі ауылдар болды, олар елордадағы әдеттегі сатылымдарынан бас тартып, көкөністерді белгіленген нарық аймақтарында қалдырды, олардың сатылуын айқайлап келісті және ақшаны монеталарды "дезинфекциялау" үшін сірке суына батырып алғаннан кейін төлемдерін алды. Винсент жазды: "Қызыл кресттерді көру және есіктерде үлкен әріптермен "Құдай, бізге рақым ет!" деп жазылғандарын оқу, күзетшілердің олардың алдында тұрғанын көру өте қайғылы еді, адамдар олардың басынан өткенде қатты қорқып, жасырынып жатқан жаулармен қапталып алғандай сезімде болды. Артиллерия қабырғасының бұрышында, менің ойымша, аурудың салдарынан басы ауырғандықтан, ол бетін қабырғаға соғып алған адамды көрдім; мен келгенде, ол рельстерге ілініп тұрды, қанды бетімен және жерге қан тамдырып жатты. Мен оған сөйледім; ол жауап бере алмады, тек тамағынан дыбыс шықты, менің хабарлауымша, жарты сағат ішінде сол жерде қайтыс болды. Біз көрген және естігендер туралы айтудың соңы болмайды, кейбіреулері ақылынан адасып, төсектерден секіріп, бөлмелерінде шашырап жүрді, ал кейбіреулері терезелерінен жылап, айқайлады, кейбіреулері жартылай жалаңаш күйде шығып, көшеде жүгірді. Менің ойымша, бір ай немесе одан да көп уақыт бойы, мен таныған бір немесе бірнеше адамның өлімі туралы естіп отырдым. Бірінші күні олар ауруға шалдыққан, келесі күні жазылып кетеді деген үміт болды, ал үшінші күні олар қайтыс болды. Дерби және Норвич қалалары да қатты зардап шекті. Бристольде қалалық кеңестің күш-жігері 1666 жылдың сәуірінен қыркүйегіне дейін созылған індет кезінде өлім-жітім көрсеткішін шамамен 0,6 пайызға дейін шектеді."

In the last week of July, the London Bill of Mortality showed 3,014 deaths, of which 2,020 had died from the plague. The number of deaths as a result of plague may have been underestimated, as deaths in other years in the same period were much lower, at around 300. As the number of victims affected mounted up, burial grounds became overfull, and pits were dug to accommodate the dead. Drivers of dead carts travelled the streets calling "Bring out your dead" and carted away piles of bodies. The authorities became concerned that the number of deaths might cause public alarm and ordered that body removal and interment should take place only at night. As time went on, there were too many victims, and too few drivers, to remove the bodies which began to be stacked up against the walls of houses. Daytime collection was resumed and the plague pits became mounds of decomposing corpses. In the parish of Aldgate, a great hole was dug near the churchyard, fifty feet long and twenty feet wide. Digging was continued by labourers at one end while the dead carts tipped in corpses at the other. When there was no room for further extension it was dug deeper until ground water was reached at twenty feet. When finally covered with earth it housed 1,114 corpses. Plague doctors traversed the streets diagnosing victims, many of them without formal medical training. Several public health efforts were attempted. Physicians were hired by city officials and burial details were carefully organized, but panic spread through the city and, out of the fear of contagion, bodies were hastily buried in overcrowded pits. The means of transmission of the disease were not known but thinking they might be linked to the animals, the City Corporation ordered a cull of dogs and cats. This decision may have affected the length of the epidemic since those animals could have helped keep in check the rat population carrying the fleas which transmitted the disease. Thinking bad air was involved in transmission, the authorities ordered giant bonfires to be burned in the streets and house fires to be kept burning night and day, in the hope that the air would be cleansed. Tobacco was thought to be a prophylactic and it was later said that no London tobacconist had died from the plague during the epidemic. Trade and business had dried up, and the streets were empty of people except for the dead carts and the dying victims, as witnessed and recorded by Samuel Pepys in his diary: "Lord! How empty the streets are and how melancholy, so many poor sick people in the streets full of sores in Westminster, there is never a physician and but one apothecary left, all being dead." That people did not starve was down to the foresight of Sir John Lawrence and the Corporation of London who arranged for a commission of one farthing to be paid above the normal price for every quarter of corn landed in the Port of London. Another food source was the villages around London which, denied of their usual sales in the capital, left vegetables in specified market areas, negotiated their sale by shouting, and collected their payment after the money had been left submerged in a bucket of vinegar to "disinfect" the coins. Vincent wrote:blockquote|it was very dismal to behold the red crosses, and read in great letters "LORD, HAVE MERCY UPON US" on the doors, and watchmen standing before them with halberds people passing by them so gingerly, and with such fearful looks as if they had been lined with enemies in ambush to destroy them a man at the corner of Artillery wall, that as I judge, through the dizziness of his head with the disease, which seized upon him there, had dasht his face against the wall; and when I came by, he lay hanging with his bloody face over the rails, and bleeding upon the ground I went and spoke to him; he could make no answer, but rattled in the throat, and as I was informed, within half an hour died in the place. It would be endless to speak of what we have seen and heard, of some in their frenzy, rising out of their beds, and leaping about their rooms; others crying and roaring at their windows; some coming forth almost naked, and running into the streets scarcely a day passed over my head for, I think, a month or more together, but I should hear of the death of some one or more that I knew. The first day that they were smitten, the next day some hopes of recovery, and the third day, that they were dead. Other places hit hard included Derby and Norwich. In Bristol strenuous efforts by the City Council seems to have limited the death rate to c.0.6 per cent during an outbreak lasting from April to September 1666.

Салдары

Күздің соңында Лондон мен оның маңындағы өлім-жітім саны 1666 жылдың ақпан айында патша мен оның сүйемелдеушілерінің қалаға оралуы қауіпсіз деп есептелгенге дейін азайды. Монархтың оралуымен бірге басқалары да орала бастады: ақсүйектер арбаларымен, иеліктерімен толтырылған арбалармен келді. Соттар Виндзордан Вестминстер залына қайта оралды; 1665 жылдың сәуір айында тоқтатылған Парламент 1666 жылдың қыркүйегіне дейін қайтадан жиналмады. Сауда жандана бастады, кәсіпорындар мен шеберханалар ашылды. Лондонға баю үмітімен келген жаңа толқын адамдар ағылды. 1666 жылдың наурыз айының соңында Лорд-канцлер Лорд Кларендон «көшелер бұрынғыдан да толы, биржада тығырық, барлық жерде адамдар саны ең көп болған кездей саналады» деп жазды. 1666 жылдың ортасына дейін оба аурулары сирек кездесе берді. Сол қыркүйекте Лондонның Ұлы өрті қаланың көп бөлігін қиратты, ал кейбір адамдар өрт эпидемияны тоқтатты деп ойлады. Қазіргі таным бойынша, өртке дейін індет көбінесе басылған еді. Кейінгі оба жағдайларының көпшілігі қала маңында тіркелді.

Өлім-жітім туралы тізімдерге сәйкес, 1665 жылы Лондонда обадан 68 596 адам қайтыс болды. Лорд Кларендон нақты өлім саны одан екі есе көп болуы мүмкін деп бағалады. 1666 жылы басқа қалаларда да өлім-жітім болды, бірақ оның масштабы кішірек болды. Альбемарл герцогының капелланы Томас Гамбл, эпидемияның барлық кезеңінде Лондонда болған, 1665 және 1666 жылдары елдегі обадан қайтыс болғандардың жалпы саны шамамен 200 000 адамды құрады деп есептеді. 1650 жылы Англия халқы шамамен 5,25 миллион адамды құрады, ол 1680 жылы шамамен 4,9 миллионға дейін төмендеді, ал 1700 жылы 5 миллионнан сәл астамға дейін қалпына келді. Ішекқуыртпасы сияқты басқа аурулар, обаның әсері болмаса да, халыққа зор зиян келтірді. Қалалардағы өлім-жітімнің жоғары деңгейі, жалпы және әсіресе обадан, шағын қалалардан үлкен қалаларға және ауылдан қалаларға үздіксіз көші-қон арқасында толықтырылды. Лондон халқының заманауи санақтары болған жоқ, бірақ қолжетімді жазбалар халықтың бірнеше жыл ішінде бұрынғы деңгейіне оралғанын көрсетеді. 1667 жылғы жерлеу 1663 жылғы деңгейге жетті, жер салығы қалпына келді, ал Джон Граунт шомылдыру тізімдерін талдап, олардың халықтың қалпына келгенін көрсететінін тұжырымдады. Бұл бай үй шаруашылықтарының, саудагерлердің және өндіріс салаларының оралуымен түсіндірілуі мүмкін, олардың барлығы штаттарындағы шығындарды өтеуі және қажетті адамдарды тарту үшін шаралар қабылдауы керек болды. Колчестерде халықтың азаюы күшті болды, бірақ мата өндірісі туралы жазбалар 1669 жылы өндіріс қалпына келгенін немесе тіпті артқанын көрсетті, ал 1674 жылы жалпы халық саны обаға дейінгі деңгейге жуықтап келді. Басқа қалалар нашар нәтижелер көрсетті: Ипсвич Колчестерге қарағанда аз зардап шекті, бірақ 1674 жылы оның халқы 18%-ға төмендеді, бұл тек обадан болған өлім-жітіммен ғана түсіндірілмейді. Халықтың өлім санына қатысты үлесі бойынша, Лондондағы өлім саны басқа қалаларға қарағанда аз болды. Лондондағы өлім саны соңғы 100 жылдағы кез келген індеттен жоғары болды, бірақ халыққа қатысты есептегенде, 1563, 1603 және 1625 жылдардағы індеттер салыстырмалы немесе одан да көп болды. Англия халқының шамамен 2,5%-ы қаза тапты.

According to the Bills of Mortality, there were in total 68,596 deaths in London from the plague in 1665. Lord Clarendon estimated that the true number of mortalities was probably twice that figure. 1666 saw further deaths in other cities but on a lesser scale. Dr Thomas Gumble, chaplain to the Duke of Albemarle, both of whom had stayed in London for the whole of the epidemic, estimated that the total death count for the country from plague during 1665 and 1666 was about 200,000. The population of England in 1650 was approximately 5.25 million, which declined to about 4.9 million by 1680, recovering to just over 5 million by 1700. Other diseases, such as smallpox, took a high toll on the population without the contribution by plague. The higher death rate in cities, both generally and specifically from the plague, was made up by continuous immigration, from small towns to larger ones and from the countryside to the towns. There were no contemporary censuses of London's population, but available records suggest that the population returned to its previous level within a couple of years. Burials in 1667 had returned to 1663 levels, Hearth Tax returns had recovered, and John Graunt contemporarily analysed baptism records and concluded they represented a recovered population. Part of this could be accounted for by the return of wealthy households, merchants and manufacturing industries, all of which needed to replace losses among their staff and took steps to bring in necessary people. Colchester had suffered more severe depopulation, but manufacturing records for cloth suggested that production had recovered or even increased by 1669, and the total population had nearly returned to pre plague levels by 1674. Other towns did less well: Ipswich was affected less than Colchester, but in 1674, its population had dropped by 18%, more than could be accounted for by the plague deaths alone. As a proportion of the population who died, the London death toll was less severe than in some other towns. The total of deaths in London was greater than in any previous outbreak for 100 years, though as a proportion of the population, the epidemics in 1563, 1603 and 1625 were comparable or greater. Perhaps around 2.5% of the English population died.

Әсері

Лондондағы оба көбінесе кедейлерге әсер етті, себебі байлар қаладан өздерінің ауылдық еңліктеріне немесе елдің басқа аймақтарындағы туыстарының үйіне көшіп, қаладан кетуге мүмкіндік алды. Соңынан болған Ұлы Лондон өрті көптеген қала саудагерлері мен мүлік иелерін қиратты. Елорданың көше жоспары көбінесе өзгермеді, бірақ бірқатар жақсартулар енгізілді: көшелер кеңейтілді, жаяу жолдар салынды, ашық кәріздер жойылды, ағаш үйлер мен іргелес шатырларға тыйым салынды, ғимараттардың жобалануы мен құрылысы қадағаланды. Кірпіш немесе тас қолдану міндетті болды, соның нәтижесінде көптеген сәнді ғимараттар салынды. Елорда жаңарып қана қоймады, сонымен қатар тұруға денсаулыққа пайдалы ортаға айналды. 1665 және 1666 жылдардағы ауыр сынақтарды еңсергеннен кейін лондондықтардың бірлестік сезімі күшейді. Қайта құру жұмысы он жылдан астам уақытқа созылды және оны Лондонның геодезистi Роберт Хук бақылады. Архитектор сэр Кристофер Рен Сент-Пол соборын және елуден астам Лондон шіркеуін қайта жаңартуға қатысты. Король Карл II қайта құру жұмысына үлкен үлес қосты. Ол өнер мен ғылымның меценаты болды, Корольдік обсерваторияны құрды және Корольдік қоғамды қолдады, оның алғашқы мүшелері Роберт Хук, Роберт Бойль және сэр Исаак Ньютон болды. Шындығында, өрт пен оба Англияда өнер мен ғылымның қайта жандануына әкелді. Жер асты құрылыс жұмыстары кезінде археологиялық қазбалар барысында оба зираттары табылған. 2011 және 2015 жылдар аралығында Ливерпуль көшесіндегі Crossrail теміржолының құрылысы кезінде «Жаңа зират» немесе «Бетлем зиратынан» 3500 жерлеу орыны табылды. Қазбадан алынған тістерде Yersinia pestis ДНК-сы анықталды, бұл олардың жұқпалы обадан қайтыс болғанын растады.