Кіріспе

1810–1813 жылдардағы АҚШ пен Текумсе Конфедерациясы арасындағы қақтығыс

Текумсе соғысы немесе Текумсе көтерілісі – Индиана аймағындағы шауни көшбасшысы Текумсе бастаған АҚШ пен Текумсе Конфедерациясы арасындағы қақтығыс. Соғыс көбінесе Уильям Генри Харрисонның 1811 жылы Типпекано шайқасындағы жеңісімен аяқталған деп есептелсе де, Текумсе соғысы 1812 жылғы соғысқа дейін жалғасты және көбінесе осы ірі күрестің бір бөлігі саналады. Соғыс тағы екі жылға созылып, 1813 жылға дейін барысты, ол кезде Текумсе және оның жанындағы қолбасшысы Раундхед Харрисонның Солтүстік-Батыс армиясымен шайқасып, Жоғарғы Канададағы Темза шайқасында қаза тапты, қазіргі Чатем, Онтарионың жанында, және оның конфедерациясы тарап кетті. Кейбір академиялық тарихшылар Текумсе соғысын Солтүстік Американың Ұлы көлдер аймағын бақылау үшін болған ұзақ мерзімді әскери күрестің соңғы қақтығысы деп қарастырады. Бұл күрес бірнеше буынға созылып, «Алпыс жылдық соғыс» деп аталады.

Өмірбаян

Екі басты қарсыластар, Текумсех және Уильям Генри Харрисон, екеуі де 1794 жылы Солтүстік-Батыс үнді соғысының соңында болған "Құлаған ағаштар" шайқасына кішігірім қатысушылар болды. Текумсех сол соғысты аяқтаған және қазіргі Огайоның көп бөлігін, Шоуни және басқа да жергілікті американдықтар ұзақ жылдар бойы мекендеген жерді АҚШ-қа берген Гринвилл келісіміне қол қойғандардың қатарында болмады. Алайда, аймақтағы көптеген үнді басшылары Гринвилл шарттарын қабылдады және келесі он жыл ішінде американдық гегемонияға қарсы тайпалық қарсылық әлсіреп қалды. Гринвилл келісімінен кейін Огайо Шоунилерінің көпшілігі Ауглайз өзенінің жағасындағы Вапаконета Шоуни ауылына қоныстанды, оны келісімге қол қойған аға басшы Блэк Хуф басқарды. Миами тайпасының соғыс басшысы Кішкентай Қыран да бұрынғы соғысқа қатысып, Гринвилл келісіміне қол қойған болатын, ол Ель өзеніндегі өз ауылында өмір сүрді. Блэк Хуф және Кішкентай Қыран екеуі де мәдени бейімделуді және АҚШ-пен келісімге келуді ұсынды. Аймақтағы тайпалар Граузеланд және Винсенс келісімдері сияқты бірнеше келісімдерге қатысты, олардың арқасында Оңтүстік Индиананың көп бөлігі американдықтардың иелігіне өтті және мойындалды. Келісімдер Индианаға қоныс аударушылардың кіруіне рұқсат беру арқылы жағдайды жеңілдетті және қоныс аударушылар басып алған жерлер үшін үндістерге өтемақы төлеу арқылы оларды жұбатты.

Діни жаңғыру

1805 жылдың мамыр айында аймақтағы ең маңызды үнді басшыларының бірі, ленапи басшысы Баконгахелас обадан немесе тұмаудан қайтыс болды. Айналасындағы тайпалар оның өлімінің себебі сиқыршылық екеніне сенді, содан кейін сиқыршылықты іздеу басталды, нәтижесінде бірнеше күдікті ленапи сиқыршылары қаза тапты. Бұл сиқыршылықты іздеу Текумсехтің інісі Тенскватава ("Пайғамбар") басқарған, 1805 жылы пайда болған діни жаңаруға себеп болды. Тенскватава сиқыршылықты іздеушілердің арасында көшбасшы болды және Баконгахеласқа жақын болған, келісімшіл басшылардың ықпалына қауіп төндірді. Діни ұстанымдарының бір бөлігі ретінде Тенскватава үндістерді еуропалық американдықтардың ішімдік, еуропалық киім-кешек және қару-жарақ сияқты әдеттерін қабылдамауға шақырды. Ол сондай-ақ тайпаларды АҚШ-қа жер беруді тоқтатуға үндеді. АҚШ-пен ынтымақтастыққа бейімді көптеген үндістер сиқыршылықпен айыпталып, кейбіреулері Тенскватаваның ізбасарлары тарапынан өлім жазасына кесілді. Қара Аяқ сиқыршылық іздеуде айыпталып, бірақ зардап шекпеді. Гринвилл маңындағы өзінің ауылынан Тенскватава Қара Аяқтың АҚШ-пен достық қарым-қатынасына нұқсан келтіріп, аймақтағы қоныс салушылармен шиеленісті күшейтті. Қара Аяқ және басқа тайпа басшылары жағдайдың ушығуын болдырмау үшін Тенскватава мен оның ізбасарларын аймақтан кетуге көндіруге тырысты. 1808 жылға қарай ақтармен және Вапаконета шаунилерімен болған шиеленіс Тенскватава мен Текумсехті солтүстік-батысқа қарай шегінуге және Майами тайпасының жері деп есептелетін Уабаш және Типпекано өзендерінің қосылған жеріне жақын Пайғамбарлар қалашығын құруға мәжбүр етті. Кішкентай Қыран шаунилерге оларды қабылдамайтындарын айтты, бірақ ескертулер назарсыз қалды. Тенскватаваның діни ұстанымдары оның күресшілдікке бет бұруымен бірге кеңінен танылды және шауни, ирокездер, чикамауга, мескваки, майами, минго, оджибве, одава, кикапу, ленапе, маскутен, потаватоми, саук, тутело және виандот сияқты көптеген тайпалардан жақтастарды тартты. 1808 жылы Текумсе өз қауымының көшбасшысы ретінде таныла бастады. 1808 жылы Канададағы британдықтар оған одақ құру туралы ұсыныс жасады, бірақ ол бас тартты. Америкалықтар оны алғаш рет 1810 жылы байқады. Текумсе ақырында конфедерацияның басшысы болды, бірақ оның негізі кіші інісінің діни ықпалымен қаланды.

Индиана аумағы

Бұл арада 1800 жылы Уильям Генри Харрисон жаңа құрылған Индиана территориясының губернаторы болды, астанасы Винсенс қаласында орналасқан. Харрисон американдық кеңеюге мүмкіндік беру үшін үндістердің жерлеріне құқық алуға тырысты; әсіресе, Индиана территориясы штат мәртебесіне ие болу үшін жеткілікті ақ қоныс жайлаушыларды тартады деп үміттенеді. Харрисон американдық үндістермен көптеген жер беру туралы келісімдер жасады. 1809 жылы Харрисон қоныстану үшін көбірек жер ашу үшін тағы бір келісімнің қажеттілігін күшейтуге кірісті. Майами, Уиа және Кикапу тайпалары Уабаш өзені маңындағы жерлерді сатуға қарсы болды. Осы топтарды жерді сатуға ықпалдау үшін, президент Джеймс Мэдисонның пікіріне қайшы, алдымен сатуға дайын тайпалармен келісім жасап, оларды қарсы тұрғандарға ықпал ету үшін пайдалануға шешім қабылдады. 1809 жылдың қыркүйегінде ол Потаватоми, Ленапи, Ил-Риверс және Майами тайпаларын Форт-Уэйнде кездесуге шақырды. Келіссөздер барысында Харрисон олар сұраған жерді берсе, тайпаларға үлкен субсидиялар мен төлемдер беретінін уәделеді. Тек Майами келісімге қарсы шықты; олар Гринвилл келісімінің көшірмесін ұсынды және Уабаш өзені маңындағы жерлерге иелік етуді кепілдендіретін бөлімін оқыды. Олар аймақтың тарихын айтып, басқа тайпаларды өздерінің территориясына дос ретінде қоныстандыруға шақырғанын түсіндірді. Майами Уиа басшыларының қатыспағанына алаңдады, өйткені олар сатылатын жердің негізгі тұрғындары еді. Майами сондай-ақ жаңа жер сатудың құны акр бойынша емес, учаске бойынша төленуін қалады. Харрисон келісімді қабылдауды сатып алынатын аумақтағы Уиа және басқа тайпалардың мақұлдауына байланысты етуге келісті, бірақ жерді акрмен сатып алудан бас тартты. Ол тайпалардың жерді учаскелеп сатуы жақсырақ дейді, осылайша американдықтар ең жақсы жерлерін ғана акрмен сатып алып, оларға тек кедей жерлерді қалдырмау үшін.

Қақтығыстар

Текумсе Форт-Уэйн келісімінен ашуланып, содан кейін көрнекті саяси көшбасшы ретінде көзге шықты. Текумсе бұрынғы жылдары шоуни көшбасшысы Көк Жакет және мохок көшбасшысы Джозеф Брант ұсынған идеяны жаңғыртты: американдық үндістердің жері барлық тайпалардың ортақ меншігінде болғандықтан, ешбір тайпаның келісімінсіз ешқандай жер сатылмауы керек. Текумсе мұндай "жалпы келісімге келу мүмкін емес екенін" білген, бірақ соның үшін осы ұстанымды қолдады. Америка Құрама Штаттарымен тікелей қақтығысуға әлі дайын болмаған Текумсенің бастапқы қарсыластары келісімге қол қойған үндістердің басшылары болды, ол оларды өлтіретінін айтып қорқытты.

Граузеландтағы қақтығыс

1810 жылдың тамызында Текумсе 400 қарулы жауынгермен бірге Винсенсте Харрисонмен кездесу үшін Уабаш өзенімен төмен сапар шекті. Жауынгерлердің бәрі соғыс суымен боялған еді, ал олардың кенеттен пайда болуы Винсенс әскерлерін қорқытты. Топтың басшылары Граузеландқа қадағаланып, сонда Харрисонмен кездесті. Текумсе Форт-Уэйн шартының заңсыз екенін мәлімдеді. Ол Харрисоннан шартыны жоюды сұрады және американдықтарға шарты бойынша сатылған жерлерге қоныстанбау керектігін ескертті. Текумсе Харрисонға шартына қол қойған басшыларды, егер олар шартының талаптарын орындаса, өлтіремін деп қорқытқанын және оның конфедерациясы жылдам өсіп жатқанын мойындады. Текумсе "күшті қарсылық білдірді", бірақ Харрисон оның тілін түсінбеді. Харрисонға дос шауни әскерінің бірі, Текумсе сөйлегені қиындық тудыратынын ескерту үшін, жанынан тапаншасын көтерді. Соңында Текумсе тілінде сөйлейтін әскери лейтенант Харрисонға, ол өзімен бірге келген жауынгерлерді оны өлтіруге үгіп жатқанын ескертті. Көптеген жауынгерлер қаруларын суырып алды, ал Харрисон қылышын шығарды. Қаланың барлық халқы 1000 адамнан ғана тұрған, Текумсе жауынгерлері қалаға оңай шабуыл жасай алатын еді, бірақ бірнеше офицерлер Харрисонды қорғау үшін қаруларын көтергеннен кейін, жауынгерлер шегінді.

Жағдайдың шиеленісуі

Келесі жылы да жағдай шиеленісіп, күрделене берді. Миссури өзенінде төртінші қоныс аударушы қаны төгілді, ал тағы бір жағдайда, жергілікті тұрғындар саудагерлер тобынан жүк тиелген қайықты тартып алды. Харрисон Текумсехті Винсенске шақырып, оның одақтастарының іс-әрекеттерін түсіндіруді талап етті. 1811 жылдың тамызында Текумсе Харрисонмен Винсенсте кездесіп, Шоуни тайпасының АҚШ-пен бейбіт қарым-қатынас орнатуға ниеттенгенін мәлімдеді. Содан кейін Текумсе оңтүстікке аттанып, "Бес өркениетті тайпа" арасынан жақтастар іздеді. Оңтүстік тайпаларының көпшілігі оның шақыруын қабылдамады, бірақ Крик тайпасының бір тобы, кейін "Қызыл таяқтар" деп аталған, оның қарулы шақыруына жауап берді, бұл 1812 жылғы соғыстың бір бөлігі болған Крик соғысына әкеп соқты. Текумсе көптеген құлшыныспен сөздер айтып, көптеген адамдарды оның жолына түсірді. Текумсехтің алыста екенін хабарлаған барлау қызметінен кейін, губернатор Харрисон Винсенсте өткен кездесу туралы есепті Соғыс министрлігіне жіберіп, Текумсехтің "қазіргі уақытта жұмысын аяқтау үшін соңғы қадамда тұрғанын" жазды. "Дегенмен, ол оралғанға дейін, оның аяқталды деп есептеген жұмысының бөлігі қиратылып, тіпті негізі де жойылатынына үміттенемін". Одан кейін ол осыған сәйкес әрекет етті. Жағдайдың шиеленісуіне байланысты Харрисон Тенскватауаны алдамашы және ақымақ деп айыптап, оны ашуландырды. Текумсе ағасына ешқандай әрекет жасамауға бұйырды, бірақ ағасы Харрисоннің өлімін талап етуді тоқтатпады. Тенскватауа қару-жараққа қойылған тыйымды алып тастады және британдықтардан, Канададан көп мөлшерде қару-жарақ сатып ала алды. Текумсе оны жалғыз қалдырып, оңтүстікке сапар шегуімен стратегиялық қателік жасады. Тенскватауа ағасының болмауын өзінің жақтастарын одан әрі қоздырып, жағдайды одан да шиеленістіруге мүмкіндік ретінде пайдаланды.

Пайғамбарлар қаласына экспедиция

Текумсе әлі де оңтүстікте болғанда, губернатор Харрисон өзінің 1000-нан астам сарбазымен бірге Винсенс қаласынан Уабаш өзені бойымен солтүстікке қарай жорық жасады. Оның мақсаты – оларды бейбітшілікке мәжбүрлеу еді, бірақ егер олар бас тартса, жергілікті тұрғындарға қарсы алдын ала шабуыл жасауға дайын екенін мойындады. Оның әскері қазіргі Терре-Хаут маңында тоқтады және Вабаш өзеніндегі маңызды стратегиялық позицияны қорғау үшін Форт-Харрисонды салғызды. Форт-Харрисонда болғанда, Харрисон соғыс министрі Уильям Юстистен бұйрық алды, ол қажет болған жағдайда күш қолданып, Пропетстаундағы үндістерді таратуға рұқсат берді. 1811 жылдың 6 қарашасында Харрисонның әскері Пропетстаунға жетті, ал Тенскватава келесі күні өтетін кеңесте Харрисонмен кездесуге келісті. Тенскватава, мүмкін, Харрисонның ауылға шабуыл жасау ниетін сезінгендіктен, алдын ала соққы беруге шешім қабылдады және америкалық лагерьге қарсы 500-ге жуық жауынгерін жіберді. Келесі күні таң атпай тұрып, үндістер шабуыл жасады, бірақ Харрисонның сарбаздары бекінді, ал шайқастан кейін үндістер ауылдан шегінді. Күтпеген шабуылға қарамастан, жеңіске жеткен американдықтар келесі күні Пропетстаунды өртеп, Винсенске қайтып келді. Басқа батыс штаттарының губернаторлары да шаралар қабылдауға шақырды; Теннессидің Уильям Блаунт үкіметтен «индістердің лагерьлеріндегі әрбір ағылшынды тазалауға» шақырды. Халықтың пікіріне құлақ асып, Конгресс британдықтарды американдық ішкі істерге араласуы үшін айыптайтын қаулылар қабылдады. Типпеканое Ұлыбританиямен қарым-қатынасты одан әрі шиеленістірді, нәтижесінде бірнеше айдан кейін соғыс жарияланды. Американдықтар британдықтармен соғысқа кіріскенде, Текумсе Канадада британдық одақтастарын тапты. Кейіннен канадалықтар Текумсені Канаданың қорғаушысы ретінде еске алады, бірақ оның 1812 жылғы соғыстағы әрекеттері – оның өмірін құрбан еткенімен, американдық үндістердің тәуелсіздігін сыртқы үстемдікке қарсы қорғауға бағытталған күш-жігерінің жалғасы болды. Текумсе 1813 жылғы Темза шайқасында қаза болғанға дейін күресін жалғастырды.