Кіріспе
Мирт тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Автоматты таксономиялық жәшік
| ең көне қазбасы = Эоцен
| суреті = Eucalyptus tereticornis гүлдері, қапшықтары, бүршіктері және жапырақтары.jpeg
| сурет сипаттамасы = E. tereticornis гүлдері, қапшықтары, бүршіктері және жапырақтары
| аталық түрлер = 2
| таксоны = Эвкалипт
| авторы = L'Hér. | типтік түрі = Eucalyptus obliqua
| типтік түр авторы = L'Hér. 1789
| бөлімшелік деңгейлері = Түрлер
| бөлімшесі = *Эвкалипт түрлерінің тізімі
| синонимдері = * Aromadendrum W. Anderson ex R. Br., 1810
Eudesmia R. Br., 1814
Symphyomyrtus Schauer in J. G. C. Lehmann, 1844
| синонимдер сілтемесі = – гүлді өсімдіктер тұқымдасына жататын 700-ден астам түрдің туысы. Эвкалипт түрлерінің көпшілігі – ағаштар, көбінесе маллилер, ал азы – бұталар. Corymbia және Angophora сияқты бірнеше басқа туыстармен бірге, олар көбінесе эвкалипт немесе «жаңғақ ағаштары» деп аталады. Эвкалипт туысына жататын өсімдіктердің қабығы тегіс, талшықты, қатты немесе жіп тәрізді болады, жапырақтарында май бездері бар, ал тостаған жапырақтары мен гүл жапырақтары аталық мүшелердің үстінде «қақпақ» немесе операкулум құрауы үшін біріктірілген. Жемісі – ағаш тәрізді қапшық, көбінесе «жаңғақ» деп аталады. Эвкалипт түрлерінің көпшілігі Австралияға тән, әр штат пен аумақта өкілдік ететін түрлері бар. Австралияның орманды жерлерінің үштен екі бөлігін эвкалипт ормандары құрайды. Көптеген эвкалипт түрлері өртке бейімделген, өрттен кейін қайта өсіп шыға алады немесе өртке төзімді тұқымдары бар. Кейбір түрлері Австралияның солтүстігіндегі аралдарда, ал сирек түрлері континенттен тыс жерлерде ғана кездеседі. Эвкалипт ағаштары тез өсетіндігі, құнды ағаш материалы болғандықтан немесе целлюлоза, бал өндіру немесе эфир майларын алу үшін пайдаланылатындықтан көптеген елдерде плантацияларда өсіріледі. Алайда, кейбір елдерде жоғары тұтанғыштығына байланысты орман өрттерінің қаупіне байланысты олар алынып тасталған.
Automatic taxobox
| oldest fossil = Eocene
| image = Eucalyptus tereticornis flowers, capsules, buds and foliage. jpeg
| image caption = Buds, capsules, flowers and foliage of E. tereticornis
| display parents = 2
| taxon = Eucalyptus
| authority = L'Hér. | type species = Eucalyptus obliqua
| type species authority = L'Hér. 1789
| subdivision ranks = Species
| subdivision = *List of Eucalyptus species
| synonyms = * Aromadendrum W. Anderson ex R. Br., 1810
Eudesmia R. Br., 1814
Symphyomyrtus Schauer in J. G. C. Lehmann, 1844
| synonyms ref = is a genus of more than 700 species of flowering plants in the family Myrtaceae. Most species of Eucalyptus are trees, often mallees, and a few are shrubs. Along with several other genera in the tribe Eucalypteae, including Corymbia and Angophora, they are commonly known as eucalypts or "gum trees". Plants in the genus Eucalyptus have bark that is either smooth, fibrous, hard, or stringy, the leaves have oil glands, and the sepals and petals are fused to form a "cap" or operculum over the stamens. The fruit is a woody capsule commonly referred to as a "gumnut". Most species of Eucalyptus are native to Australia, and every state and territory has representative species. About three quarters of Australian forests are eucalypt forests. Many eucalypt species have adapted to wildfire, are able to resprout after fire, or have seeds that survive fire. A few species are native to islands north of Australia, and a smaller number are only found outside the continent. Eucalypts have been grown in plantations in many other countries because they are fast growing, have valuable timber, or can be used for pulpwood, honey production, or essential oils. In some countries, however, they have been removed because of the danger of forest fires due to their high flammability.
Жапырақтары
Эвкалипттердің көбісі мәңгі жасыл, бірақ кейбір тропикалық түрлері құрғақ маусым аяқталғаннан кейін жапырақтарын қырып тастайды. Мырза тұқымдас өсімдіктерге тән, эвкалипт жапырақтары май бездерімен жабылған. Көлемді майлар – осы туыстың маңызды ерекшелігі. Ересек эвкалипт ағаштары биік болып, толық жапырақтанып тұрса да, олардың көлеңкесі әдетте сирек болады, себебі жапырақтары көбінесе төмен қарап іледі. Ересек эвкалипт өсімдігінің жапырақтары көбінесе ланцетовидті, сабақты, сырт қарағанда кезектесіп орналасқан және балауыз немесе жылтыр жасыл түсті болады. Ал көшеттердің жапырақтары көбінесе қарама-қарсы, сабақсыз және көкшіл жасыл түсті болады. Бірақ осы үлгіде көптеген ерекшеліктер бар. Мысалы, E. melanophloia және E. setosa сияқты көптеген түрлер өсімдік көбейетін кезде де жас жапырақ пішінін сақтайды. Кейбір түрлер, мысалы E. macrocarpa, E. rhodantha және E. crucis, осы өмір бойы сақталатын жас жапырақ пішініне байланысты сәндік өсімдіктер ретінде ізделіс тапқан. E. petraea, E. dundasii және E. lansdowneana сияқты кейбір түрлердің жапырақтары өмір бойы жылтыр жасыл болады. Эвкалипт caesia көбінесе эвкалипттерде кездесетін жапырақ дамуының кері үлгісін көрсетеді: көшет кезінде жылтыр жасыл жапырақтары, ал пісіп-жетілген қабығында – күңгірт, көкшіл жасыл жапырақтары болады. Жас және ересек жапырақ фазаларының айырмашылығы далалық идентификацияда маңызды. Эвкалипт өсімдігінің дамуында төрт жапырақ фазасы анықталады: «тұқымдық», «жасөспірім», «аралық» және «ересек» фазалар. Дегенмен, фазалар арасында нақты ауысу нүктесі болмайды. Аралық фаза, ең ірі жапырақтардың көбінесе қалыптасатын кезеңі, жас және ересек фазаларды байланыстырады. Көптеген түрлерде, бірнеше түрден басқа, жапырақтар төртбұрышты сабақтың қарама-қарсы жақтарында жұптармен қалыптасады, ал жұптар бір-біріне тік бұрышпен орналасқан (декуссат). Кейбір тар жапырақты түрлерде, мысалы E. oleosa, екінші жапырақ жұбынан кейінгі көшеттер көбінесе бес жақты сабақ бойында байқалатын спиральды құрылымда жиналады. Спиральдық фазадан кейін, ол бірнеше немесе көптеген буындарды қамтыса, орналасу сабақтың жапырақ беттерінің бірін сіңіру арқылы декуссацияға оралады. Қарсы жапырақты ересек жапырақтары бар түрлерде, сабақтың ұзындығының тең емес созылуынан сабақтың түбінде қарама-қарсы түзілген жапырақ жұптары ажыратылып, сырттан қарағанда кезектесіп орналасқан ересек жапырақтар пайда болады.
Гүлдер мен жемістер
Эвкалипт түрлерінің ең оңай танылатын ерекшеліктері – ерекше гүлдері мен жемістері (капсулалар немесе "гумнуттар"). Гүлдерде көптеген жұмсақ тостағаншалар болады, олар ақ, қаймақ, сары, қызғылт немесе қызыл түсті болуы мүмкін; гүл күйінде тостағаншалар біріккен сепалдар немесе жапырақшалардан немесе екеуінен тұратын оперкулум деп аталатын қапшыққа жабылады. Осылайша, гүлдерде жапырақшалары болмайды, бірақ олар көптеген әдемі тостағаншалармен сәнделеді. Тостағаншалар кеңейген сайын, оперкулум гүлдің негізі сияқты бөлігінен күшпен ажыратылады; бұл – тұқымды біріктіретін ерекшеліктердің бірі. Ағаш тәрізді жемістер немесе капсулалар шамамен конус пішіндес болып келеді және тұқымдарды шығару үшін ұшында жапырақшалары бар, олар майлы, таяқша тәрізді, шамамен 1 мм ұзындықта және сары қоңыр түсті. Көптеген түрлер ересек жапырақтары пайда бола бастағанға дейін гүлдей алмайды; E. cinerea және E. perriniana ерекше жағдайлар болып табылады.
Таксономия
Евкалипт туысы алғаш рет 1789 жылы Шарль Луи Л'Эритер де Брутелл өзінің "Sertum Anglicum, seu, Plantae rariores quae in hortis juxta Londinum" атты кітабында сипатталды, сонымен бірге типтік түрдің – Eucalyptus obliqua – сипаттамасы жарияланды. Eucalyptus атауы көне грек тіліндегі eu сөзінен, яғни «жақсы» және kalypto сөзінен, яғни «жабу, жасыру, қорғау» деген мағынадан шыққан, бұл гүл бүршіктерін жабатын оперкулумға сілтеме жасайды. Ол грек түбірлері eu және calyptos негізінде туыс атауын жасады, олардың мағынасы «жақсы» және «жабылған», гүлдің дамып келе жатқан бөліктерін қорғайтын гүл бүршігінің оперкулумына байланысты. Л'Эритердің барлық эвкалипттерге ортақ ерекшелікті таңдауы, көбінесе, жай ғана кездейсоқтық болды. Obliqua атауы латын тіліндегі obliquus сөзінен шыққан, яғни «қисайған», бұл жапырақ табанының екі жағының тең емес ұзындықта болып, сабақпен бірдей жерде қосылмауына сипаттама беретін ботаникалық термин. E. obliqua 1788–89 жылдары жарияланды, бұл Австралияның еуропалықтар тарапынан отарлану кезеңімен бірге болды. Сол кезден бастап 19 ғасырдың басына дейін Eucalyptus-тың бірнеше түрі тағы аталды және жарияланды. Олардың көп бөлігі ағылшын ботанигі Джеймс Эдвард Смиттың еңбегі болды, және күткендей, көбінесе Сидней аймағындағы ағаштар еді. Олардың ішінде экономикалық тұрғыдан құнды E. pilularis, E. saligna және E. tereticornis түрлері бар. Француз ботанигі Жак Лабильардьер 1792 жылы қазіргі Эсперанс аймағында жинаған Яте (E. cornuta) – Батыс Австралияға ендемик евкалипттердің алғаш рет жиналып, кейін аталған түрі болды. Кейбір түрлерде леукоантоциандардың мөлшері айтарлықтай өзгеріп отырады.
Туысқан тұқымдар
Евкалипт – көбінесе "эвкалипт" деп аталатын үш ұқсас туыстың бірі, қалғандары – Corymbia және Angophora. Көптеген түрлер, бірақ олардың бәрі емес, қабығының кез келген зақымынан (мысалы, сызықты эвкалипт) көп мөлшерде кино шығаратындықтан "желім ағаштары" деп белгілі. Туыстың атауы грек тіліндегі ευ (eu) – "жақсы" және καλύπτω (kalýpto) – "жабу" сөздерінен шыққан, ол гүлді бастапқыда жабатын тостағаншаның операкулумына сілтеме жасайды.
Тарату
Эвкалипттердің 700-ден астам түрі бар, олардың көпшілігі Австралияға тән; өте азы ғана Жаңа Гвинея мен Индонезияның іргелес аймақтарында кездеседі. Бір түрі – Eucalyptus deglupta, солтүстікке қарай Филиппинге дейін жетеді. Австралиядан тыс жерде таралған 15 түрдің ішінде, тек тоғызы ғана Австралияда өспейді. Эвкалипт түрлері тропикалық және қоңыржай аймақтарда, оның ішінде Америка, Еуропа, Африка, Жерорта теңізі алабы, Таяу Шығыс, Қытай және Үндістан субконтинентінде кеңінен өсіріледі. Дегенмен, көптеген эвкалипттердің қоңыржай белдеуде өсу мүмкіндігі олардың төмен суыққа төзімділігімен шектеледі. Оңтүстік-шығыс Австралиядағы Көк таулар эвкалипттердің түрлену орталығы болып табылады; олардың атауы осы аймақта кең таралған көгілдір тұманға сілтеме жасайды, ол осы ағаштардың бөліп шығаратын ұшқыш терпеноидтарынан пайда болады деп саналады.
Қалдық деректері
Эвкалипттердің ең көне анықталған қазбалары Оңтүстік Америкадағы Патагонияда табылды, онда эвкалипттер қазіргі таңдағы жергілікті өсімдіктер емес, бірақ Австралиядан әкелінген. Бұл қазбалар ерте эоцен дәуірінен (51,9 миллион жыл бұрын) Аргентинаның Чубут провинциясындағы Лагуна-дель-Хунко формациясынан табылған. Бұл тұқымның Гондванада таралғанын көрсетеді. Қазба жапырақтары сондай-ақ Жаңа Зеландияның миоценінде де кездеседі, онда тұқым қазіргі таңда жергілікті емес, бірақ қайтадан Австралиядан енгізілген. Қазіргі Австралияда эвкалипттің үлкен рөл атқаратынына қарамастан, қазіргі өсімдіктердің шамамен 75% құрады деп есептеледі, кенозойдың көп бөлігіндегі қазбалық деректер өте сирек, және бұл үстемдікке көтерілу геологиялық тұрғыдан салыстырмалы түрде жақында болған құбылыс екенін көрсетеді. Эвкалипттің ең көне анықталған макроқазбасы – Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Лаклан аңғарының жоғарғы бөлігінде базальттың ішінде сақталған 21 миллион жылдық ағаш діңі. Басқа да қазбалар табылды, бірақ олардың көпшілігінің жасы немесе идентификациясы сенімді емес. Эвкалипт қазбаларының қай жерде табылмағанын қарастыру пайдалы. Оңтүстік-Шығыс Австралияның палеоценнен олигоценге дейінгі қазба флорасына кең ауқымды зерттеулер жүргізілді, бірақ евкалипт үлгісі табылмады. Дәлелдер жеткіліксіз болғанымен, ең жақсы гипотеза – ортаңғы терциар кезеңінде Австралияның континенттік шеттері тек ылғалды, эвкалипт емес өсімдіктерді қолдаған, ал эвкалипттер құрғақ континенттік ішкі аймақтың құрғақ өсімдіктеріне үлес қосыпты. Миоценнен бері континенттің біртіндеп құрғауымен эвкалипттер континенттік шетке ығыстырылды, ал бұрынғы ылғалды және жаңбырлы ормандардың көп бөлігі жойылды. Жағалаудағы Дуглас шыршасының биіктігі шамамен бірдей; тек жағалаудағы секвоя биік, және олар қылқан жапырақтылар (гимноспермалар). Эвкалипттің тағы алты түрі 80 метрден асады: Eucalyptus obliqua, Eucalyptus delegatensis, Eucalyptus diversicolor, Eucalyptus nitens, Eucalyptus globulus және Eucalyptus viminalis.
Суыққа төзбеушілік
Эвкалипттердің көпшілігі қаты суыққа төзбейді. Эвкалипттер түрлі климат аймақтарында жақсы өседі, бірақ көбінесе жеңіл қыраудан асып кеткенде зақым көреді. Алайда, E. pauciflora subsp. niphophila және E. pauciflora subsp. debeuzevillei есімді екі түршесі ерекше төзімді және тіпті қатты қыстарға да шыдай алады. Тасманияның орталық бөлігінің жоталары мен тауларынан шыққан бірнеше басқа да түрлер, мысалы Eucalyptus coccifera, Eucalyptus subcrenulata және Eucalyptus gunnii, өте суыққа төзімді формаларын көрсетті. Дәл осы генетикалық тұрақты сорттардың тұқымдары әлемнің суық аймақтарында сәндік үшін отырғызылады.
Жануарлар арасындағы қарым-қатынас
Эвкалипт жапырақтарынан алынған эфир майы құрамында күшті табиғи дезинфекциялаушы заттар бар, бірақ көп мөлшерде улы болуы мүмкін. Коалалар мен кейбір опоссумдар сияқты бірнеше сумкалы өсімдікқоректілер оған салыстырмалы түрде төзімді. Бұл майлардың формальды флорглюцинол қосылыстары (еуглобальдар, макрокарпальдар және сидероксилональдар) деп аталатын, одан да күшті токсиндермен тығыз байланысы коалалар мен басқа да сумкалы түрлерге жапырақтардың иісіне қарай тамақ таңдауға мүмкіндік береді. Коалалар үшін бұл қосылыстар жапырақ таңдаудағы ең маңызды фактор болып табылады. Эвкалипт гүлдері көп мөлшерде нектар өндіреді, ол жәндіктер, құстар, жарықанаттар және опоссумдар сияқты көптеген тозаңдаушыларға тамақ ретінде қызмет етеді. Австралиядағы көптеген кесіртке түрлері де эвкалипт шырынымен қоректенеді, мысалы, Dubious dtella. Эвкалипт ағаштары майлары мен фенолдық қосылыстар арқылы өсімдікқоректілерден жақсы қорғалғандай көрінсе де, оларда жәндіктер зиянкестері бар. Оларға эвкалипт ұзын мүйізді бұрғышы Phoracantha semipunctata және "қоңырау тәрізді жапырақшалар" құрайтын псиллидтер жатады, екеуі де эвкалипт өсірілетін әлемнің көптеген аймақтарында зиянкестер ретінде орныққан. Эусоциалдық қоңыз Austroplatypus incompertus өз галереяларын эвкалипт ағаштарының ішінде, оның ішінде эвкалипт және Corymbia түрлерінде жасайды және қорғайды. Эвкалипт ағашының сабақтары мен бұтақтары ең ірі белгілі күбәлке Zelotypia stacyi (қанаттарының ені 250 мм-ге дейін жететін бүкілген қанатты жұлдыз күбәләгі) личинкалары мен қуыршақтарын тамақтандыруға және қорғауға мүмкіндік береді.
Өсімдіктердегі аурулар
Микосферелла және тератосферия саңырауқұлақтары түрлері әртүрлі эвкалипт түрлерінде жапырақ ауруларымен байланысты. Teratosphaeriaceae тұқымдасына жататын бірнеше саңырауқұлақ түрлері Уругвай мен Австралияда эвкалипт жапырақтарының аурулары мен сабақ қабынуларының қоздырғыштары болып табылады.
Өртке бейімделу
Эвкалипттер 35 және 50 миллион жыл бұрын пайда болды, Австралия және Жаңа Гвинея Гондванадан бөлінгеннен кейін көп ұзамай. Олардың дамуы қазбаланған көмірдің көбеюімен бірге жүрді (бұл тіпті сол кезде де өрт маңызды фактор болғанын көрсетеді), бірақ олар 20 миллион жылға дейін Үшінші дәуірдің жаңбырлы ормандарының шағын бөлігі болды. Одан кейін континенттің біртіндеп кебуі және топырақтағы қоректік заттардың азаюы Casuarina және Acacia түрлері басым ашық орман түрінің пайда болуына әкелді. Екі құнды ағаш түрі – альпілік күл (E. delegatensis) және Австралия тау күлі (E. regnans) өрттен қырылады және тек тұқым арқылы қайта өседі. 2003 жылы Канберра маңындағы орманға көп әсер етпеген өрт мыңдаған гектар күлді орманды жойды. Дегенмен, күлдің бір бөлігі сақталып, жаңа күл ағаштары өсірді.
Өрт қаупі
Эвкалипт майы өте тез тұтанады және жоғары температурада май кеңейіп, орман өрттерінің таралуын жылдамдатады. Бұта өрттері ағаштардың майға толы ауасы арқылы оңай таралады. Эвкалипттер қалың қабығының ішінде терең орналасқан эпикормдық бүршіктерден немесе лигнотуберлерден жаңару арқылы ұзақ мерзімді өртке төзімділікті қамтамасыз етеді. Маусымдық құрғақ климатта емен ағаштары көбінесе өртке төзімді болады, әсіресе ашық далаларда, себебі шөп өрті шашыраңқы ағаштарды тұтандыруға жеткіліксіз. Керісінше, эвкалипт орманы жапырақтарындағы ұшқыш және өте жанғыш майлар, сондай-ақ көп мөлшерде фенолдарға толы құрғақ жапырақтардың жиналуына байланысты өртті ынталандырады, бұл олардың саңырауқұлақтармен ыдырауын тоқтатып, көп мөлшердегі құрғақ, жанғыш отынның жиналуына себеп болады. Осының салдарынан, тығыз эвкалипт егістіктері құрылымдық өрттерге ұшырауы мүмкін. Шындығында, 1991 жылғы Оклендтегі өртке шамамен тридцать жыл бұрын, аймақтағы эвкалипттерді зерттеу ағаштардың астындағы құрғақ жапырақтар өте жылдам жиналатынын және оларды үнемі бақылап, алып тастау қажеттігін ескерткен. Бағаланған деректер бойынша, Оклендтегі өртте өсімдіктердің жануынан бөлінген энергияның 70% эвкалиптке тиесілі. Ұлттық саябақтар қызметінің зерттеуіне сәйкес, жергілікті емес эвкалипт ағаштарының отын жүктемесі (акрға тоннада) жергілікті емен ормандарына қарағанда үш есе көп.
In seasonally dry climates oaks are often fire resistant, particularly in open grasslands, as a grass fire is insufficient to ignite the scattered trees. In contrast, a Eucalyptus forest tends to promote fire because of the volatile and highly combustible oils produced by the leaves, as well as the production of large amounts of litter high in phenolics, preventing its breakdown by fungi and thus accumulating as large amounts of dry, combustible fuel. Consequently, dense eucalypt plantings may be subject to catastrophic firestorms. In fact, almost thirty years before the Oakland firestorm of 1991, a study of Eucalyptus in the area warned that the litter beneath the trees builds up very rapidly and should be regularly monitored and removed. It has been estimated that 70% of the energy released through the combustion of vegetation in the Oakland fire was due to Eucalyptus. In a National Park Service study, it was found that the fuel load (in tons per acre) of non native Eucalyptus woods is almost three times as great as native oak woodland.
Құлаған бұтақтар
Кейбір эвкалипт түрлерінің бұтақтары күтпеген жерден түсіп жатады. Австралияда "Паркс Виктория" саяхаттаушыларды өзен қызыл эвкалиптінің астында тікпеуге ескертеді. Австралиядағы Госнелс (Батыс Австралия) сияқты кейбір кеңестер, құлаған бұтақтардан келген зақым туралы хабарлардан кейін, тіпті нақты ағаштарды қорғау үшін ұзақ және жарияланған наразылықтарға қарамастан, эвкалипттерді алып тастады. Бұрынғы Австралия Ұлттық Ботаникалық Бағының директоры және ағаш маманы Роберт Боден "жазғы бұтақ түсуі" туралы айтқан. Бұтақтардың түсуі Австралия әдебиетінде "Жеті кішкентай австралиялықтар" романындағы Джудидің өлімі арқылы бейнеленген. Барлық ірі ағаштар бұтақтарын түсіре берсе де, эвкалипт ағашының тығыздығы жоғары, себебі оның құрамында шайырдың мөлшері көп, бұл қауіптілікті арттырады.
Өсіру және пайдалану
1770 жылы Кук экспедициясынан кейін эвкалипттер Австралиядан әлемнің басқа бөліктеріне таралды. Экспедициядағы ботаник сэр Джозеф Бэнкс жинаған олар кейіннен әлемнің көптеген аймақтарына, әсіресе Калифорнияға, Оңтүстік Еуропаға, Африкаға, Таяу Шығысқа, Оңтүстік Азияға және Оңтүстік Америкаға енгізілді. Калифорнияда шамамен 250 түр өсіріледі. Португалияда және Испанияда эвкалипт ағаштары қағаз өндіруге арналған плантацияларда өсіріледі. Эвкалипт бірнеше саланың негізі болып табылады, мысалы, ағаш кесу, қағаз, көмір және тағы басқалары. Көптеген түрлер жабайы түрлерге айналып, жергілікті экожүйелер үшін үлкен мәселелер тудырады, көбінесе жануарлардың қоныс аудару жолдарының және айналымды басқарудың болмауынан. Эвкалипттердің көптеген қолданыс салалары бар, бұл оларды экономикалық тұрғыдан маңызды ағаштарға айналдырды, және олар Тимбукту (Мали) және Перу таулары сияқты кедей аймақтарда табыс көзіне айналды, тіпті олардың Оңтүстік Африка сияқты кейбір орталарда жабайы түрге айналуына қарамастан. Еуропаның басқа аймақтарында, Кавказда (Батыс Грузия) және Калифорнияда. Суды құрғату, масалардың дернәсіліне орта беретін батпақтарды жояды, бірақ экологиялық тұрғыдан өнімді аймақтарды да жоюы мүмкін. Бұл құрғату топырақ бетімен ғана шектелмейді, себебі эвкалипт тамырларының ұзындығы шамамен 700 метрге жетеді және орналасқан жеріне байланысты тіпті фреатикалық аймаққа дейін созылуы мүмкін.
Дәнекерлеу
Эвкалипт – қағаз жасау үшін қолданылатын ағаш түрлерінің арасында ең көп таралған қысқа талшықты көзі. Қағаз өндірісінде ең көп қолданылатындары – Эвкалипт глобулы (жайылымды аймақтарда) және Эвкалипт урофилла x Эвкалипт грандис гибриді (тропиктік аймақтарда). Эвкалипт талшықтарының ұзындығы салыстырмалы түрде қысқа және біркелкі, ал қалыңдығы басқа қатайған ағаштарға қарағанда төмен. Бұл талшықтар жіңішке, бірақ қабырғалары салыстырмалы түрде жуан. Бұл қағаздың біркелкі түзілуін және барлық сапалы қағаздар үшін маңызды жоғары мөлдірлікті қамтамасыз етеді. Төмен қалыңдық жоғары сапалы ламинатталған қағаздар үшін маңызды, сондай-ақ ол кейбір коммерциялық маса тітіркендіргіштердің белсенді компоненті болып табылады. Ароматерапевтер эвкалипт майын көптеген мақсаттар үшін пайдаланады. Эвкалипт глобулы – әлемдегі эвкалипт майының басты көзі.
Музыкалық аспаптар
Эвкалипт ағашынан Австралия аборигендерінің дәстүрлі үрмелі аспабы – диджеридуо да жасалады. Термиттер ағаштың діңін іштен ойып алады, содан кейін саңылаудың дұрыс пішін мен мөлшерде болса, оны кесіп тастайды. Эвкалипт ағашы акустикалық гитаралар үшін дыбыс ағашы және саусақ тақтасы материалы ретінде де қолданылады, атап айтқанда Калифорния штатындағы Taylor компаниясы оны пайдаланады.
Түстер
Эвкалипт ағашының барлық бөліктерін, оның бөліктерін сумен өңдеу арқылы жібек және жүн сияқты ақуыз талшықтарына жақсы жабысатын бояулар жасауға болады. Алуға болатын түстер сарыдан және қызғылт сарыдан бастап, жасыл, қоңыр, шоколад және терең қызыл тотық түсіне дейін жетеді. Өңдеуден кейін қалған материалды қауіпсіз түрде малч немесе тыңайтқыш ретінде қолдануға болады.
Зерттеу
Австралияның шөлейттеріндегі эвкалипт ағаштары өздерінің тамыр жүйесі арқылы ондаған метр тереңдіктен алтынды сорып алып, оны жапырақтары мен бұтақтарындағы бөлшектер түрінде жинақтайды. Австралиялық Синхротронның рентгендік элементтік бейнелеуге арналған Майя детекторы, Батыс Австралияның Калгурли аймағынан алынған эвкалипт жапырақтарының құрылымындағы алтын мен басқа металдардың шөгінділерін басқа әдістермен анықтау мүмкін болмайтын дәлдікпен көрсетті. Орташа ені шамамен 8 микрометр болатын микроскопиялық жапыраққа байланысқан "алтын ұсақтары" өздерінен жеке-жеке жинауға тұрмайды, бірақ жер астындағы минералдық кен орындарын табудың экологиялық тұрғыдан қауіпсіз жолын ұсынуы мүмкін.
Евкалипт егістік түрлері ретінде
ХХ ғасырда әлемнің ғалымдары эвкалипт түрлерін зерттеумен айналысты. Олар оларды тропиктерде өсіруді үміттене білді, бірақ 1960-1980 жылдарға дейін түрлерді іріктеу, орман шаруашылығы және селекциялық бағдарламалардағы жаңалықтар тропиктерде эвкалипттердің әлеуетін "ашқанша" тәжірибелердің көпшілігі сәтсіз аяқталды. Брет Беннет 2010 жылғы мақаласында атап өткендей, бұрын эвкалипт орман шаруашылығындағы "Ельдорадо" сияқты болатын. Бүгінде эвкалипт – Оңтүстік Америкада (атап айтқанда Бразилия, Аргентина, Парагвай және Уругвай), Оңтүстік Африка, Австралия, Үндістан, Галисия, Португалия және тағы да көптеген елдердегі плантацияларда ең көп өсірілетін ағаш түрі.
Италия
Италияда эвкалипт тек 19 ғасырдың соңында пайда болды, ал 20 ғасырдың басында батпақты жерлерді кептіру және маляриямен күресу мақсатында ірі плантациялар құрыла бастады. 1930 жылдары Бенито Муссолини Рим маңындағы батпақтарға мыңдаған эвкалипт ағаштарын отырғызды. Олардың Италия климатында тез өсуі және желден қорғау қабілетінің жоғары болуы оларды елдің оңтүстігінде, Сардиния және Сицилия аралдарында кең таралған түрге айналдырды. Эвкалипттен алынатын ерекше иісі мен дәмі бар бал да жоғары бағаланады. Италияда ең көп кездесетін эвкалипт түрі – E. camaldulensis.
Грекия
Грекияда, әсіресе Грекияның оңтүстігінде және Критте эвкалипт ағаштары кеңінен таралған. Олар өсіріліп, түрлі мақсаттарда қолданылады, оның ішінде фармацевтикалық өнімдердің құрамына (мысалы, кремдер, эликсирлер және спрейлер) және былғары өндірісіне пайдаланылады. 1862 жылы оларды ботаник Теодорос Георгиос Орфанидес әкеліп отырғызған. Басты түрі – E. globulus.
Ирландия
Эвкалипт 1930 жылдардағы тәжірибелерден бастап Ирландияда өсіріліп келеді және қазір Ирландияның оңтүстік-батыс аймақтарындағы қоңыржай климатта жабайы түрде өседі.
Азия
Е. globulus түрінің эвкалипт тұқымдары 1860 жылдары Палестинаға әкелінді, бірақ жақсы бейімделе алмады. Кейіннен Е. camaldulensis табыстырақ енгізілді және ол әлі күнге дейін Израильде кең таралған ағаш болып табылады. Көптеген сионистік колониялар да келесі жылдары Микве Израиль шаруашылық мектебінің басшылығымен осы тәжірибені қабылдады. Эвкалипт ағаштары қазір аймақтағы инвазивті түрлердің бірі саналады. Үндістанда Коимбатурдағы Орман генетикасы және ағаш өсіру институты 1990 жылдары эвкалипт өсіру бағдарламасын бастады. 2010 жылы ұйым коммерциялық және ғылыми зерттеулер үшін дәстүрлі әдіспен өсірілген, жоғары өнімді және генетикалық тұрғыдан жақсартылған төрт түрлі клондарды шығарды. Эвкалипт ағаштары 19 ғасырдың соңында Шри-Ланкаға шай және кофе өсірушілермен желден қорғау, көлеңке беру және отын алу мақсатында әкелінді. Эвкалипт ағаштарын қайта отырғызу 1930 жылдары ормансызданған таулы аймақтарда басталды, қазіргі уақытта аралда шамамен 10 түрі бар. Олардың үлесі ірі қайта ормандыру шараларының 20% құрайды. Олар теміржолдың тіректері, электр бағаналары, кеспе ағаш және отын үшін пайдаланылады, бірақ биологиялық әртүрлілікке, су режиміне және топырақтың құнарлылығына тигізетін зиянды әсеріне байланысты даулы. Олар тағы бір инвазивті түр – эвкалипт галл жәндігі, Leptocybe invasaмен байланысты.
Тынық мұхит аралдары
Гавайиде шамамен 90 түрлі эвкалипт аралдарға әкелінді, олардың биік өсуі, жылдам дамуы және аз су қажеттілігі салдарынан кейбір жергілікті түрлерді ығыстырып шығарды. Көзге түсетіні – Индонезия мен Филиппинге тән, қабығы түсіп, жасыл, қызыл, қызғылт сары, сары, қызғылт және күлгін түсті сабақты ашатын, «радуга эвкалипты» (Eucalyptus deglupta).
Жергілікті емес евкалипт пен биологиялық әртүрлілік
Қолайлы климаттық жағдайлардың ұқсастығына байланысты, эвкалипт алқаптары көбінесе еменді орманды аумақтардың орнын басып, мысалы, Калифорния, Испания және Португалияда кең таралған. Мұндай монокультуралар биологиялық әртүрліліктің жоғалуына қатысты алаңдаушылық тудырады, себебі сүтқоректілер мен құстардың тамақтанатын емен жемістерінің (жүндерінің) азаюына, емен ағаштарында құстар мен ұсақ сүтқоректілерге және араларға баспана беретін қуыстардың болмауына, сондай-ақ басқарылатын алқаптарда құлаған ағаштардың жетіспеуіне әкеледі. Сан-Франциско шығанағындағы құстар мен эвкалипт арасындағы қарым-қатынасты зерттеу құстардың әртүрлілігінің евкалипт орманмен салыстырғанда жергілікті орманға ұқсас екенін, бірақ түрлерінің әртүрлі екенін көрсетті. Эвкалипт тоғайларында қуыс жасап көбейтетін құстар, соның ішінде тоқылдақтар, сұрғырлар, үкілер, суқұстар және т.б. сирек кездеседі, себебі осы ағаштардың шіруға төзімді ағашы қуыстардың шіру немесе қазу арқылы пайда болуына мүмкіндік бермейді. Сонымен қатар, жапырақтардан жәндіктерді теріп жейтін құстар, мысалы, қарғалар мен құсқұйрықтар, эвкалипт тоғайлары еменді орманды аумақты алмастырғанда популяциясының азаюын бастан кешіреді. Калифорниядағы эвкалипт тоғайларында жақсы тіршілік ететін құстар тік, биік өсетін ортаны жақсы көреді. Осы құстарға қамыс құстар мен балықшылдар жатады, олар секциялардың арасында да көбейеді. Point Reyes Bird Observatory евкалипт ағаштарының астында мұрындықтары шайырмен бітелген қысқа мүңкілді құстар, мысалы, қызыл бас кинглеттердің өлгенін байқады. E. cladocalyx және E. diversicolor Fynbos өсімдіктеріне зиян келтіретін түрлер саналады және жергілікті Fynbos өсімдіктеріне қарағанда 20%-ға дейін көп суды пайдаланады; эвкалипт сияқты инвазивті түрлерді тазалау Кейптаунның су ресурстарын 55 миллиард литрге немесе екі айлық сумен қамтамасыз ету көлеміне дейін азайтады.