Кіріспе

Австралияның тума жануарлары Австралия фаунасы жануарлардың алуан түрлі тобынан тұрады; құстардың 46%-ы, сүтқоректілердің 69%-ы, қосмекенділердің 94%-ы және континентте мекендейтін жорғалаушылардың 93%-ы оған эндемик. Эндемизмнің жоғары деңгейі континенттің ұзақ географиялық оқшаулануына, тектоникалық тұрақтылығына және геологиялық уақыт ішінде топырақ пен флораға климаттың өзгеруінің ерекше үлгісіне байланысты туындайды. Австралия фаунасының ерекшелігі – тума плаценталық сүтқоректілердің салыстырмалы түрде аз болуы. Осының салдарынан, marsupial – балаларын қапшықта өсіретін сүтқоректілердің тобы, оның ішінде макроподтар, опоссумдар және дасиуроморфтар – әлемнің басқа бөліктерінде плаценталық жануарлардың қамтитын көптеген экологиялық орындарды иеленеді. Австралияда қазіргі кездегі бес монотрема түрінің екеуі және көптеген улы түрлер кездеседі, оларға платипус, өрмекшілер, сарышаяндар, осьминогтер, медузалар, моллюскалар, тасбалықтар және шағалақайлар жатады. Австралияда улы жыландардың саны улы емес жыландардан көп. Австралияны жергілікті австралиялықтар 48 000 – 70 000 жыл бұрын және еуропалықтар 1788 жылдан бастап қоныстанды, бұл жануарлар дүниесіне елеулі әсер етті. Аң ауру, жергілікті емес түрлерді әкелу және мекендеу орындарын өзгерту немесе жоюмен байланысты жерді басқару тәжірибелері көптеген түрлердің жойылуына әкелді. Австралия бұрын Оңтүстік Америка, Африка, Үндістан және Антарктиданы қамтитын Гондвана суперконтинентінің бір бөлігі болды. Гондвана 140 миллион жыл бұрын (млн ж.) бөліне бастады; 50 млн ж. Австралия Антарктидадан бөлініп, Миоцен дәуірінде Индо-Австралиялық плитаның Азиямен соқтығысқанға дейін салыстырмалы түрде оқшауланған күйде болды. Қазіргі кездегі жануарлар дүниесінің қалыптасуы мен дамуы континенттің ерекше климатымен және геологиялық құрылымымен байланысты. Австралия қозғалғанда, ол белгілі бір дәрежеде жаһандық климаттың өзгеруінен оқшауланды. Гондванада пайда болған ерекше фауна, мысалы, сумкалы жануарлар, Австралияда сақталып, бейімделді. Миоценнен кейін Азиядан шыққан фауна Австралияда орнықты. Уоллес сызығы – Азия мен Австралияның зоогеографиялық аймақтарын бөліп тұратын гипотетикалық сызық. Бұл құрлықтық шекара құрлық көпірлерінің пайда болуына кедерес жасады және құстарды қоспағанда, көптеген Азия және Австралия фаунасының ерекше зоологиялық таралуына, шектеулі араласуына әкелді. Олигоцен дәуірінің ортасында (шамамен 15 млн ж.) циркумполярлық ағымның пайда болуынан кейін Австралия климаты құрғақтана түсті, құрғақ жағдайға бейімделген әртүрлі организмдер тобы пайда болды, ал ылғалды тропикалық және маусымдық ылғалды аймақтар өздеріне тән бейімделген түрлерді өркендетті.

Сүтқоректілер

Австралияда сүтқоректілердің бай палеонтологиялық тарихы бар, сондай-ақ, қазіргі кезде әртүрлі сүтқоректілер түрлері кездеседі, олардың арасында марсупиалдар басым. Алайда, Австралияның сүтқоректілерін таксономиялық тұрғыдан зерттеу қазіргі уақытта шектеулі. Палеонтологиялық деректер көрсетіп тұрғандай, монотремалар Австралияда ерте бор кезеңінен бері, яғни 145-99 миллион жыл бұрын пайда болған, ал марсупиалдар мен плаценталық сүтқоректілер 56-34 миллион жыл бұрын, қазіргі сүтқоректілердің алғашқы қазба қалдықтары табыла бастаған кезде пайда болған. Эоцен дәуірінде құрлықтағы марсупиалдар мен плаценталық сүтқоректілер бірге болғанмен, қазірге дейін тек марсупиалдар ғана сақталған. Плаценталық сүтқоректілер Австралияда миоцен кезеңінде, Австралия Индонезияға жақындағанда қайта пайда болды, ал кеміргіштер кейінгі миоцендегі қазба қалдықтарында анық көріне бастады. Марсупиалдар белгілі бір экологиялық ортаны толтыру үшін эволюциялады, және көп жағдайда олар физикалық тұрғыдан Еуразия мен Солтүстік Америкадағы ұқсас ортаны мекендейтін плаценталық сүтқоректілерге ұқсас, бұл құбылыс конвергенттік эволюция деп аталады. Мысалы, Австралиядағы басты жыртқыш – тасмания қасқыры, gliding possumдар мен flying squirrelдар ағаш өміріне бейімделген ұқсас қасиеттерге ие; ал нумбат пен муравьедтер екеуі де жәндіктермен қоректенеді. Көптеген сүтқоректілер фауналық ландшафттың айқын бөлігі емес, себебі көптеген түрлері түнгі өмір салтына бейімделген, ал көптеген түрлері ағаштарда өмірін өткізеді.

Монотремалар және қапсырмалар

Монотремалардың бес тірі түрінің екеуі Австралияда кездеседі: платипус және қысқа мүңкілі эхидна, ал қалған үшеуі Жаңа Гвинеяда ғана таралған эхидналар. Монотремалар көбею әдістерімен басқа сүтқоректілерден ерекшеленеді, атап айтқанда, олар тірі тумай, жұмыртқа салады. Қысқа мүңкілі эхиднаның аузының орнына түтікшелі тұмсығы бар, ол термиттерді ұстау үшін минутына 100 рет жылдамдықпен қозғалатын тілімен жабдықталған және түкті тікпен қапталған. Австралияда әлемдегі ең ірі және алуан түрлі қаптал сүтқоректілер мекендейді. Қаптал сүтқоректілер туғаннан кейін балаларын өсіретін қаптың болуымен сипатталады. Тасманиялық жолбарыс – Dasyuromorphia тобының ең ірі өкілі және Thylacinidae тұқымдасының соңғы тірі данасы, ол 1936 жылы тұтқындықтан қайтыс болды. Бұл түр 600 жыл бұрын материкте жойылып, қазір тек Тасманияда ғана кездеседі. Dasyuridae тұқымдасының қалған өкілдері «қаптал сүтқоректі тышқандар» деп аталады, олардың көпшілігі 100 грамнан кем салмақтайды. Батыс Австралияның шөлдерінде екі марсупиалдық моль түрі – Notoryctemorphia орденіне жатады. Бұл сирек, соқыр және құлақсыз жыртқыштар өмірінің көп бөлігін жер астында өткізеді, олар туралы көп мәлімет жоқ. Бандикуттар мен билбилер – Peramelemorphia орденіне жататын, барлық түрлі нәрмен қоректенетін қаптал сүтқоректілер. Австралияда жеті тірі түрі бар, олардың көпшілігі жойылу қаупі төніп тұр. Бұл кішкентай жануарлардың денесі дөңгелек, арқасы иіліңкі, мұрны ұзын және жіңішке, тік құлақтары, ұзын, жұқа аяқтары және жұқа құйрығы сияқты бірнеше ерекше физикалық белгілері бар. Ал вомбаттар жерде тіршілік етеді және шөп, шөптесін және тамырлармен қоректенеді, олардың мөлшері мысыққа шамалас сақиналы және қылқан жапырақты оссумдарға дейін жетеді. Шәкәр және ұшқын планерлері – шығыс Австралияның эвкалипт ормандарында кездесетін, кең таралған планерлер, ал қауырсын құйрықты планер – ең кішкентай планер түрі. Планерлердің алдыңғы аяғының бесінші саусағынан артқы аяғының бірінші саусағына дейін созылатын «патагия» деп аталатын қанаттары бар. Бұл қанаттарды жайғанда, олар ағаштар арасында ұшуға мүмкіндік береді. Макроподтар үш отбасыға бөлінеді: Hypsiprymnodontidae, оның жалғыз өкілі – мысық кенгуру; Potoroidae, 11 түрі бар; және Macropodidae, 45 түрі бар. Макроподтар Австралияның барлық аймақтарында кездеседі, тек альпілік аймақтарды қоспағанда. Potoroidae отбасы бетонгтар, калкан және мысық кенгуруларды қамтиды, олар кішкентай түрлер, ұя салады және құйрықтарымен өсімдік материалдарын тасиды. Macropodiae құрамына кенгурулар, валлабилер және олармен байланысты түрлер кіреді, олардың мөлшері осы отбасы ішінде кең ауқымда өзгереді. Көптеген макроподтардың үлкен артқы аяқтары және ұзын, тар артқы аяқтары бар, олар төрт саусақтың ерекше орналасуымен және күшті бұлшық еттері бар құйрықтарымен жабдықталған, оларды секіріп жүруге пайдаланады. Мысық кенгуру – ең кішкентай макропод және екі аяқты емес, төрт аяқты жалғыз түр, ал еркек қызыл кенгуру – ең үлкені, биіктігі шамамен 2 метрге жетеді және салмағы 85 кг дейін жетеді.

Плаценталық сүтқоректілер

Австралияда екі отрядқа жататын жергілікті плаценталық сүтқоректілер бар: жарықанаттар – Chiroptera отряды, олар алты тұқымдаспен өкілделген; және егеуқұйрықтар мен тышқандар – Rodentia отряды, Muridae тұқымдасы. Жарықанаттардың тек екі эндемикалық туысы бар, ал егеуқұйрықтар Австралияға 5-10 миллион жыл бұрын келген. Ежелгі эндемиктер 14 қазіргі туыспен ұсынылған. Миллион жыл бұрын, тышқан Жаңа Гвинеядан Австралияға келіп, жеті түріне бөлінді, олар «жаңа эндемиктер» деп аталады. Еуропалықтар Австралияға қоныстанғанда, олар көптеген түрлерді қасақана босатып жіберді, соның ішінде қызыл түлкі, еуропалық қоян және еуропалық қасқыр. Басқа да үй жануарлары қашып, уақыт өте келе жабайы популяцияларды құрады, олардың ішінде бантенг, мысық, көгал, қызыл көгал, самбар көгал, руса көгал, хитал, шошқа көгал, жылқы, есек, шошқа, ешкі, су бұқасы және түйе бар. Тек үш түр ғана плаценталық сүтқоректілер Австралияға қасақана әкелмеген: үй тышқаны, қара тышқан және қоңыр тышқан. Австралияның жағалау суларында 46 теңіз сүтқоректісі кездеседі. Бұл түрлердің көпшілігі бүкіл әлемде таралғандықтан, кейбір авторлар оларды Австралиялық түрлер деп санамайды. Балейн китінің он бір түрі бар; көбінесе дөңес кит, оңтүстік оң кит, жәндік минк кит және пигмей көк кит байқалады. Ziphiidae тұқымдасына жататын алты туысты қамтитын 37 тісті кит түрі және 2005 жылы алғаш рет сипатталған австралиялық снубфин дельфині бар 21 мұхиттық дельфин түрі бар. Кейбір мұхиттық дельфиндер, мысалы, киік, материктің барлық суларында кездеседі; ал басқалары, мысалы, Иравади дельфині, тек солтүстік жылы суларында ғана кездеседі. Дугонг – құрып кету қаупі төнген теңіз түрі, ол Солтүстік-Шығыс және Солтүстік-Батыс Австралия суларында, әсіресе Торрес бұғазында мекендейді. Теңіз шөптерінің жойылуы осы түрдің тірі қалуына қауіп төндіреді. Олардың 45% -ы Австралияға тән. Австралиядағы құстардың қазба жәдігерлері толық емес, алайда қазіргі түрлердің ата-бабаларының жазбалары Олигоценнің соңғы кезеңіне дейін табалады. Гондвана тарихы бар құстарға ұшпайтын құстар (эму және оңтүстік казуар), мегаподалар (малефул және австралиялық щеткалы күріш) және эндемикалық попугайлардың үлкен тобы кіреді. Австралиялық попугайлар әлемдегі попугайлардың алтыдан бірін құрайды, олардың ішінде көптеген какадулар мен галахтар бар. Кукабура – балықшылар тұқымдасының ең ірі түрі, ол адам күлімсіреп, қатты дауыстаған дыбысымен танымал. Бролга – Австралияға тән жалғыз кран, ол кең таралған Сарус кранмен тіршілік ортасын бөліседі. Австралияның құсқұстары, сондай-ақ әнші құстар немесе тұрып жатқан құстар деп аталады, олардың ішінде құсқұстар, қарақұстар, көгершіндер тобы, тікенді құстар, пардалоттар, үлкен бал жегіштер отбасы, ағашқа шапшаң құстар, лира құстары, жұмақ құстары және бовер құстары бар. Сатинді бовербұрға эволюциялық психологтардың қызығушылығын тудырды; оның күрделі құдалану рәсімі бар, онда аталық серіктерін құдаландыру үшін көк, жылтыр заттарға толы бовер жасайды. Еуразиядан жақында келгендер – қарлығаштар, құсқұстар, құсқұстар, күнқұстар және кейбір жыртқыш құстар, соның ішінде үлкен тікұйрықты бүркіт. Адамдар көптеген құс түрлерін әкелді; кейбіреулері, мысалы, еуропалық алтын және жасыл құс, австралиялық түрлермен бірге өмір сүреді, ал басқалары, мысалы, қара құс, қара құс, үй құсы және үнді майынасы, кейбір жергілікті құс түрлерін жояды және осылайша жергілікті экожүйені тұрақсыз етеді. Австралия жағалауында 200-ге жуық теңіз құсының түрі, соның ішінде көшіп-қонушы теңіз құстарының көптеген түрлері мекендейді. Австралия Шығыс Азияның оңтүстік шетінде орналасқан. Бұл - Шығыс Ресей мен Аляскадан Оңтүстік-Шығыс Азия арқылы Австралия мен Жаңа Зеландияға дейін созылатын көшіп-қонушы су құстарының Австралия-Австралия ұшу жолы. Жыл сайын екі миллионға жуық құс осы жолмен Австралияға барып-кетеді. Австралияның көптеген су арналарында кездесетін үлкен теңіз құсы – австралиялық пеликан. Австралиялық кішкентай пингвин – Австралия құрлығында тұқым қуалайтын пингвиндердің жалғыз түрі.

Екібарлы және бауырымен жорғалаушылар

Австралияда төрт туысты бақа мен бір енгізілген бақа – қамыс бақасы бар. 1935 жылы қамыс бақасы қант плантацияларындағы зиянкестерді бақылауға жасалған сәтсіз әрекеттің нәтижесінде Австралияға әкелінді. Одан бері ол құрылысқа зиян келтіретін кең таралған зиянкес болып кетті, Солтүстік Австралияға тарады. Қамыс бақасы жергілікті жәндік жеушілермен тамақ үшін бәсекелеседі, сонымен қатар жергілікті фаунаға, тіпті адамдарға да улы болатын у иісі шығарады. Myobatrachidae, немесе оңтүстік бақалары – Австралиядағы ең ірі бақалар тобы, олар 17-ден 22-ге дейінгі туыстарға бөлінген 112 түрді қамтиды. Бұл топтың ерекше өкілі – әдемі және құрып бара жатқан Corroboree бақасы. Hylidae тұқымдасына жататын ағаш бақалары Солтүстік және Шығыс жағалауларында жауын-шашын көп жайларда кең таралған; Австралияда үш туысқа жататын 77 түрі бар. Microhylidae бақаларының екі туысына жататын 18 түрі Солтүстік Австралияның жаңбырлы ормандарымен және жақын жерлермен шектелген; осы тұқымдасқа жататын ең кішкентай түрі – сирек бақа. Әлемдегі ең көп таралған бақалар тұқымдасы – Ranidae-ден бір ғана түр бар – Австралиялық ағаш бақасы, ол тек Квинсленд тропикалық ормандарында ғана кездеседі. Басқа жерлердегідей, соңғы жылдары Австралияда да бақалар популяциясы күрт төмендеді. Зерттеулер көрсеткендей, оңтүстік жарты шардағы түрлердің орташа жасы 4,6 миллион жыл, ал солтүстік жарты шардағы түрлердің орташа жасы 2,9 миллион жыл болуы мүмкін. Зерттеушілердің пікірінше, бұл жас айырмашылығы солтүстік жарты шардың суық дәуірлер тарихымен байланысты, ол ескі түрлердің жоғалуына әкелуі мүмкін. Австралияда крокодилдің екі түрі бар. Тұз сулы крокодил, халық арасында "салтты" деп белгілі, ең ірі крокодил түрі болып табылады; 7 метрден аса ұзындығы мен 1000 кг-дан аса салмағы бар олар адамдарды өлтіруі мүмкін. Олар Солтүстік Австралияның жағалауында және тұщы су өзендері мен батпақ жерлерінде өмір сүреді, сонымен қатар еті мен терісі үшін шаруашалыққа тартылады. Барлығы Австралия суларында қорғалады. Австралиялық тұщы су бақалары Chelidae тұқымдасының сегіз туысына жататын 35 түрді қамтиды. Шошқа мұрынды бақа – бұл тұқымдасқа жатпайтын жалғыз Австралия бақасы. Австралия Антарктидадан басқа Testudinoidea суперотбасынан құрлықта тіршілік ететін бақалардың тірі түрі жоқ жалғыз континент. Австралия – улы жыландардың саны улы емес туыстарынан көп болатын жалғыз континент. Австралиялық жыландар жеті тұқымдасқа жатады. Олардың ішіндегі ең улы түрлері, соның ішінде қатал жылан, шығыс қоңыр жылан, тайпан және шығыс жолбарыс жыланы Elapidae тұқымдасына жатады. Элапидтердің 200 түрінің 106-сы Австралияда, ал 86-сы тек Австралияда ғана кездеседі. Австралияның солтүстік суларында Hydrophiidae тұқымдасына жататын 33 теңіз жыланы мекендейді; олардың көпшілігі өте улы. Австралия суларында Acrochordidae тұқымдасына жататын екі түр теңіз жыланы да кездеседі. Австралияда Colubridae тұқымдасына жататын әлемдегі ең маңызды жыланның тек 11 түрі бар; олардың ешқайсысы эндемик емес және олар Азиядан салыстырмалы түрде жақында келген деп саналады. Мұнда 15 питон түрі мен 45 жәндік жейтін соқыр жылан түрі бар. Дарвинде басқа Австралия штаттарының астаналарына қарағанда жыланның көп түрі бар, аймақта 34 теңізге жатпайтын жылан түрі табылған, оның 23-і Дарвиннің өзінде кәсіби жылан аулаушылар тіркеген. Дарвин тұрғындары үшін қуантарлық жағдай, бұл жыландардың өте аз бөлігі басқа қалаларда кездесетінге қарағанда уытты, себебі алдыңғы тісті элапид түрлерінің саны аз және салыстырмалы түрде зиянсыз питон мен колумбрид түрлерінің басымдығы бар. Австралияда бес тұқымдасқа жататын 700-ден астам кекірек түрі бар. Австралия құрлығында кездесетін гекконның 20 туысына жататын 130-дан астам түрі бар. Австралияда жеті туыстың барлық 39 түрі кездеседі. Мониторлы кекіректің 30 түрі бар, ең үлкен Австралиялық монитор – 2 метрге дейін жете алатын периентие. Австралияның барлық кекірек фаунасының 50% -дан астамын құрайтын 40-тан астам туысқа жататын 450-ге жуық скинк түрі бар.

Балық

Австралияның су жолдарында 5000-нан астам балық түрі қоныстанды; Тұщы су балықтарының екі туысы көне текті: арована немесе сүйекті тілділер, және Квинслендтің өкпелі балықтары. Квинслендтің өкпелі балығы – Австралия Гондванадан бөлініп шыққанға дейін пайда болған өкпелі балықтардың ең алғашқы түрі. Батыс Австралияның оңтүстік-батысына тән ең кішкентай тұщы су балығы – саламандра балығы. Гондвана тегінен туындаған басқа отбасыларға Retropinnidae, Galaxiidae, Aplochitonidae және Percichthyidae жатады. Байырғы тұщы су түрлерінен өзге, Австралияның тұщы су балықтарының 70% тропикалық Һинд-Тынық мұхитының теңіз түрлерімен байланысты, олар тұщы суға бейімделген. Бұл түрлерге тұщы су шамбалақтары, майшабақ, қалың қабатты балықтар, жаңбыр балықтары және 50-ге жуық балық түрі, соның ішінде ұйықтайтын балық кіреді. Жергілікті тұщы су аңшылық балықтарына баррамунди, Мюррей балығы және алтын балық жатады. Солтүстік территорияда екі түрлі құрып бара жатқан тұщы су акулалары кездеседі. Австралияның су жолдарына қоңыр, бұлақты, көкжиекті форель, Атлант және Чинук лососы, қызыл балық, кәдімгі карп және москитобалық сияқты бірнеше экзотикалық тұщы су балық түрлері әкелінді. Москитобалық өте агрессивті түр, ол басқа балықтардың қанаттарын мазалап, шағып алады. Ол бірнеше шағын жергілікті балық түрлерінің азаюына және жергілікті түрлердің жоғалуына себепкер болды. Әкелінген форель түрлері таулық балықтардың бірқатар түрлеріне, соның ішінде форель балығы, Маккуарри торсығы және таулық галактикалар түрлеріне, сондай-ақ таулық фаунаның басқа да өкілдеріне, мысалы, дақтанған ағаш бақасына, зиян келтірді. Кәдімгі карп Мюррей-Дарлинг бассейніндегі су өсімдіктерінің күрт азаюына, шағын жергілікті балық түрлерінің азаюына және оңтүстік-батыс Австралиядағы тұмандылықтың тұрақты түрде жоғары деңгейіне тікелей қатысты. Австралияның балық түрлерінің көп бөлігі теңізде қоныстанды, ал 75% тропикалық теңіз ортасында өмір сүреді. Бұл, ішінара, Австралияның 9 миллион км² аумақты қамтитын үлкен теңіз аумағымен байланысты, сондай-ақ құм балықтары мен теңіз жылқыларының еркектерінің серіктерінің жұмыртқаларын арнайы қалтада инкубациялау қабілетімен де байланысты. Тревалли, 50 түрлі күмісдік балықтар тобы, және лақ балықтары коммерциялық балық аулау үшін танымал түрлер болып табылады. Ұлы Барьер рифі кішкентай және орташа өлшемді риф балықтарының алуан түрлілігіне ие, олардың ішінде қыз балық, бауыршақ балық, періште балық, гоби, кардинал балық, расси, триггер балық және хирург балық бар. Бірнеше улы балықтар бар, олардың ішінде тас балықтардың, балықтардың және қызыл арыстан балықтың бірнеше түрлері бар, олардың барлығында адамдарды өлтіре алатын у бар. 11 түрлі шақырғыш бар, олардың ең ірісі – тегіс шақырғыш. Барракудалар – рифтің ең ірі түрлерінің бірі. Дегенмен, үлкен риф балықтарын цигуатера улануынан сақтану үшін жеуге болмайды. Акулалар Австралия жағалауының барлық жағалаулық суларында және сағалық орталарында қоныстанды. Олардың ішінде 30 түрі – реквием акуласы, 32 түрі – мысық акуласы, 6 түрі – воббегонг акуласы және 40 түрі – итбалық акуласы бар. Heterodontidae туысына жататын үш түр бар: Порт-Джексон акуласы, жолақты бұқа балық акуласы және қыртысты бұқа балық акуласы. 2004 жылы Австралияда акулалардың 12 шабуылы тіркелді, оның екеуі өліммен аяқталды. Адамдар үшін маңызды қауіп төндіретін акулалардың тек 3 түрі бар: бұқа акуласы, жолбарыс акуласы және үлкен ақ акула. Квинсленд пен Жаңа Оңтүстік Уэльстегі кейбір танымал жағажайлар акула торымен қоршалған, бұл әдіс зиянды және зиянсыз акула түрлерінің популяциясын кездейсоқ іліну арқылы азайтты. Акулаларды шамадан тыс аулау Австралия суларында акулалардың санын едәуір азайтты, ал қазір бірнеше түрі құрып кету қаупіне ұшырады. 1988 жылы Перт жағалауында мегамоут акуласы табылды; бұл түр туралы өте аз мәлімет бар, бірақ бұл жаңалық Австралияның жағалау суларында осы түрдің болуын көрсетеді.

Омыртқасыздар

Таксономиялық топ Австралияда сипатталған түрлердің шамамен саны Австралиядағы түрлердің жалпы саны Порифералар 1,476 ~3,500 Книдариялар 1,705 ~2,200 Платигельминттер 1,593 ~10,000 Акантоцефалалар 56 ~160 Нематодалар ~2,060 ~30,000 Молюскалар ~8,700 ~12,250 Анелидалар 2,192 ~4,230 Онихофоралар 71 ~80 Крастациялар 7,266 ~9,500 Арахнидалар 6,615 ~31,338 Жәндіктер ~62,000 ~205,000 Эхинодермалар 1,475 ~2,000 Басқа омыртқасыздар ~2,371 ~5,015 Өзгертілген: Уильямс және басқалар. 2001 және Чэпман, 2009 Австралиядағы шамамен 200 000 жануар түрінің 96%-ы омыртқасыздар. Омыртқасыздардың әртүрлілігінің толық көлемі белгісіз болса да, жәндіктер мен моллюскалардың 90%-ы эндемикалық болып саналады, олар тозаңдаушылар және тағамдық көздер. Омыртқасыздардың ең үлкен тобы – жәндіктер, Австралияның жануарлардың белгілі түрлерінің 75%-ын құрайды. Жәндіктердің ең көп түрленетін топтары – 28 200 құрт-құмырсқалар мен құрттардың түрлері бар Колеоптералар, 20 816 түрі бар Лепидоптералар, соның ішінде көбелектер мен мотырлар, және 14 800-ге жуық түрі бар Гименоптералар, оның ішінде құмырсқалар, аралар және шершеңдер. Диптералар отрядына ұшқыштар мен масалар кіреді, оның құрамында 7 786 түр бар. Гемиптералар отряды, оның ішінде жуаншақтар, көкпарлар мен күректер, 5 650 түрден тұрады; және Orthoptera отрядының 2 827 түрі бар, оның ішінде шегірткелер, шегірткелер және кеуделер. Жергілікті түрлерге айтарлықтай қауіп төндіретін енгізілген түрлерге еуропалық құрт, қызыл отты құмырсқа, сары ақылсыз құмырсқа және жергілікті аралармен бәсекелесетін жабайы бал аралары жатады. Австралияда арахидтердің көп түрлері бар, оның ішінде 78 жәндік туыстары бар, 79 жәндік түрі жалпы атауларға ие. Мұнда көптеген улы жануарлар тіршілік етеді, соның ішінде Сиднейдің атақты түйіршік желісі және оған ұқсас мигаломорфтар, олардың тістеуі өлімге әкелуі мүмкін. Қызыл жәндік өлімге әкеледі деп саналған, бірақ қызыл жәндіктің шағылуы өмірге қауіп төндірмейтін деп саналады, өйткені 1956 жылдан бері өлім-жітімнің болмауы антиусіртке жасаумен байланысты деп саналады, ол содан бері плацебодан артық емес екені дәлелденді. Акари класына жататын мыңдаған құрт пен құрт түрлері бар. Австралияда кем дегенде 150 псевдоскорпион түрі бар, олардың 550-і сипатталуға күтуде және кем дегенде 17 шаян туысы бар, 120 түрі бар. Annelida (sub)class Oligochaeta су құрттарының көптеген отбасылары бар, ал жергілікті құрлық құрттары үшін: Enchytraeidae (тостаған құрттары) және Acanthodrilidae, Octochaetidae және Megascolecidae отбасыларындағы "нағыз" құрттар. Соңғысына әлемдегі ең үлкен құрт – Виктория штатының Гиппленд қаласында ғана кездесетін гигант Гиппленд құрттары жатады. Орташа алғанда, олардың ұзындығы 80 см-ге жетеді, бірақ ұзындығы 3,7 м-ге дейінгі даналар табылған. Парастасидалар тұқымдасына Австралияның тұщы судағы рактерінің 124 түрі жатады. Бұлардың ішінде әлемдегі ең кішкентай – 30 мм-ден аспайтын батпақ рагы және әлемдегі ең үлкен – 76 см-ге дейін ұзындығы мен салмағы 4,5 кг тасманиялық гигант тұщы су рагы бар. Шеракс туысына қарасты раковиналар, Книдария (медузалар, маржандар мен теңіз анемондарын, тарақ желдектерін қамтиды), Эхинодерматалар (теңіз қарындарын, теңіз жұлдыздарын, сынық жұлдыздарды, теңіз қызанақтарын, шам қабықтарын қамтиды) және Молюскалар (көбелектер, шұжықтар, шалалар, семіз, сегізбұрыш, кокки, устрицалар, шұжықтар және хитондар). Уытты омыртқасыздарға қораптық медуза, көк сақиналы сегізбұрыш және адамда тыныс алу қабілетінің төмендеуіне және өлімге әкелетін конуслы шаяндардың он түрі жатады. Айта кетерлік түрлерге Тасманиялық алып краб, әлемдегі екінші ірі краб түрі, терең суларда кездеседі және салмағы 13 кг-ға дейін жетеді, ал Австралиялық тікенді лобстер, мысалы батыс рок лобстер, олар басқа лобстер түрлерінен ерекшеленеді, өйткені олар тырнақтары жоқ. Қызыл түлкілер жергілікті эндемикалық фаунаға жыртқыш ретінде әсер етеді, ал құраққақ бақасы желіп, жыртқыштарды уландырады. Кейбір су блохаларын Австралияға адамдар немесе құстар әкелген болуы мүмкін. Басқа инвазивті түрлерге құстар (индиялық мина), балықтар (қалыпты карп), жәндіктер (қызыл импорттық отты құмырсқа), моллюскалар (азиялық шұңқырлар) жатады. Бұл мәселені инвазивті экзотикалық флора, сондай-ақ енгізілген аурулар, саңырауқұлақтар мен паразиттер күшейтеді. Бұған мысал ретінде Викторияның көптеген су айдындарында, мысалы Гиппленд көлдерінде таралып жатқан көк жасыл балдырлар келтіруге болады. Бұл түрлерді бақылауға арналған қымбат, ауыр және көп уақытты қажет ететін күш-жігер сәл сәттілікке жетті және бұл Австралияның биоәртүрлілігін сақтаудағы маңызды мәселе болып қалуда. Көптеген енгізілген түрлер жануарлар қызметтері арқылы реттелмейді және жыл бойына үнемі аулануы мүмкін. Кейбір штаттар тіпті осы бағдарламалардың тиімділігі күмәнді болса да, аулау бастамаларын қаржыландырады. 2023 жылғы біолог Тим Лоудың бірлесіп жазған есебіне сәйкес, 1960 жылдан бері Австралияның жергілікті жануарларының жоғалуына себепкер болған басты фактор – инвазивті түрлер.

Адамның әсері және сақтау

Кем дегенде 40 000 жыл бойы Австралияның фаунасы көптеген түрлерге азық-түлік және тері көзі ретінде арқа сүйеген жергілікті австралиялықтардың дәстүрлі өмір салтында маңызды рөл атқарды. Жалпы жиналған омыртқалы жануарларға макроподтар, опоссумдар, теңіз түлкілері, балықтар және қысқа құйрықты шыршақұстар кіреді, олар көбінесе қой құсы деп аталады. Тамақ ретінде пайдаланылатын омыртқасыз жануарлар арасында богонг күбәзі және жалпы алғанда, witchetty grubs деп аталатын личинкалар және моллюскалар сияқты жәндіктер бар. Аңшылықты жеңілдету үшін бұталы жердің үлкен бөліктерін өртеп жіберу, яғни отпен өңдеу әдісі флора мен фаунаны өзгертті және арнайы тамақтануға ие ірі өсімдікқоректілердің, мысалы, Genyornis туысына жататын ұшпайтын құстардың жойылуына ықпал етті деп есептеледі. Австралиялық мегафаунаның құрып кетуінде аборигендердің аулау және ландшафтты өзгерту рөлі талқыланады, бірақ адамдар мегафаунаның құрып кетуіне жауапты болды деген пікірге көбірек қолдау көрсетілуде. Австралияда аборигендер жергілікті түрлерге үлкен әсер еткеніне қарамастан, бұл еуропалық қоныстанушылардың әсерінен кем деп саналады. 1973 жылы федералды үкімет Австралияның биологиялық ресурстарды зерттеу (ABRS) ұйымдастырды, ол флора мен фаунаның таксономиясы, идентификациясы, жіктелуі және таралуы бойынша зерттеулерді үйлестіреді. ABRS Австралия флорасы мен фаунасының көп бөлігін сипаттайтын тегін онлайн деректер базасын ұстап тұрады. Өзендерге заңсыз тұзақтар қою сияқты факторлар австралиялық платипустар сияқты жануарларға зиян келтіреді, сонымен қатар жыл сайын 2-5 австралиялық адам қауіпсіз деп есептелетін жаратылыстан өмірін жоғалтады. Австралияның әртүрлі жануарлар дүниесін түсіну маңызды, себебі көрінетін қауіпсіз нәрселер көбінесе өлімге алып келеді. Австралияның жабайы табиғатты қорғау ұйымы – елдегі қорғауға арналған жердің ең ірі жеке меншік иесі, ол Кимберли, Кейп-Йорк, Эйр көлі және Топ-Энд сияқты ең танымал аймақтардағы 4,8 миллион гектар жерде жойылу қаупі төнген түрлерді қорғауға арналған. Бұл коммерциялық емес ұйым түрлі жануарлар қорықтарында жойылып бара жатқан жергілікті түрлердің жойылып кетуін болдырмау үшін тырысады. Австралия Халықаралық кит аулау комиссиясының мүшесі және коммерциялық кит аулауға қарсы тұрады – Австралия суларындағы барлық кит түрлері қорғалады. Австралия CITES келісіміне де қол қойған және жойылу қаупі төнген түрлерді экспорттауға тыйым салады. Еліміздің бірегей экожүйесін қорғау және сақтау үшін әр штат пен аумақта қорғалатын аймақтар құрылды. Бұл қорғалатын аймақтарға ұлттық парктері мен басқа да қорықтар, сондай-ақ Рамсар конвенциясы бойынша тіркелген 64 ылғалды жер және 16 Дүниежүзілік мұра орындары кіреді. 2002 жылғы мәліметтер бойынша, Австралияның жалпы жер аумағының 10,8% (774 619,51 км²) қорғалатын аймақтарда орналасқан. Теңіз биоәртүрлілігін сақтау үшін көптеген аймақтарда қорғалған теңіз аймақтары құрылды; 2002 жылы бұл аймақтар Австралияның теңіз юрисдикциясының шамамен 7% (646 000 км²) құрады. Ұлы Барьерлі рифті Ұлы Барьерлі риф теңіз паркі басқармасы федералды және штаттық заңнамаға сәйкес басқарады. Австралияның кейбір балық шаруашылықтары қазірдің өзінде шамадан тыс пайдаланылуда, ал көптеген теңіз түрлерін тұрақты жинау үшін квоталар белгіленді. Федералды үкімет үшін тәуелсіз зерттеушілер дайындаған "2001 жылғы Қоршаған ортаның жай-күйі туралы есеп" Австралиядағы қоршаған ортаның жағдайы мен қоршаған ортаны басқару 1996 жылғы есептен бері нашарлағанын көрсетті. Жабайы табиғатты қорғау үшін маңызды болып табылатын есепте тұздылық, гидрологиялық жағдайдың өзгеруі, жерді тазарту, экожүйелердің бөлшектелуі, жағалау ортасын нашар басқару және инвазивті түрлер сияқты көптеген процестер Австралияның биоәртүрлілігін қорғау үшін үлкен проблемалар тудыратындығы көрсетілді.