Кіріспе

Батыс Австралияға ендемик өсімдік түрі

Түрлер қорабы
|аты = Jarrah
|суреті = Jarrah tree burls 01 gnangarra. JPG
|статусы = NT
|статус жүйесі = IUCN3.1
|статус дереккөзі =
|туысы = Eucalyptus
|түрі = marginata
|авторы = Donn ex Sm. |бөлімшелік деңгейлер = Төртінші деңгей
|бөлімшелері =
E. marginata subsp. marginata
E. marginata subsp. thalassica
|синонимдер дереккөзі = Noongar тілінде djarraly деп, ал тарихи түрде Swan River mahogany деп аталады, бұл Myrtaceae мирт тұқымдасының өсімдігі және Батыс Австралияның оңтүстік-батысына ендемик. Бұл жалпақ, талшықты қабығы, анық орталық тамыры бар жапырақтары, ақ гүлдері және салыстырмалы түрде ірі, көбінесе шар тәрізді жемістері бар ағаш. Оның қатты, тығыз ағашы жәндіктерге төзімді, бірақ ағаш қурауға бейім. Ағаш жиһаз жасауға, еден төсеуге және теміржол ұйықтарына пайдаланылған.

Сипаттама

Жарра – кейде 1,5 метрге дейін биіктігі жететін, ал кеуде биіктігіндегі диаметрі (КБД) 1,5 метрге дейін болатын ағаш. Көбінесе 10 метрге дейін биіктікте, КБД 1 метрге дейін өседі. Сирек жағдайларда 2 метрге дейін биіктікте шағын мәлли ағашы түрінде де кездеседі. Ескі үлгілерінде лигнотубер және 6 метрге дейін тереңге жететін тамырлар болады. Бұл жіпше қабықты ағаш, қалың, сұрғылт қоңыр, тік бойында ойылыңқы, талшықты қабығы бар, ол ұзын, жалпақ жолақтармен түсіп жатады. Жапырақтары бұтақтар бойында кезектесіп орналасқан, тар, сүйір жапырақ пішіндес, көбінесе иілген, 7-15 см ұзындықта және 1-3 см енінде, жоғары жағынан жылтыр қою жасыл, ал төменгі жағы ақшыл. Орталық тамыры, таралатын бүйір тамырлары және жапырақ шетінен бөлінген шеттік тамыры анық көрінеді. Гүлдің сабақтары 4-8 гүлден тұратын шоғырларға жиналған, әр гүлдің қалпақшасы 5-10 мм ұзындықта, конус тәрізді. Гүлдері 1-2 см диаметрінде, көптеген ақ аталықтарымен көктемде және жаздың басында гүлдейді. Жемістері шар немесе цилиндр пішіндес, 5-10 см ұзындықта және 3-6 см енінде болады.

Таксономия және атау беру

Евкалипт маргинатасы алғаш рет 1802 жылы Джеймс Эдвард Смит тарапынан ресми түрде сипатталды, оның сипаттамасы Лондон Линней қоғамының еңбектерінде жарияланды. Смит өзінің үлгілері Порт-Джексоннан әкелінген тұқымдардан өскенін және олардың Евкалипт робустасы мен Э. пилулариске ұқсас екенін атап өтті. "Marginata" деген түрлік эпитет латын тілінен алынған, "шекарасы бар" немесе "шекарамен жабдықталған" деген мағынаны білдіреді. Смит бұл эпитеттің шығу тегін түсіндірмеді, бірақ Е. robusta-мен салыстырғанда "жапырақ шеттері" қалыңдау екенін көрсетті.

Экология

Джарра Батыс Австралияда кездесетін алты ірі ағаштың бірі саналады; қалғандары: Евкалипт gomphocephala (Туарт), Евкалипт diversicolor (Карри), Евкалипт jacksonii (Қызыл Тингл), Corymbia calophylla (Марри) және Евкалипт patens (Ярри). Жарра – өз экожүйесінің маңызды бөлігі, тірі кезінде және ағаш жүрегі шіріп қуыстар пайда болғанда жануарларға, әсіресе құстар мен араларға көптеген мекенжайлар ұсынады. Құлағанда, ол ет жейтін торсықты жануар – Dasyurus geoffroii (чудич) сияқты жерде тіршілік ететін жануарларға пана береді. Жарра әртүрлі экологиялық аймақтарға, мысалы, Лебедь жағалау жазығында және одан солтүстікке қарай, сондай-ақ латериттік Дарлинг қаптамасының өзгеше ортасына бейімделуге қабілетті. Жарра Phytophthora cinnamomi омицетінен туындайтын қурауға өте осал. Дарлинг қаптамасының кең аумақтарында көліктерді жуу және әлі жұқпаған орман участаларына кіруді шектеу арқылы қураудың таралуын азайту үшін түрлі шаралар қолданылуда.

Қорғау мәртебесі

Eucalyptus marginata 2019 жылы IUCN Қызыл тізіміне "қатерге жақын" түр ретінде енгізілді. Ол негізінен жиһаз және шкаф жасау үшін қолданылады, бірақ бұрын жалпы құрылыс, теміржол төсектері және тіреулерде де пайдаланылған. 19 ғасырда басқа елдердегі танымал жолдар асфальтпен жабылған жарға тақтайшаларымен төселген. Жарғаның ең жақсы бөлігі Оңтүстік-Батыс Австралияда кесілген. Оның көп бөлігі Ұлыбританияға экспортталды, онда одан жолдарға асфальтпен жабылған тақтайшалар жасалды. 19 ғасырдың соңындағы ірі экспорттаушылардың бірі – М. С. Дэвис болды, оның Оңтүстік-Батыстағы Аугуста-Маргарет өзені аймағында және Хамелин шығанағы мен Флиндерс шығанағында орналасқан тікелей өңдеу орны мен порты болды. Жергілікті ақын Драйблоуэр Мерфи 1904 жылдың мамырында "The Sunday Times" газетінде жарияланған "Комэнаваджарра" атты өлең жазды, онда жарға ағашынан спирт алу мүмкіндігі туралы айтылды. 2024 жылы Батыс Австралияда жергілікті ағаштарды кесуге тыйым салынғаннан кейін жарғаға баға жоғарылай түсті және оны бұзылған үйлер мен теміржол төсектері сияқты қайта өңделген ағаш ретінде ғана алуға болады. Жарға музыкалық аспаптар жасауда, соққы аспаптары мен гитараға әшекейлер салуда қолданылады. Оның шіруға өте төзімді болғандықтан, жарғадан ыстық ванналар жасалады. Eucalyptus marginata дәстүрлі мақсаттарда да қолданылған. Жарға ағашының кейбір бөліктері белгілі бір ауруларды емдеу үшін қолданылған. Қызба, суық тию, бас ауруы, тері аурулары және жылан шағуы жарақаттардың жапырақтары мен қабығын қолдану арқылы дәстүрлі түрде емделген.