Алмохад халифаты: Солтүстік Африка мен Ибериядағы Бербер империясы

Кіріспе

1121–1269 жылдар аралығында Солтүстік Африка мен Ибериядағы бербер империясы

Әлмохад халифаты (/IPA/'/æ//l//m//ə//h//æ//d/; خِلَافَةُ ٱلْمُوَحِّدِينَ немесе دَوْلَةُ ٱلْمُوَحِّدِينَ немесе ٱلدَّوْلَةُ ٱلْمُوَحِّدِيَّةُ) немесе Әлмохад империясы – 12 ғасырда құрылған Солтүстік Африкадағы бербер мұсылман империясы. Ең гүлденген кезеңінде ол Иберия түбегінің (Аль-Андалус) және Солтүстік Африканың (Магриб) көп бөлігін бақылаған. Алмохад қозғалысын бербер Масмуда тайпалары арасында Ибн Тумарт құрды, бірақ Әлмохад халифаты мен оның билеуші әулеті, Му'минийд әулеті ретінде танылған, оның өлімінен кейін Абд әл-Му'мин әл-Гуми құрды. 1121 жылы Ибн Тумартты оның ізбасарлары Махди деп мойындады, көп ұзамай ол Атлас тауларындағы Тинмельде өзінің бекінісін құрды. Абд әл-Му'миннің (1130–1163 жылдары билік еткен) тұсында олар 1147 жылы Марокконы билеген Альморавид әулетін құлатып, Марракешті жаулап алып, өзін халиф деп жариялады. 1159 жылға қарай олар Магрибтің барлық аймағына билігін кеңейтті. Ал-Андалус та соңынан ерді, 1172 жылға қарай мұсылмандық Иберияның барлығы Әлмохад билігінде болды. Пиреней түбегіндегі олардың қатысуының шешуші нүктесі 1212 жылы болды, ол кезде Мұхаммед әл-Насир (1199–1214) Кастилия, Арагон және Наваррадан келген христиан күштерінің одағымен Сьерра-Моренадағы Лас-Навас-де-Толоса шайқасында жеңіліске ұшырады. Одан кейінгі ондаған жылдарда Аль-Андалустың қалған аумақтарының көп бөлігі жоғалып кетті, Кордова және Севилья қалалары 1236 және 1248 жылдары христиандардың қолына көшті. Әлмохадтар Африканы 1215 жылы Марокконың солтүстігінен Маринидтердің, ең тиімді жауының күшеюіне мүмкіндік берген тайпалар мен аймақтардың көтерілісі арқылы аумақтарын бірте-бірте жоғалтуға дейін билік етуді жалғастырды. Әулеттің соңғы өкілі Идрис әл-Ватиқ 1269 жылы құлдың қолынан қаза тапқан Марракешке ие болды; Маринидтер Марракешті басып алып, Батыс Магрибтегі Әлмохад үстемдігін аяқтады.

The Almohad Caliphate (/IPA/'/æ//l//m//ə//h//æ//d/; خِلَافَةُ ٱلْمُوَحِّدِينَ or دَوْلَةُ ٱلْمُوَحِّدِينَ or ٱلدَّوْلَةُ ٱلْمُوَحِّدِيَّةُ from ٱلْمُوَحِّدُونَ) or Almohad Empire was a North African Berber Muslim empire founded in the 12th century. At its height, it controlled much of the Iberian Peninsula (Al Andalus) and North Africa (the Maghreb). The Almohad movement was founded by Ibn Tumart among the Berber Masmuda tribes, but the Almohad caliphate and its ruling dynasty, known as the Mu'minid dynasty, were founded after his death by Abd al Mu'min al Gumi. Around 1121, Ibn Tumart was recognized by his followers as the Mahdi, and shortly afterwards he established his base at Tinmel in the Atlas Mountains. Under Abd al Mu'min (r. 1130–1163), they succeeded in overthrowing the ruling Almoravid dynasty governing Morocco in 1147, when he conquered Marrakesh and declared himself caliph. They then extended their power over all of the Maghreb by 1159. Al Andalus followed, and all of Muslim Iberia was under Almohad rule by 1172. The turning point of their presence in the Iberian Peninsula came in 1212, when Muhammad al Nasir (1199–1214) was defeated at the Battle of Las Navas de Tolosa in the Sierra Morena by an alliance of the Christian forces from Castile, Aragon and Navarre. Much of the remaining territories of al Andalus were lost in the ensuing decades, with the cities of Córdoba and Seville falling to the Christians in 1236 and 1248 respectively. The Almohads continued to rule in Africa until the piecemeal loss of territory through the revolt of tribes and districts enabled the rise of their most effective enemies, the Marinids from northern Morocco in 1215. The last representative of the line, Idris al Wathiq, was reduced to the possession of Marrakesh, where he was murdered by a slave in 1269; the Marinids seized Marrakesh, ending the Almohad domination of the Western Maghreb.

Шығу тегі

Алмохад қозғалысы Масмуда тайпалық конфедерациясының мүшесі Ибн Тумарттан бастау алды, ол Марокконың оңтүстігіндегі Атлас тауларындағы Амазиг тайпаларынан шыққан еді. Сол кезде Марокко, Батыс Алжир және Испания (аль-Андалус) Санхаджа бербер әулеті – Альморавидтердің билігінде болды. Өмірінің басында Ибн Тумарт білімін арттыру үшін Испанияға, содан кейін оны тереңдету үшін Бағдатқа барды. Бағдатта Ибн Тумарт әл-Аш’аридің теологиялық мектебіне қатысты және әл-Газали ұстазының ықпалына түсті. Көп ұзамай ол әртүрлі ұстаздардың ілімдерін біріктіріп, өзінің жүйесін жасады. Ибн Тумарттың негізгі қағидасы қатаң тәухид (таухид) болды, ол Құдайдың қасиеттерінің тәуелсіз болуын Оның бірлігімен үйлеспейтін, демек, көпқұдайлық идеясы деп қарастырды. Ибн Тумарт мұсылмандық ортодоксиядағы антропоморфизм деп санаған нәрсеге қарсы шықты. Оның ізбасарлары әл-Муваххидун ("Алмохадтар") деп аталды, яғни Алланың бірлігін растаушылар. 1117 жылы Мағрибке оралғаннан кейін Ибн Тумарт түрлі Ифрикия қалаларында уағыз айтып, агитация жасады, шарап дүкендеріне және басқа да салғырттық көріністеріне шабуыл жасады. Ол осы кеңдікке жол бергені үшін Альморавидтер әулетін кінәлады, оларды қараңғылыққа және құдайсыздыққа айыптады. Сондай-ақ, ол олардың Малики заңгерлік мектебін қолдауына қарсы болды, ол өздерінің пікірлерінде Құран мен Сүннеттен басқа консенсусқа (ижма) және басқа да көздерге сүйенді, бұл Ибн Тумарт жақтаған қатаң захиризмге қайырсыздық болды. Оның әзіл-қалжыңдары мен қызу уағыздары абыржыған билікті оны қаладан қалаға көшіруге мәжбүр етті. Бежаядан қуылғаннан кейін Ибн Тумарт қаланың шетіндегі Меллала қаласында лагерь құрды, онда ол өзінің алғашқы шәкірттерін қабылдады, олардың ішінде әл-Башир (оның бас стратегі болатын) және Абд әл-Мумин (Зенате бербері, кейін оның ізбасары болатын) есімдері болды. 1120 жылы Ибн Тумарт өзінің аздаған ізбасарларымен Мароккоға жолға шықты, алдымен Фезде тоқтады, онда ол қаладағы Малики ғалымдарын қысқа пікірталасқа қатыстырды. Ол тіпті Фез көшелерінде Альморавид әмірі Әли ибн Юсуфтың әпкесіне шабуыл жасады, өйткені ол бербер әйелдерінің әдет-ғұрыптарына сәйкес, бетін жаппай жүрді. Фезден қуылғаннан кейін ол Маракешке барды, онда ол жергілікті мешітте Альморавид әмірін Әли ибн Юсуфты табысты іздестірді және әмір мен аймақтың жетекші ғалымдарын ілімдік пікірталасқа шақырды. Пікірталасқаннан кейін ғалымдар Ибн Тумарттың көзқарастары құдайға қарсы және қауіпті деген қорытындыға келді және оны өлтіруге немесе түрмеге қамауға шақырды. Бірақ әмір оны қаладан қууды жөн көрді. Ибн Тумарт өзінің туған ауылы Игилизде (нақты орны белгісіз) Сос аңғарында өзінің халқының арасына, Харга тайпасына бас сауғалады. Ол жақын маңдағы үңгірге барып, аскеттік өмір салтын ұстанды, ол тек пуритандық реформа бағдарламасын уағыздау үшін ғана шығып, көпшілікке жақындады. 1121 жылдың соңында Рамазан айының соңында, әсерлі уағыздан кейін, Альморавидтерді дәлелдермен реформаға көндіре алмағанын еске түсіріп, Ибн Тумарт өзін шынайы Махди ретінде, құдайдан басшылық алған судья және заң шығарушы ретінде жариялады және оның тыңлаушылары оны осылай таныды. Бұл Альморавид мемлекетіне соғыс жариялау болды. Оның ізбасарларының бірі, Хинтата тайпасының көрнекті әміршісі Омар Хинтатидің кеңесі бойынша Ибн Тумарт 1122 жылы үңгірінен кетіп, Жоғарғы Атласқа көтеріліп, Жоғарғы Масмуда тайпалары арасында Альмохад қозғалысын ұйымдастырды. Ибн Тумарт өзінің Харга тайпасынан басқа Ганфиса, Гадмива, Хинтата, Хаскура және Хазража тайпаларын Альмохадтар ісіне қосылуын қамтамасыз етті. 1124 жылы Ибн Тумарт өзінің базасын Тинмельде, Жоғарғы Атластағы Нфис аңғарында, қорғануға өте қолайлы орында орнатты. Тинмал Альмохад қозғалысының рухани орталығы және әскери штабы ретінде қызмет етті. Бұл олардың dar al hijra (шамамен "қайта оралу орны") болды, бұл 7 ғасырда Мұхаммедтің Мединаға жасаған хиджрасының (саяхаты) оқиғасын еліктеді. Алғашқы сегіз жыл бойы Альмохадтардың билік құруы Жоғарғы Атлас тауларының шыңдары мен шатқалдарында партизандық соғыспен шектелді. Олардың басты зияны Маракештің оңтүстігіндегі жолдар мен тау өткелдерін қауіпсіз емес (немесе мүлдем өту мүмкін емес) етіп, транссахаралық сауданың қақпасы болған маңызды Сиджилмассаға жолды қауіпке ұшыратты. Альмохадтар қарсыластарын өздерінің таудағы қорғанысы бар бекіністерінен шығарып салу үшін тар асулар арқылы жеткілікті күш жіберуге қабілетсіз болғандықтан, Альморавид билігі оларды сол жерде ұстап тұру үшін бекіністер орнатуға келісті (ең танымал Тасгимут бекінісі, ол 1132 жылы Альмохадтар жаулап алған Агматқа жақындауды қорғады), ал шығысқа қарайғы басқа өткелдерді іздеді. Ибн Тумарт Альмохадтарды өте егжей-тегжейлі құрылымы бар коммуна ретінде ұйымдастырды. Оның ядросында Ибн Тумарттың отбасынан құралған Ahl ad dār ("Махди үйі") болды. Бұл екі кеңеспен толықтырылды: Махдидің жеке кеңесі, оның ең ерте және жақын серіктерінен құралған Он кеңес; және Масмуда тайпаларының жетекші шейхтарынан құралған Консультативтік Елу кеңес. Сондай-ақ, ерте уағызшылар мен миссионерлердің (ṭalaba және huffāẓ) өкілдері болды. Әскери тұрғыдан алғанда, бөлімдердің қатаң иерархиясы болды. Бірінші болып Харга тайпасы келді (бірақ қатаң этникалық емес; ол басқа этникалық топтардан ("құрметті" немесе "қабылданған") көптеген тайпа мүшелерін қамтыды, мысалы, Абд әл-Муминнің өзі). Одан кейін Тинмель адамы, содан кейін Масмуда тайпалары тәртіп бойынша келді, соңында қара күресушілер, ʻabīd келді. Әр бөлімде қатаң ішкі иерархия болды, басында mohtasib тұрды және екі фракцияға бөлінді: ерте жақтастары, содан кейін кеш жақтастары, әрқайсысы mizwar (немесе amzwaru) басқарды; содан кейін sakkakin (қазынашылар), іс жүзінде ақша соғушылар, салық жинаушылар және кассирлер келді, содан кейін тұрақты армия (jund), содан кейін діни корпус – муэдзиндер, хафиздер және hizb, содан кейін садақшылар, жалдамалы әскерлер және құлдар келді. Ибн Тумарттың ең жақын серігі және бас стратегі әл-Башир Масмуда тайпалары арасында доктриналық тәртіпті сақтауды өз міндетіне алды, көбінесе қатаң түрде. 1130 жылдың басында Альмохадтар төмендіктегі алғашқы маңызды шабуылдары үшін таудан түсті. Олар қарсыластары үшін апат болды. Альмохадтар Агматқа қарай келген Альморавид колоннасын жоқ етіп, олардың қалдықтарын Маракешке дейін қуды. Олар Маракешті қырқ күн қоршады, сәуір (немесе мамыр) айында 1130 жылы Альморавидтер қаладан шығып, қанды ал-Бухайра шайқасында (қаланың шығысындағы үлкен бақшаның атымен аталған) Альмохадтарды талқандады. Альмохадтар толығымен жеңіліске ұшырады, зор шығынға ұшырады. Олардың басшылығының жартысы шайқаста қаза болды, ал аман қалғандары тауға қайтуға мүжіл болды.

The Almohad movement originated with Ibn Tumart, a member of the Masmuda, an Amazigh tribal confederation of the Atlas Mountains of southern Morocco. At the time, Morocco, western Algeria and Spain (al Andalus), were under the rule of the Almoravids, a Sanhaja Berber dynasty. Early in his life, Ibn Tumart went to Spain to pursue his studies, and thereafter to Baghdad to deepen them. In Baghdad, Ibn Tumart attached himself to the theological school of al Ash'ari, and came under the influence of the teacher al Ghazali. He soon developed his own system, combining the doctrines of various masters. Ibn Tumart's main principle was a strict unitarianism (tawhid), which denied the independent existence of the attributes of God as being incompatible with His unity, and therefore a polytheistic idea. Ibn Tumart represented a revolt against what he perceived as anthropomorphism in Muslim orthodoxy. His followers would become known as the al Muwaḥḥidūn ("Almohads"), meaning those who affirm the unity of God. After his return to the Maghreb c. 1117, Ibn Tumart spent some time in various Ifriqiyan cities, preaching and agitating, heading riotous attacks on wine shops and on other manifestations of laxity. He laid the blame for the latitude on the ruling dynasty of the Almoravids, whom he accused of obscurantism and impiety. He also opposed their sponsorship of the Maliki school of jurisprudence, which drew upon consensus (ijma) and other sources beyond the Qur'an and Sunnah in their reasoning, an anathema to the stricter Zahirism favored by Ibn Tumart. His antics and fiery preaching led fed up authorities to move him along from town to town. After being expelled from Bejaia, Ibn Tumart set up camp in Mellala, in the outskirts of the city, where he received his first disciples – notably, al Bashir (who would become his chief strategist) and Abd al Mu'min (a Zenata Berber, who would later become his successor). In 1120, Ibn Tumart and his small band of followers proceeded to Morocco, stopping first in Fez, where he briefly engaged the Maliki scholars of the city in debate. He even went so far as to assault the sister of the Almoravid emir Ali ibn Yusuf, in the streets of Fez, because she was going about unveiled, after the manner of Berber women. After being expelled from Fez, he went to Marrakesh, where he successfully tracked down the Almoravid emir Ali ibn Yusuf at a local mosque, and challenged the emir, and the leading scholars of the area, to a doctrinal debate. After the debate, the scholars concluded that Ibn Tumart's views were blasphemous and the man dangerous, and urged him to be put to death or imprisoned. But the emir decided merely to expel him from the city. Ibn Tumart took refuge among his own people, the Hargha, in his home village of Igiliz (exact location uncertain), in the Sous valley. He retreated to a nearby cave, and lived out an ascetic lifestyle, coming out only to preach his program of puritan reform, attracting greater and greater crowds. At length, towards the end of Ramadan in late 1121, after a particularly moving sermon, reviewing his failure to persuade the Almoravids to reform by argument, Ibn Tumart 'revealed' himself as the true Mahdi, a divinely guided judge and lawgiver, and was recognized as such by his audience. This was effectively a declaration of war on the Almoravid state. On the advice of one of his followers, Omar Hintati, a prominent chieftain of the Hintata, Ibn Tumart abandoned his cave in 1122 and went up into the High Atlas, to organize the Almohad movement among the highland Masmuda tribes. Besides his own tribe, the Hargha, Ibn Tumart secured the adherence of the Ganfisa, the Gadmiwa, the Hintata, the Haskura, and the Hazraja to the Almohad cause. Sometime around 1124, Ibn Tumart established his base at Tinmel, a highly defensible position in the valley of the Nfis in the High Atlas. Tinmal would serve both as the spiritual center and military headquarters of the Almohad movement. It became their dar al hijra (roughly 'place of retreat'), emulating the story of the hijra (journey) of Muhammad's to Medina in the 7th century. For the first eight years, the Almohad rebellion was limited to a guerilla war along the peaks and ravines of the High Atlas. Their principal damage was in rendering insecure (or altogether impassable) the roads and mountain passes south of Marrakesh – threatening the route to all important Sijilmassa, the gateway of the trans Saharan trade. Unable to send enough manpower through the narrow passes to dislodge the Almohad rebels from their easily defended mountain strong points, the Almoravid authorities reconciled themselves to setting up strongholds to confine them there (most famously the fortress of Tasghîmût that protected the approach to Aghmat, which was conquered by the Almohads in 1132), while exploring alternative routes through more easterly passes. Ibn Tumart organized the Almohads as a commune, with a minutely detailed structure. At the core was the Ahl ad dār ("House of the Mahdi"), composed of Ibn Tumart's family. This was supplemented by two councils: an inner Council of Ten, the Mahdi's privy council, composed of his earliest and closest companions; and the consultative Council of Fifty, composed of the leading sheikhs of the Masmuda tribes. The early preachers and missionaries (ṭalaba and huffāẓ) also had their representatives. Militarily, there was a strict hierarchy of units. The Hargha tribe coming first (although not strictly ethnic; it included many "honorary" or "adopted" tribesmen from other ethnicities, e. g. Abd al Mu'min himself). This was followed by the men of Tinmel, then the other Masmuda tribes in order, and rounded off by the black fighters, the ʻabīd. Each unit had a strict internal hierarchy, headed by a mohtasib, and divided into two factions: one for the early adherents, another for the late adherents, each headed by a mizwar (or amzwaru); then came the sakkakin (treasurers), effectively the money minters, tax collectors, and bursars, then came the regular army (jund), then the religious corps – the muezzins, the hafidh and the hizb – followed by the archers, the conscripts, and the slaves. Ibn Tumart's closest companion and chief strategist, al Bashir, took upon himself the role of "political commissar", enforcing doctrinal discipline among the Masmuda tribesmen, often with a heavy hand. In early 1130, the Almohads finally descended from the mountains for their first sizeable attack in the lowlands. It was a disaster for their opponents. The Almohads swept aside an Almoravid column that had come out to meet them before Aghmat, and then chased their remnant all the way to Marrakesh. They laid siege to Marrakesh for forty days until, in April (or May) 1130, the Almoravids sallied from the city and crushed the Almohads in the bloody Battle of al Buhayra (named after a large garden east of the city). The Almohads were thoroughly routed, with huge losses. Half their leadership was killed in action, and the survivors only just managed to scramble back to the mountains.

Халифат және кеңейту

Ибн Түмәрт бұдан көп ұзамай, 1130 жылдың тамызында қайтыс болды. Алмохад қозғалысының осындай ауыр жеңілістен кейін және харизматикалық Махдидің өлімінен кейін бірден құлап кетпеуі, оның мұрагері Абд әл-Му'миннің шеберлігіне байланысты. Ибн Түмәрттің өлімі үш жыл бойы құпия сақталды, бұл кезеңді әлмохад тарихшылары ғайба немесе "жасыру" деп сипаттады. Бұл кезең Абд әл-Му'минге қозғалыстың саяси басшылығының мұрагері ретінде өз орнын нығайтуға уақыт берді. Алжирдің Тагра қаласынан шыққан зената бербері, сол себепті Масмуда тайпаларының оңтүстік Мароккодағы жат адам болған Абд әл-Му'мин өзінің басты қарсыластарын жеңіп, екіжүзділік танытқан тайпаларды қайтадан қатарға қосып алды. Үш жылдан кейін Ибн Түмәрт ресми түрде "халифа" деп жарияланды. 1133 жылдан кейін Абд әл-Му'мин Альмохадтардың Магрибтегі билігін тез кеңейтті, ал шайқасқа түскен Альморавидтер өздерінің астанасын Маракеште сақтап қалды. Соғыс жалғасып жатқанда, түрлі тайпалар Альмохадтарға немесе Альморавидтерге қосылды. Алғашында Альмохадтардың әрекеттері Атлас тауларымен шектелді. 1139 жылы олар солтүстікке қарай Риф тауларына дейін кеңейді. Таулардан тыс олардың алғашқы базаларының бірі - Таза қаласы, онда Абд әл-Му'мин 1142 жылы цитадель (рибат) және Ұлы мешіт салды. Альморавид билеушісі Әли ибн Юсуф 1143 жылы қайтыс болып, оның орнын ұлы Ташфин ибн Әли басады. 1144 жылдан бастап жағдай Альмохадтардың пайдасына бұрылды, қазіргі батыс Алжирдегі зената тайпалары Альмохад лагеріне, сондай-ақ Масуфа тайпасының бұрынғы Альморавидтермен байланысы бар басшылары қосылды. Бұл оларға Ташфинді шешуші түрде жеңіп, 1144 жылы Тлемсенді басып алуға мүмкіндік берді. Ташфин Оранға қашып кетті, ал Альмохадтар ол қалаға шабуыл жасап, басып алды. Ташфин 1145 жылдың наурыз айында қашып құтылуға тырысқанда қайтыс болды. Абд әл-Му'мин 1150-ші жылдардың ортасын Альмохад мемлекетін ұйымдастыруға және билікті өзінің отбасы арқылы жалғастыруға арнады. 1154 жылы ол ұлы Мұхаммедті өзінің мұрагері деп жариялады. Масмуда тайпаларының күшін әлсірету үшін ол өзінің тегі – Кумия тайпасына (Орталық Магрибтен) сүйенді, оларды Альмохад билік құрылымына енгізіп, олардан шамамен 40 000 сарбазды әскерге қабылдады. Олар кейіннен халифаның және оның орынбасарларының қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жеке күзетшілер тобын құрады. Сонымен қатар, Абд әл-Му'мин Масмуда шейхтерінің ықпалын одан әрі әлсірету үшін Мароккоға жер аударылған арабтардың, атақты Хилалия әулеттеріне сүйенді. Ұлын мұрагер етіп тағайындағаннан кейін, Абд әл-Му'мин өзінің басқа балаларын халифаттың провинцияларының губернаторлары етіп тағайындады. Оның ұлдары мен ұрпақтары сайидтар ("ақсүйектер") деп белгілі болды.

Ibn Tumart died shortly after, in August 1130. That the Almohad movement did not immediately collapse after such a devastating defeat and the death of their charismatic Mahdi, is likely due to the skills of his successor, Abd al Mu'min. Ibn Tumart's death was kept a secret for three years, a period which Almohad chroniclers described as a ghayba or "occultation". This period likely gave Abd al Mu'min time to secure his position as successor to the political leadership of the movement. Although a Zenata Berber from Tagra (Algeria), and thus an alien among the Masmuda of southern Morocco, Abd al Mu'min nonetheless saw off his principal rivals and hammered wavering tribes back to the fold. Three years after Ibn Tumart's death he was officially proclaimed "Caliph". After 1133, Abd al Mu'min quickly expanded Almohad control across the Maghreb, while the embattled Almoravids retained their capital in Marrakesh. Various other tribes rallied to the Almohads or to the Almoravids as the war between them continued. Initially, Almohad operations were limited to the Atlas mountains. In 1139, they expanded to the Rif mountains in the north. One of their early bases beyond the mountains was Taza, where Abd al Mu"min founded a citadel (ribat) and a Great Mosque circa 1142. The Almoravid ruler, Ali ibn Yusuf, died in 1143 and was succeeded by his son, Tashfin ibn Ali. The tide turned more definitively in favour of the Almohads from 1144 onwards, when the Zenata tribes in what is now western Algeria joined the Almohad camp, along with some of the previously Almoravid aligned leaders of the Masufa tribe. This allowed them to defeat Tashfin decisively and capture Tlemcen in 1144. Tashfin fled to Oran, which the Almohads then attacked and captured, and he died in March 1145 while trying to escape. Abd al Mu'min spent the mid 1150s organizing the Almohad state and arranging for power to be passed on through his family line. In 1154, he declared his son Muhammad as his heir. In order to neutralise the power of the Masmuda, he relied on his tribe of origin, the Kumiyas (from the central Maghreb), whom he integrated into the Almohad power structure and from whom he recruited some 40,000 into the army. They would later form the bodyguard of the caliph and his successors. In addition, Abd al Mu'min relied on Arabs, the great Hilalian families that he had deported to Morocco, to further weaken the influence of the Masmuda sheikhs. With his son appointed as his successor, Abd al Mu'min placed his other children as governors of the provinces of the caliphate. His sons and descendants became known as the sayyids ("nobles").

Ұйымдастыру жылдары

1212 жылы Альмохад халифасы Мұхаммед «ән-Насир» (1199–1214), әл-Мансурдың мұрагері, бастапқыда сәтті солтүстікке қарай жорық жасағаннан кейін, Кастилия, Арагон және Наварраның үш христиан патшалығының одағымен Лас-Навас-де-Толоса шайқасында жеңілді. Шайқас Альмохадтардың жорығын тоқтатты, бірақ христиан елдерінің ұйымдаспауынан олар дереу одан пайда көре алмады. 1213 жылы қайтыс болмас бұрын әл-Насир өзінің он жасар ұлын келесі халифа ретінде Юсуф II «әл-Мустансир» деп тағайындады. Альмохадтар жас халифа үшін тиімді регенттік кезеңін бастан өткерді, билікті үлкен отбасы мүшелері, сарай бюрократтары және жетекші ақсүйектердің олигархиясы жүзеге асырды. Альмохад министрлері христиан мемлекеттерімен бірнеше бітім шарты туралы келіссөздер жүргізді, олар келесі он бес жылға жуық сақталды (1217 жылы Алькасер-ду-Салдың Португалия Корольдігіне өтуі ерекше жағдай болды). 1224 жылдың басында жас халифа мұрагерсіз қайтыс болды. Марракештегі вазир Усман ибн Джами бастаған сарай бюрократтары қарт әкесінің ағасы Абд әл-Вахид I «әл-Махлуды» жаңа Альмохад халифасы ретінде тез арада таңдады. Бірақ бұл шартты тағайындау отбасының басқа тармақтарын, әсіресе әл-Андалуста билік еткен марқұм әл-Насирдің бауырларын ашуландырды. Бұл мәселені бірден олардың бірі, сол кездегі Мурсия губернаторы, өзін халифа Абдалла әл-Адил деп жариялады. Ағаларының көмегімен ол тез арада әл-Андалусты басып алды. Оның басты кеңесшісі, көлеңкелі Әбу Зейд ибн Юджан, Марракештегі байланыстарын пайдаланып, Абд әл-Вахид I-ді қызметтен шеттетуге және өлтіруге, сондай-ақ әл-Жамии кланын қуғынға салуға қол жеткізді. Бұл төңкеріс ақыры әл-Андалусты қиратқан тас ретінде сипатталды. Бұл Альмохадтардың алғашқы ішкі төңкерісі болды. Альмохад әулеті, кейде келіспеушіліктерге қарамастан, әрдайым тығыз байланыста болып, династиялық принциптерді адал сақтады. Халифа әл-Адилдің династиялық және конституциялық нормаларды бұзуы оның басқа Альмохад шейхтері арасындағы беделін түсірді. Одан бас тартқандардың бірі оның туысы Абдалла әл-Баяси («Баэзан»), Хаэннің Альмохад губернаторы, бірнеше ізбасарларын алып, Баэза төңірегіндегі тауларға қашты. Ол бүлікшілер лагерін құрып, бұрын тыныш болған Кастилияның Фердинанд III-імен одақ жасады. Оның басымдығы Марракеш болды, онда әл-Насирдің тағы бір ұлы Яхьяның артынан жиналған Альмохад шейхтері болды, ал әл-Адил оларға көп көңіл бөлмеді.

In 1212, the Almohad Caliph Muhammad 'al Nasir' (1199–1214), the successor of al Mansur, after an initially successful advance north, was defeated by an alliance of the three Christian kings of Castile, Aragón and Navarre at the Battle of Las Navas de Tolosa in the Sierra Morena. The battle broke the Almohad advance, but the Christian powers remained too disorganized to profit from it immediately. Before his death in 1213, al Nasir appointed his young ten year old son as the next caliph Yusuf II "al Mustansir". The Almohads passed through a period of effective regency for the young caliph, with power exercised by an oligarchy of elder family members, palace bureaucrats and leading nobles. The Almohad ministers were careful to negotiate a series of truces with the Christian kingdoms, which remained more or less in place for next fifteen years (the loss of Alcácer do Sal to the Kingdom of Portugal in 1217 was an exception). In early 1224, the youthful caliph died in an accident, without any heirs. The palace bureaucrats in Marrakesh, led by the wazir Uthman ibn Jam'i, quickly engineered the election of his elderly grand uncle, Abd al Wahid I 'al Makhlu', as the new Almohad caliph. But the rapid appointment upset other branches of the family, notably the brothers of the late al Nasir, who governed in al Andalus. The challenge was immediately raised by one of them, then governor in Murcia, who declared himself Caliph Abdallah al Adil. With the help of his brothers, he quickly seized control of al Andalus. His chief advisor, the shadowy Abu Zayd ibn Yujjan, tapped into his contacts in Marrakesh, and secured the deposition and assassination of Abd al Wahid I, and the expulsion of the al Jami'i clan. This coup has been characterized as the pebble that finally broke al Andalus. It was the first internal coup among the Almohads. The Almohad clan, despite occasional disagreements, had always remained tightly knit and loyally behind dynastic precedence. Caliph al Adil's murderous breach of dynastic and constitutional propriety marred his acceptability to other Almohad sheikhs. One of the recusants was his cousin, Abd Allah al Bayyasi ("the Baezan"), the Almohad governor of Jaén, who took a handful of followers and decamped for the hills around Baeza. He set up a rebel camp and forged an alliance with the hitherto quiet Ferdinand III of Castile. Sensing his greater priority was Marrakesh, where recusant Almohad sheikhs had rallied behind Yahya, another son of al Nasir, al Adil paid little attention to them.

Аль-Андалуста азаю

1225 жылы Абдалла әл-Байяси бастаған көтерілісшілер тобы, үлкен кастильдік әскермен бірге таулардан түсіп, Хаэн және Андужар сияқты қалаларды қоршап алды. Олар Хаэн, Кордова және Вега-де-Гранада аймақтарында шабуылдар жасады және жыл соңына дейін әл-Байяси Кордова қаласында бекінді. Билік вакуумын сезінген Леон королі Альфонсо IX және Португалия королі Санчо II сол жылы Андалусия аумағына шабуыл жасауға бұйрық берді. Алмохадтардың қару-жарағы, әскері мен ақшасы Мароккоға халифа әл-Адилдің Маракеште өзін бекітуіне көмектесу үшін жіберілгендіктен, кенеттен жасалған шабуылды тоқтату мүмкін болмады. 1225 жылдың соңында португалдық шабуылшылар Севилья маңына оңайлықпен жетті. Өздерінің саны аз екенін білген қала әкімдері португалдық шабуылшыларға қарсы тұрудан бас тартты, бұл Севильяның ашуланған халқын мәселені өз қолдарына алуға, жасақ құрып, өздері далаға шығуға итермеледі. Нәтижесінде португалдық әскер нашар қаруланған қала тұрғындарының көпшілігін оңай қырды. Мыңдаған, мүмкін 20 мыңға дейін адам Севилья қабырғаларының алдында қаза болды. Сол жылы Мурциялықтардың Аспеде жинаған халықтық жасағы да осындай апатқа ұшырады. Бірақ христиандық шабуылшылар Касерес пен Рекенада тоқтатылды. Осы оқиғалар Алмохад басшылығына деген сенімді күйретіп жіберді. Апаттар Халифа әл-Адилдің алаңдауы мен оның лейтенанттарының қабілетсіздігі мен қорқыныштығына кінәланды, ал жетістіктер қорғанысқа жиналған әлмохад емес жергілікті басшыларға жатқызылды. Бірақ әл-Адилдің бақыты ұзаққа соқпады. Кастилиялықтардың көмегі үшін әл-Байяси Фердинанд III-ге үш стратегиялық шекаралық бекініс – Банос-де-ла-Энсина, Сальватиерра (Сиудад-Реал маңындағы Калатрава орденінің ескі бекінісі) және Капилланы сыйға берді. Бірақ Капилла оларды беруден бас тартты, бұл кастилиялықтарды ұзақ және қиын қоршауға алуға мәжбүр етті. Кішкентай Капилланың батыл қарсылығы және әл-Байясидің кастилиялық қоршаушыларға азық-түлік жеткізгені андалусиялықтарды таң қалдырып, Алмохад халифасына деген сезімдерін өзгертті. Кордовада халық көтерілісі басталды. Әл-Байяси өлтіріліп, оның басы марапат ретінде Маракешке жіберілді. Бірақ халифа әл-Адил бұл жеңіске ұзақ қуанбады – ол 1227 жылдың қазан айында Маракеште Яхьяның жақтастары тарапынан өлтірілді, ал Яхья жаңа Алмохад халифасы Яхья "әл-Мутасим" деп жарияланды. Алмохадтардың Андалусиядағы бөлімшесі оқиғалардың осы өзгеруін қабылдамады. Әл-Адилдің інісі, сол кезде Севильяда болған ол өзін жаңа Алмохад халифасы Абд әл-Ала Идрис I 'аль-Мамун' деп жариялады. Ол тез арада Фердинанд III-тен 300 000 мараведиге келісім сатып алып, 1228 жылы Яхьяға қарсы тұру үшін Испаниядағы Алмохад армиясының басым бөлігін ұйымдастырып, жіберуге мүмкіндік алды. Сол жылы португалдар мен леондықтар мұсылман аумақтарына шабуылдарын қайтадан бастады. Алмохадтар оларды қорғап бере алмады деп санағандықтан, бүкіл Андалуста халық көтерілісі болды. Қалалар алмасудан кейін әлмохадтардың әкімдерін орнынан алып, олардың орнына жергілікті күшті адамдарды орнатты. Мурциялық күшті адам Мұхаммед ибн Юсуф ибн Худ әл Джудхами, ол бір кезде Сарагосаның ескі тайфасын басқарған Бану Худ әулетінің ұрпағы екенін мәлімдеді, бұл көтерілістердің басты тұлғасы ретінде пайда болды, ол жүйелі түрде Алмохад гарнизондарын орталық Испания арқылы қуып жіберді. 1228 жылдың қазан айында Испанияның барлығы жоғалған кезде әл-Мамун Севильяны тастап, Алмохад армиясының қалдықтарымен Мароккоға кетті. Ибн Худ бірден алыс Бағдадқа халифаны тануды ұсыну үшін елшілерін жіберді, бірақ өзі үшін халифалық атақ алған "әл Мутауакил" болды. 1228 жылы әл-Мамунның келуі Испаниядағы Алмохад дәуірінің аяқталуына әкелді. Ибн Худ және басқа да Андалусиялық күшті адамдар Санчо II Португалия, Альфонсо IX Леон, Фердинанд III Кастилия және Джеймс I Арагонның жыл сайын бастаған христиандық шабуылдардың өсуін тоқтата алмады. Келесі жиырма жыл христиандық реконкистаның үлкен жетістігін көрді – ежелгі үлкен Андалусия цитадельдері үлкен қарқынмен құлады: 1230 жылы Мерида мен Бадахоз (Леонға), 1230 жылы Майорка (Арагонға), 1234 жылы Бежа (Португалияға), 1236 жылы Кордова (Кастилияға), 1238 жылы Валенсия (Арагонға), 1238 жылы Нибла Хуэльва (Леонға), 1242 жылы Сильвес (Португалияға), 1243 жылы Мурсия (Кастилияға), 1246 жылы Хаэн (Кастилияға), 1248 жылы Аликанте (Кастилияға), соңында 1248 жылы христианның қолына Андлусия қалаларының ең үлкені, бұрынғы Алмохадтың астанасы Севилья түсті. Фердинанд III Кастилия 1248 жылдың 22 желтоқсанында жеңімпаз ретінде Севильяға кірді. Андалусиялықтар осы шабуылға қарсы әлсіз болды. Ибн Худ Леондықтардың шабуылын ерте тоқтатуға тырысты, бірақ оның Андалусия армиясының көп бөлігі 1230 жылы Аланге шайқасында жойылды. Ибн Худ қалған қару-жарақ пен әскерді қауіп төніп тұрған немесе қоршауға алынған Андалусия цитадельдерін сақтау үшін жылдамдатып жөнелтті, бірақ шабуылдар көп болғандықтан, бұл үмітсіз әрекет болды. Ибн Худтың 1238 жылы қайтыс болғаннан кейін, Андалусия қалаларының кейбіреулері өзін сақтау үшін соңғы әрекет ретінде Алмохадтарға қайтадан ұсыныс жасады, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Алмохадтар қайта оралмады. Алмохадтардың кеткенінен кейін, Насрид әулеті ("Бану Наср", بنو نصر) Гранадада билікке келді. 1228–1248 жылдар аралығындағы христиандардың үлкен шабуылынан кейін, Гранада эмираты ескі Андалусияның қалдығы болды. Кейбір бағынышты цитадельдер (мысалы, Мурсия, Хаэн, Нибла) бірнеше жылға дейін салық төлейтін вассал ретінде қайта ұйымдастырылды, бірақ көпшілігі 1260 жылдарға дейін аннексияланды. Гранада ғана қосымша 250 жыл бойы тәуелсіздігін сақтап, жаңа Андалусияның орталығы ретінде гүлденді.

In 1225, Abd Allah al Bayyasi's band of rebels, accompanied by a large Castilian army, descended from the hills, besieging cities such as Jaén and Andújar. They raided throughout the regions of Jaén, Cordova and Vega de Granada and, before the end of the year, al Bayyasi had established himself in the city of Cordova. Sensing a power vacuum, both Alfonso IX of León and Sancho II of Portugal opportunistically ordered raids into Andalusian territory that same year. With Almohad arms, men and cash dispatched to Morocco to help Caliph al Adil impose himself in Marrakesh, there was little means to stop the sudden onslaught. In late 1225, with surprising ease, the Portuguese raiders reached the environs of Seville. Knowing they were outnumbered, the Almohad governors of the city refused to confront the Portuguese raiders, prompting the disgusted population of Seville to take matters into their own hands, raise a militia, and go out in the field by themselves. The result was a veritable massacre – the Portuguese men at arms easily mowed down the throng of poorly armed townsfolk. Thousands, perhaps as much as 20,000, were said to have been slain before the walls of Seville. A similar disaster befell a similar popular levy by Murcians at Aspe that same year. But Christian raiders had been stopped at Cáceres and Requena. Trust in the Almohad leadership was severely shaken by these events – the disasters were promptly blamed on the distractions of Caliph al Adil and the incompetence and cowardice of his lieutenants, the successes credited to non Almohad local leaders who rallied defenses. But al Adil's fortunes were briefly buoyed. In payment for Castilian assistance, al Bayyasi had given Ferdinand III three strategic frontier fortresses: Baños de la Encina, Salvatierra (the old Order of Calatrava fortress near Ciudad Real) and Capilla. But Capilla refused to hand them over, forcing the Castilians to lay a long and difficult siege. The brave defiance of little Capilla, and the spectacle of al Bayyasi's shipping provisions to the Castilian besiegers, shocked Andalusians and shifted sentiment back towards the Almohad caliph. A popular uprising broke out in Cordova – al Bayyasi was killed and his head dispatched as a trophy to Marrakesh. But Caliph al Adil did not rejoice in this victory for long – he was assassinated in Marrakesh in October 1227, by the partisans of Yahya, who was promptly acclaimed as the new Almohad caliph Yahya "al Mu'tasim". The Andalusian branch of the Almohads refused to accept this turn of events. Al Adil's brother, then in Seville, proclaimed himself the new Almohad caliph Abd al Ala Idris I 'al Ma'mun'. He promptly purchased a truce from Ferdinand III in return for 300,000 maravedis, allowing him to organize and dispatch the greater part of the Almohad army in Spain across the straits in 1228 to confront Yahya. That same year, Portuguese and Leonese renewed their raids deep into Muslim territory, basically unchecked. Feeling the Almohads had failed to protect them, popular uprisings took place throughout al Andalus. City after city deposed their hapless Almohad governors and installed local strongmen in their place. A Murcian strongman, Muhammad ibn Yusuf ibn Hud al Judhami, who claimed descendance from the Banu Hud dynasty that had once ruled the old taifa of Saragossa, emerged as the central figure of these rebellions, systematically dislodging Almohad garrisons through central Spain. In October 1228, with Spain practically all lost, al Ma'mun abandoned Seville, taking what little remained of the Almohad army with him to Morocco. Ibn Hud immediately dispatched emissaries to distant Baghdad to offer recognition to the Abbasid Caliph, albeit taking up for himself a quasi caliphal title, 'al Mutawwakil'. The departure of al Ma'mun in 1228 marked the end of the Almohad era in Spain. Ibn Hud and the other local Andalusian strongmen were unable to stem the rising flood of Christian attacks, launched almost yearly by Sancho II of Portugal, Alfonso IX of León, Ferdinand III of Castile and James I of Aragon. The next twenty years saw a massive advance in the Christian reconquista – the old great Andalusian citadels fell in a grand sweep: Mérida and Badajoz in 1230 (to Leon), Majorca in 1230 (to Aragon), Beja in 1234 (to Portugal), Cordova in 1236 (to Castile), Valencia in 1238 (to Aragon), Niebla Huelva in 1238 (to Leon), Silves in 1242 (to Portugal), Murcia in 1243 (to Castile), Jaén in 1246 (to Castile), Alicante in 1248 (to Castile), culminating in the fall of the greatest of Andalusian cities, the ex Almohad capital of Seville, into Christian hands in 1248. Ferdinand III of Castile entered Seville as a conqueror on December 22, 1248. The Andalusians were helpless before this onslaught. Ibn Hudd had attempted to check the Leonese advance early on, but most of his Andalusian army was destroyed at the battle of Alange in 1230. Ibn Hud scrambled to move remaining arms and men to save threatened or besieged Andalusian citadels, but with so many attacks at once, it was a hopeless endeavor. After Ibn Hud's death in 1238, some of the Andalusian cities, in a last ditch effort to save themselves, offered themselves once again to the Almohads, but to no avail. The Almohads would not return. With the departure of the Almohads, the Nasrid dynasty ("Banū Naṣr", بنو نصر) rose to power in Granada. After the great Christian advance of 1228–1248, the Emirate of Granada was practically all that remained of old al Andalus. Some of the captured citadels (e. g. Murcia, Jaen, Niebla) were reorganized as tributary vassals for a few more years, but most were annexed by the 1260s. Granada alone would remain independent for an additional 250 years, flourishing as the new center of al Andalus.

Магрибтегі құлдырау

Африкадағы иеліктерінде әлмохадтар тіпті Фезде де христиандардың орналасуын қолдады, ал Лас-Навас-де-Толоса шайқасынан кейін олар кейде Кастилия патшаларымен одаққа түсті. Олардың құлдырауының тарихы оларды ығыстырған әлморавидтерден өзгеше. Олар үлкен діни қозғалысқа шабуылға ұшырамады, бірақ рулар мен аймақтардың көтерілісінен аумақтарын бөліп-бөліп жоғалтты. Олардың ең тиімді жауы – келесі әулетті құрған Бану Марин (Маринидтер) болды. Әулеттің соңғы өкілі Идрис әл-Ватиқ 1269 жылы Марракеште құлдың қолынан қаза тапты, ол қаланың иелігінде қалған еді.

Тіл

Алмохадтардың дінінде бербер тілінің қолданылуы маңызды рөл атқарды. Алмохадтар тұсында, хутбалар (خطبة, жұмалық уағыз) араб және бербер тілдерінде оқылды, немесе андалусиялық тарихшы айтқандай: "ал лисан әл-ғарби" (اللسان الغربي 'батыс тілі'). Мысалы, Фес қаласындағы әл-Қарауиин мешітінің хатибі, яғни уағыз айтушы Махди ибн 'Иса, Алмохадтар кезінде бербер тілін жақсы білетін Абуль Хасан ибн 'Атийямен ауыстырылды.