Вумбаттар: Австралияның ерекше сүтқоректі жануарлары

Кіріспе

Соңғы құтылыс жануарларының түрлері

Вомбаттар – Австралияға тән Vombatidae тұқымдасына жататын, қысқа аяқты, бұлшық еттері дамыған төрт аяқты соңғы құтылыс жануарлары. Қазіргі кезде тірі өкілдерінің ұзындығы шамамен ... см, қысқа, жуан құйрықтары бар және салмағы ... кг арасында. Олар бейімделгіш және мекендеу ортасына төзімді, Австралияның оңтүстік және шығыс аймандарының орманды, таулы және бұталы жерлерінде, соның ішінде Тасманияда, сондай-ақ Орталық Квинслендтегі Эппинг Орманы ұлттық саябағындағы шамамен ... га жерде кездеседі.

Этимология

"Вомбат" атауы Сидней аймағын қоныстандырған, қазірге таяу жойылып бара жатқан дхаруг тілінде сөйлейтін дхаруг халқынан шыққан. Бұл атау алғаш рет 1798 жылдың қаңтарында Джон Прайс пен Джеймс Уилсон, аборигендердің салтын қабылдаған ақ нәсілді адам, қазіргі Барго, Жаңа Оңтүстік Уэльс аймағына сапар жасағанда тіркелген. Прайс былай деп жазды: "Біз әртүрлі жануарлардың әртүрлі түрінен қалған зәр-нәжіс көрдік, олардың бірін Уилсон "Whom batt" деп атады, ол шамамен биіктігінде, қысқа аяқтары, қалың денесі, үлкен басы, дөңгелек құлақтары және өте кішкентай көздері бар, өте майлы және барсаққа ұқсайтын жануар". Ерте келушілер вомбаттарды көлемі мен мінез-құлқына байланысты жиі барс деп атаған. Осы себепті, Виктория штатындағы Баджер-Крик және Тасманиядағы Баджер-Корнер сияқты жерлер вомбаттың құрметіне аталған. Атаудың жазылуы жылдар бойы көптеген өзгерістерге ұшырады, соның ішінде "вамат", "вумбат", "вомат", "вумбах" және "вумбек" түрлері кездесті, бұл дхаруг тіліндегі диалектілік айырмашылықтарды көрсетеді. Кейбір ежелгі вомбаттардың түрлері қазіргі вомбаттардан әлдеқайда ірі болған. Ең үлкені белгілі вомбат, Phascolonus, шамамен 40,000 жыл бұрын жойылған, оның дене массасы шамамен .

Сипаттамалары

Уомбаттардың кең ауқымды қуыстарын кеміргіштерге ұқсас алдыңғы тістері мен күшті тырнақтарымен қазады. Уомбаттардың ерекше бір белгісі – олардың артқа қарай ашылатын қалтасы. Артқа қарай ашылатын қалтаның артықшылығы – қазған кезде уомбаттың балаларына топырақ жиналмайды. Көбінесе сумерек және түнде белсенді болса да, уомбаттар салқын немесе бұлтты күндері жем алу үшін сыртқа шығуы мүмкін. Оларды көру сирек, бірақ олардың қозғалысының көптеген белгілерін қалдырады, қоршауларды өтіп кетуге немесе астынан өтуге кедергісіз қарастырады. Уомбаттар ерекше куб тәрізді нәжіс қалдырады. Уомбаттар осы нәжісті аумақтарын белгілеу және жұптасу үшін пайдаланады, сондықтан куб пішіні оларды жинауды жеңілдетеді және домалап кетпейді деп саналады, бұл пішінге биологиялық артықшылық береді. Уомбаттардың оларды қалай жасағаны толыққанды түсініксіз, бірақ олардың ішегі қабырғаларға қарай біркелкі созылады, ішектің айналасында екі икемді және екі қатаң аймақ бар деп есептеледі. Ересек уомбат бір түні 80-100 нәжіс бөлігін, ал әр дефекация кезінде 4-8 бөлігін шығарады. 2019 жылы куб пішіндес уомбат нәжісін жасау физика саласындағы Иг Нобель сыйлығының тақырыбы болды, оны Патрисия Янг және Дэвид Ху жеңіп алды. Уомбаттың барлық тістері тамырсыз және кеміргіштердің кескіш тістері сияқты үнемі өседі. Уомбаттар шөпқоректілер; олардың рационында көбінесе шөптер, қамыстар, шөптер, қабық және тамырлар болады. Олардың кескіш тістері кеміргіштердікіне (егеуқұйрықтар, тышқандар және т.б.) ұқсайды, қатал өсімдіктерді шайнауға бейімделген. Басқа көптеген шөпқоректі сүтқоректілер сияқты, олардың кескіш тістері мен жақ тістері арасында үлкен диастема бар, олар салыстырмалы түрде қарапайым. Уомбаттардың тіс формуласы – . Уомбаттардың терісі құмды түстен қоңырға дейін немесе сұрдан қараға дейін өзгеруі мүмкін. Қазіргі уақытта белгілі үш түрдің ұзындығы шамамен және салмағы шамамен болады. Әйел уомбаттар жүктіліктің 20-30 күнінен кейін бір бала туады, бұл көрсеткіш түрлерге байланысты өзгереді. Барлық түрлерде жақсы дамыған қалталар бар, олардан балалары шамамен алты-жеті айдан кейін шығады. Уомбаттар 15 айда сүттен айырылады және 18 айда жыныстық жағынан жетіледі. Уомбаттардың тобы даналық, топ немесе колония деп аталады. Табиғатта уомбаттар әдетте 15 жылға дейін өмір сүреді, бірақ тұтқында 20 және тіпті 30 жылдан астам өмір сүруі мүмкін. Тұтқында ұзақ өмір сүрген уомбат 34 жылға дейін өмір сүрді.

Wombats dig extensive burrow systems with their rodent like front teeth and powerful claws. One distinctive adaptation of wombats is their backward pouch. The advantage of a backward facing pouch is that when digging, the wombat does not gather soil in its pouch over its young. Although mainly crepuscular and nocturnal, wombats may also venture out to feed on cool or overcast days. They are not commonly seen, but leave ample evidence of their passage, treating fences as minor inconveniences to be gone through or under. Wombats leave distinctive cubic feces. As wombats arrange these feces to mark territories and attract mates, it is believed that the cubic shape makes them more stackable and less likely to roll, which gives this shape a biological advantage. The method by which the wombat produces them is not well understood, but it is believed that the wombat intestine stretches preferentially at the walls, with two flexible and two stiff areas around its intestines. The adult wombat produces between 80 and 100, pieces of feces in a single night, and four to eight pieces each bowel movement. In 2019 the production of cube shaped wombat feces was the subject of the Ig Nobel Prize for Physics, won by Patricia Yang and David Hu. All wombat teeth lack roots and are ever growing, like the incisors of rodents. Wombats are herbivores; their diets consist mostly of grasses, sedges, herbs, bark, and roots. Their incisor teeth somewhat resemble those of rodents (rats, mice, etc. ), being adapted for gnawing tough vegetation. Like many other herbivorous mammals, they have a large diastema between their incisors and the cheek teeth, which are relatively simple. The dental formula of wombats is
Wombats' fur can vary from a sandy colour to brown, or from grey to black. All three known extant species average around in length and weigh between
Female wombats give birth to a single young after a gestation period of roughly 20–30 days, which varies between species. All species have well developed pouches, which the young leave after about six to seven months. Wombats are weaned after 15 months, and are sexually mature at 18 months. A group of wombats is known as a wisdom, a mob, or a colony. Wombats typically live up to 15 years in the wild, but can live past 20 and even 30 years in captivity. The longest lived captive wombat lived to 34 years of age.

Экология және мінез-құлық

Уомбаттардың метаболизмі өте баяу, ас қорыту процесіне 8-14 күн уақыт кетеді, бұл оларға шөлді жағдайларда тірі қалуға көмектеседі. Уомбаттар өздерінің қоныстарын, әсіресе илеулерін қорғайды және жат адамдарға агрессивті түрде шабуыл жасайды. Жалпы уомбаттың аумағы 15 км-ге жетеді, ал түкті мұрынды уомбаттардың аумағы одан әлдеқайда кішідірек, шамамен 15 км-ден аспайды. Қалалық аңыз бойынша, уомбат кейде кірмеген адамның басын өзінің арқасына көтеруіне рұқсат етеді де, содан кейін күшті аяқтарымен жыртқыштың бас сүйегін илеудің төбесіне соғып құртады. Бірақ мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Уомбаттар көбінесе тыныш жануарлар болып табылады. Жалаңаш мұрынды уомбаттар түкті мұрынды уомбаттарға қарағанда әртүрлі дыбыстар шығара алады. Уомбаттар көбейтілу маусымында көбірек дауыстайды. Ашуланғанда олар сызырқайды. Олардың дауысы шошқаның қысқа сыңғырлауына ұқсайды. Сонымен қатар, олар қоңсылдайды, ырылдайды, дауыссыз жөтеледі және тіс щылдырату дыбысын шығарады.

Тарих

Жануарлардың тас өнерде бейнеленуі өте сирек, бірақ Воллеми ұлттық паркінен 4000 жылға дейінгі мысалдары табылды. Уомбат аборигендердің "Арман уақытында" аз құнды жануар ретінде бейнеленген. Материктегі әңгімелерде уомбаттың Уоррин есімді адамнан шыққандығы айтылады, оның басы таспен жазылған және өзімшілдігі үшін құйрығы кесілген. Ал 1830 жылы жазылған Тасмания аборигендерінің әңгімесінде ұлы рух Моиерни аңшылардан уомбатты (дрогеди немесе публедина деп аталған) тыныш қалдыруын сұраған. Екі жағдайда да, уомбат жер астына қуылған деп есептеледі. Еуропалықтар келгенге дейін, барлық үш түрінің де саны көп болған және олар бүгінгіге қарағанда он есеге жуық аумақты қамтыған деп болжанады. Жаңа түр екенін растау үшін тірі жануар Порт-Джексонға әкелінді. Арал Уильям Кларк атымен Кларк аралы деп аталды. 1906 жылы уомбат зиянкес жануарларға жатқызылды және 1925 жылы сыйлық белгіленді.

Адамдарға шабуыл жасау

Адамдар вамбаттың тырнақтарынан және тістеуден жарақат алады. Қорқып кеткен вамбаттар адамдарға шабуылдап, оларды құлатып жіберуі мүмкін, бұл құлаудан сүйектердің сынуына әкелуі мүмкін. Бір табиғат зерттеушісі, Гарри Фраука, бірде резеңке етік, шалбар және қалың жүн шұлық арқылы аяғының етіне терең тістеген. Ұлыбританияның "The Independent" газеті 2010 жылдың 6 сәуірінде Виктория штатының 59 жастағы еркегінің вамбат шабуылына ұшырағанын (шалқаның салдарынан ашуланған деп есептеледі) хабарлады, бұл ауруханада ем қабылдауды талап ететін көптеген кесіктер мен тістеу іздерін қалдырды. Ол оны балтамен өлтірді.

Мәдени маңызы

Кейбір фермерлер қарапайым вамбаттарды, негізінен олардың жер қазу әдеттеріне байланысты, зиянды жануарлар деп санайды. "Семіз, қасқырша денелі вамбат" 2000 жылғы Сидней Олимпиадасының "бейресми" талисманы болды. 2005 жылдан бері 22 қазанда "Вамбат күні" деп аталатын бейресми мереке тойланады. Австралияға аборигендер мен еуропалықтар келгеннен бастап вамбат еті бұталық тағамның бір көзі болып келді. Түрді қорғау шараларының арқасында, вамбат еті енді австралиялық асүйлерде кеңінен қолданылмайды, бірақ бір кезде вамбаттан жасалған тұшпара австралиялық тағамдардың бірі болған. 20 ғасырда, қоян еті оңай табылғандықтан, көбірек қолданылды. (Қазіргі уақытта қоян Австралияда басып қырушы зиянкес болып саналады.) Бұл тағамның аты танымал балалар кітабы мен мюзиклінде де қолданылады. Вамбаттар австралиялық пошта маркаларында және монеталарда бейнеленген. Жүкті мұрынды вамбаттардың суреттері олардың қорғау статусының жоғары деңгейін көрсету үшін жиі пайдаланылады. Солтүстік жүкті мұрынды вамбат 1974 жылғы Австралияның 20 центтік маркасында және 1981 жылғы Австралияның 5 центтік маркасында бейнеленген. Қарапайым вамбат 1987 жылғы 37 центтік маркада және 1996 жылғы Австралияның 95 центтік маркасында пайда болды. 2006 жылғы Австралиялық "Буш-балалар" маркалар сериясында 1,75 австралиялық долларлық маркада нәресте қарапайым вамбаттың суреті, ал 2010 жылғы "Құтқарудан босату" сериясында 60 центтік маркада ветеринар дәрігердің қарауындағы қарапайым вамбат бейнеленген. Вамбаттар Австралия монеталарында сирек кездеседі, ерекшелік – 50 центтік монета, онда коала мен лорикеттің суреттері бар. 2005 жылғы 1 долларлық естелік монетада қарапайым вамбат, ал 1998 жылғы Австралияның күміс 10 долларлық монетасында солтүстік жүкті мұрынды вамбат бейнеленген. Австралиядағы көптеген жерлер, оның ішінде қазір жергілікті жерде жойылған жерлер де, вамбаттың құрметіне аталған. Жергілікті жерде жойылған қарапайым вамбатқа сілтемелер Викторияның Орталық таулы аймақтарында, мысалы, Дейлсфордтағы Вамбат мемлекеттік орман және Вамбат төбесінде кездеседі. Вамбат есімімен аталған басқа да маңызды орындарға Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Вамбат қаласы және Тасманиядағы Куайба маңындағы қалашықтар жатады. Австралиядағы көптеген маңызды емес жерлер, соның ішінде қонақ үйлер де, жануарлардың есімімен аталған. Оңтүстік Австралиядағы вамбаттардың көрнекті мүсіндері: "Үлкен Вамбат" Скотдеско аборигендер қауымдастығында (Тжилкаба) және Вудина қонақтар ақпараттық орталығында, Аделаида хайуанаттар бағында және Норвудта; Жаңа Оңтүстік Уэльсте: Вамбат, Жаңа Оңтүстік Уэльс; Викторияда: Дейлсфорд, Трентэм, Виктория және Кинглейк; Тасманияда: Степс мемлекеттік қорығы. Вамбаттар австралиялық теледидарда да жиі көрсетілді. Вамбаттарды әдетте үй жануарлары ретінде ұстамайды, бірақ "A Country Practice" австралиялық телешоуындағы Fatso қарапайым вамбаттың көрнекті бейнесін көрсетеді. Брисбен телешоуы "Wombat" та жануарлардың атымен аталған. Австралия әдебиетінде вамбат туралы көптеген сілтемелер бар. Мысалы, Блинки Биллдің оқиғаларынан мырза Уолтер Вамбат және Норман Линдсейдің "Сүкіршікті пудинг" кітабындағы басты қарсыластардың бірі.

Common wombats are considered by some farmers as a nuisance due primarily to their burrowing behaviour. "Fatso the Fat Arsed Wombat" was the tongue in cheek "unofficial" mascot of the 2000 Sydney Olympics. Since 2005, an unofficial holiday called Wombat Day has been observed on 22 October. Wombat meat has been a source of bush food from the arrival of aboriginal Australians to the arrival of Europeans. Due to the protection of the species, wombat meat as food is no longer part of mainstream Australian cuisine, but wombat stew was once one of the few truly Australian dishes. In the 20th century, the more easily found rabbit meat was more commonly used. (Rabbits are now considered an invasive pest in Australia.) The name of the dish is also used by a popular children's book and musical. Wombats have featured in Australian postage stamps and coins. The hairy nosed wombats have featured mainly to highlight their elevated conservation status. The northern hairy nosed wombat featured on an Australian 1974 20 cent stamp and also an Australian 1981 five cent stamp. The common wombat has appeared on a 1987 37 cent stamp and an Australian 1996 95 cent stamp. The 2006 Australian Bush Babies stamp series features an AU$1.75 stamp of a baby common wombat, and the 2010 Rescue to Release series features a 60 cent stamp of a common wombat being treated by a veterinarian. Wombats are rarely seen on circulated Australian coins, an exception is a 50 cent coin which also shows a koala and lorikeet. The common wombat appeared on a 2005 commemorative $1 coin and the northern hairy nosed wombat on a 1998 Australia Silver Proof $10 coin. Many places in Australia have been named after the wombat, including a large number of places where they are now locally extinct in the wild. References to the locally extinct common wombat can be found in parts of the Central Highlands of Victoria, for example the Wombat State Forest and Wombat Hill in Daylesford. Other significant places named after the wombat includes the town of Wombat, New South Wales and the suburb of Quoiba, Tasmania. Numerous less significant Australian places, including hotels, are named after the animals. Prominent sculptures of wombats include in South Australia: "The Big Wombat" at Scotdesco Aboriginal Community (Tjilkaba) and Wudinna visitor information centre, Adelaide Zoo and Norwood; New South Wales: Wombat, New South Wales; Victoria: Daylesford, Trentham, Victoria and Kinglake; Tasmania: Steppes State Reserve. Wombats have also been a feature of Australian television. While wombats are not generally kept as pets, a notable depiction of a common wombat as a pet is Fatso from the Australian television show A Country Practice. The Brisbane television show Wombat was also named for the animals. Australian literature contains many references to the wombat. Examples are Mr. Walter Wombat from the adventures of Blinky Bill and one of the main antagonists in The Magic Pudding by Norman Lindsay.

Қорғау

Австралияның барлық штаттарында вамбаттардың барлық түрлері қорғауға алынған. Солтүстік түкті мұрынды вамбат – құрып бара жатқан түр. Бұл түрге ең үлкен қауіптер – оның аз популяциясы, жабайы иттің шабуылдары, малдың (ірі қара мен қойдың) шамадан тыс жайылуынан туындаған жемге деген бәсекелестік және аурулар. Бұл түрдің танымал жабайы популяциясы Квинсленд штатындағы екі жерде ғана кездеседі: Эппинг Орман Ұлттық паркінде және Яран Даунстағы Ричард Андервуд Табиғат қорығына вамбаттарды көшіру арқылы құрылған кіші колонияда. Эппинг Орман Ұлттық паркіне жыртқыштардан қорғау үшін қоршау орнатылғаннан бері вамбаттардың саны артып келеді. Дегенмен, Шығыс Викторияда олар қорғауға алынбаған және кейбіреулер оларды зиянкестер деп санайды, әсіресе қоянға қарсы қоршауларға келтіретін зиян үшін. Жалпы вамбаттардың иммундық жүйесіне қатысты зерттеулер жүргізілді, олар болашақта түрді сақтау жұмыстарында қолданылуы мүмкін. 2016 жылы WomSAT атты азаматтық ғылым жобасы құрылды, оның мақсаты – ел бойынша вамбаттарды байқау туралы мәліметтерді жинау. Веб-сайт және мобильді қосымша арқылы тірі немесе өлген вамбаттарды және олардың қоныстарын тіркеуге болады. Жоба басталғаннан бері Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория, Тасмания және Оңтүстік Австралияда 23 000-нан астам байқау тіркелді. Соңғы кезде азаматтық ғылым жобасы Австралиядағы вамбаттардың жол апатынан қаза табуы және саркоптикалық тері қышымы (sarcoptic mange) ауруының таралуы туралы нәтижелерді жариялады.