Кіріспе

Дипротодонтия (/d/aɪ/, /p/r/oʊ/t/ə/'d/ɒ/n/t/i/ə/, грекше "екі алдыңғы тіс") - қаптал сүтқоректілердің ең ірі, қазіргі кезде кездесетін отряды, оған шамамен 155 түрі кіреді, оның ішінде кенгурулар, валлабилер, опоссумдар, коалалар, вомбаттар және тағы да көптеген түрлер бар. Құрып кеткен дипротодонттарға бегемоттай үлкен Дипротодон және "қаптал сүтқоректі арыстан" деп аталған Тилаколео жатады.

Сипаттамалары

Тірі дипротодонттардың көбі – жойылып кеткендері сияқты, дерлік барлығы шөпқоректілер. Кейбір жәндікқоректі және барлық жейтін дипротодонттар белгілі, ал Potoroidae сүтқоректілер арасында ерекше болып, негізінен саңырауқұлақтармен қоректенеді, бірақ олардың бұл қасиеті шөпқоректі өмір салтынан салыстырмалы түрде жақында пайда болған сияқты. Жойылып кеткен тилаколеонидтер ("сумкалы арыстандар") – ірі көлемде ет жеген жалғыз белгілі топ. Дипротодонттар тек Австралия және Жаңа Гвинеяда ғана кездеседі. Ең ерте кездескен қазбалар олигоценнің соңына жатады, бірақ олардың пайда болуы одан да ертерек болған, себебі Австралиядағы қазбалар жазбасында үлкен олқылықтар бар, ал геологиялық жағынан белсенді Жаңа Гвинеяда қазбалар жазбасы мүлдем жоқ. Белгілі олигоценді дипротодонттардың әртүрлілігі бұл топтың одан бұрын ажыраса бастағанын көрсетеді. Көптеген ірі және жақсы дене бітімі жоқ дипротодонттар (сондай-ақ, Австралия мегафаунасының көптеген түрлері) шамамен 50 000 жыл бұрын адамдар Австралияға келген кезде жойылып кетті. Олардың жойылуы тікелей аң аурудың салдарынан болған болуы мүмкін, бірақ көбінесе адамдардың қызметінен, әсіресе отты қолданудан туындаған кең ауқымды ортаның өзгеруі салдарынан болды. Дипротодонтияны анықтайтын екі маңызды анатомиялық ерекшелік бар. Бұл топқа жататын жануарлардың біріншісі – «дипротодонт» (екі алдыңғы тіс деген мағынада): олардың төменгі жағында үлкен, иілген кепшік тістері болады, бұл көптеген ерте сүтқоректілер мен сүтқоректілерге тән қасиет. Дипротодонттың жауы қысқа, әдетте үш жұп жоғарғы кепшік тісі бар (көдірлер сияқты, бір жұп ғана), ал төменгі жағында иті жоқ. Дипротодонттарды ерекшелендіретін екінші белгі – «синдактилия», яғни аяқтың екінші және үшінші саусақтары тырнақтың тамырына дейін бірігіп кеткендігі, бірақ тырнақтар өздері бөлек қалады. Бесінші саусақ көбінесе жоқ, ал төртінші саусақ көбінесе үлкейген. Синдактилия жиі кездеспейді (бірақ Австралияның барлық жейтін сумкалы жануарларында ортақ), және көбінесе өрмелеуге көмектесетін бейімделу ретінде қарастырылады. Алайда, қазіргі дипротодонттардың көпшілігі толығымен құрлықта тіршілік етеді және осы өмір салтына сәйкес аяқтарына қосымша бейімделулерді дамытқан. Бұл ағаш кенгуруларының тарихын ерекше күрделі етеді: жануарлар ерте заманда ағаштарда тіршілік еткен, кейін жерге түскен – сол кезде кенгуру сияқты ұзын аяқтары пайда болған – және қайтадан ағаштарға оралған, онда артқы аяқтарын қысқартып, кеңейтіп, жаңа өрмелеу әдісін дамытқан.

Қалдық деректері

Дипротодонтия тобының ең ерте белгілі қазбасы Кейінгі Олигоценге (23,03 – 28,4 миллион жыл бұрын) дейін жетеді, ал ең алғаш анықталған түрі – ерте Миоценнің Hypsiprymnodon bartholomaii.