Кіріспе
Кастилия эпосы El Cantar de mio Cid (немесе 'Менің Сидимнің ('есімнің') әні'), немесе El Poema de mio Cid, ағылшын тілінде The Poem of the Cid деп те аталады, бұл Кастилияның ең көне сақталған эпостық поэмасы. Шын оқиғаға негізделген бұл туынды Кастилия батыры Родриго Диас де Вивар – Эль Сидтің ерліктерінен баяндайды. Оқиғасы 11-ші ғасырда, Иберия түбегінде Кастилия Корольдігі мен Аль-Андалустың түрлі тайфалық княздықтары арасындағы қақтығыстар кезеңінде өрбуде. Бұл Испанияның ұлттық эпосы саналады. Туындының қолжазбасы қазір Испания Ұлттық кітапханасында сақтаулы.
El Cantar de mio Cid (, or 'The Song of my Sidi ('lord')'), or El Poema de mio Cid, also known in English as The Poem of the Cid, is the oldest preserved Castilian epic poem. Based on a true story, it tells of the deeds of the Castilian hero Rodrigo Díaz de Vivar—known as El Cid—and takes place during the eleventh century, an era of conflicts in the Iberian Peninsula between the Kingdom of Castile and various Taifa principalities of Al Andalus. It is considered a national epic of Spain. The work survives in a medieval manuscript which is now in the Spanish National Library.
Шығу тегі
Испан ортағасырлық зерттеушісі Рамон Менендес Пидал «Cantar de mio Cid» шығармасын ол *juglaría mester* деп атаған халықтық дәстүрге енгізді. *Mester de juglaría* – ортағасырлық дәстүр, онда халық поэмалары ұрпақтан ұрпаққа беріліп, осы процесте өзгертілді. Бұл өлеңдерді халық алдында жырлаушылар (*жугалер* немесе мистрлер) орындады, әрқайсысы дәстүрлі шығарманы өнер көрсетіліміне сәйкес әртүрлі орындап, кейде айтқан эпикалық өлеңдеріне өздерінің қосымшаларын енгізіп, немесе жағдайға қарай қысқартып өзгертті. «El Cantar de mio Cid» ауызша тарату үшін жасалғандай көрінеді. Мысалы, өлең оны оқыған адамға шарап сұрауымен аяқталады (*Es leido, dadnos del vino*). Екінші жағынан, кейбір сыншылар (*индивидуалистер* деп аталады) «El Cantar de mio Cid» шығармасын Пер Аббад (ағылшын тілінде – Abbot Peter) жазған деп санайды, ол мәтіннің колофонында осы еңбектің авторы ретінде көрсетілген. Ежелгі испан тілінде жазылған бұл өлең монастырлар мен басқа да білім ошақтарында дамыған көркем поэзияның үлгісі болуы мүмкін. Алайда Пер Аббад өзінің атынан кейін 1207 жылды көрсетеді және қазіргі пікір бойынша, оның осы шығарманы жазғаны туралы мәлімдеме бұрынғы, қазір жоғалған қолжазба мәтінімен бірге көшірілген болуы керек. Аталған қолжазба Мадридтегі (Испания) Ұлттық кітапхана (*Biblioteca Nacional de España*) сақтайтын 14 ғасырға жататын кодекстің бір бөлігі болып табылады. Бірақ ол толық емес, алғашқы беті мен ортасындағы тағы екі беті жоқ. Оны сақтау мақсатында әдетте көрмеге қоймайды. Кейбір дереккөздер бұл әннің тарихи Сид 1099 жылы қайтыс болғаннан бірнеше жыл бұрын жазылғанын айтады. Дегенмен, олар өлеңнің оның титулдық батыры қайтыс болғаннан кейін бірден жазылмағанын мойындайды, себебі Сид туралы әңгіме оның аңызға айналмағанда таралмас еді. Сондай-ақ, 1100 жылдан кейін пайда болған Каролингтер жырларының да пайда болуын ескеретіндер бар.
Cantar del Destierro (1-1086 тармақтар)
Эль-Сид Кастилиядан король Альфонсо VI тарапынан қуылды және өзінің абыройын қайтару үшін маврлармен күреседі. Родриго Диас де Виварды маврлар Мио Сид (Менің Ием деген мағынаны білдіреді) деп атайды. Оның қазіргі міндеті – маврлар аумағынан король Альфонсо VI Леонға тиіс салықтарды жинау. Сидтің жауы оны осы салықтардың бір бөлігін ұрлады деп айыптайды, және король оны Леон мен Кастилиядан қуады. Кетуге дейін ол әйелі Дона Хименаны және екі қызы Дона Эльвира мен Дона Солды Карденя монастырына орналастырады. Содан кейін жырда Сид пен оның серіктері маврлар жеріне шабуыл жасап, олжаға толып, байыған оқиғалар баяндалады.
Cantar de las bodas de las hijas del Cid (аяттар 10872277)
Эль-Сид Валенсия қаласын қорғап, Альморавидтер патшасы Чуфа ибн Ташфинді жеңеді. Эль-Сид өзінің абыройын қайта жаңартып, қыздарына Карион асылдарына үйленуге рұқсат береді. Бұл оқиға Сидтің Валенсия қаласын жаулап алуымен басталады. Ол отбасын өзімен бірге әкеліп, олармен бірге тұрады. Инфантес де Каррион (ханзадалар), патшаның жүректері, Сидтің шеттетілуіне себеп болған жаулар екені белгілі болады. Олар оның қыздарына үйлену арқылы оның байлығын тонауды мақсат етеді. Патша жүректері үшін іс-қимыл жасайды, Сидті кешіріп, үйленуге рұқсат береді. Сид бұл некеден жаман нәрсе болатынын сезеді, бірақ бәрібір рұқсат етеді.
Cantar de la Afrenta de Corpes (22783730 өлеңдері)
Каррион инфанттары сарайда арыстаннан қорқып, маврларға қарсы жорықтан қашқандары үшін ұятқа қалды. Осының кесірінен олар кек алу үшін әйелдерін ағаштарға байлап, Корпес маңындағы жол жиегінде тастап кетеді. Соңынан Эль-Сид тағы да абыройын қорғауға мәжбүр болады, сондықтан ол Толедо сотынан әділдік сұрайды. Эль-Сидтің адамымен болған жекпе-жекте инфанттар жеңіліске ұшырайды, ал оның қыздары Наварра және Арагон инфанттарына қайта үйленеді. "Кантар" инфанттардың маврлармен шайқаста қорқақ екенін көрсетеді. Оларды мазақтайды, содан кейін әйелдеріне шабуыл жасап, кек алуға бел буады. Олар әйелдерімен және қыздарының туысы Феликс Муньоспен бірге Каррионға аттанады. Жолда олар алдын ала жіберген сүйектестерін қайтарады, әйелдерінің мол құдайына (ішінде екі әдемі қылыш бар) қол сұғып, оларды сабап, өлгендей қалдырып кетеді. Муньос қиындық сезініп, туыстарына қайта оралып, оларды көмекке алып келеді. Сид қыздарына жасалған зұлымдықтарды түзеуге тырысады, содан кейін сот отырысы болады. Сидтің адамы мен инфанттар арасында жекпе-жек өтеді, онда инфанттар жеңіледі. Сот процесінің ортасында Наварра және Арагон патшалары Эль-Сидтің қыздарына өз ұлдарын үйлендіру туралы ұсыныс жібереді. Бұл үйленулер инфанттардың жеңілісінен кейін және оқиғаның соңына жақын уақытта өтеді.
Авторлығы мен құрылған күні
Тілдік талдау 12 ғасырдағы бұрынғы мәтінді қайта құруға мүмкіндік береді, оны Рамон Менендес Пидал шамамен 1140 жылға жатқызған. Датасы мен авторлығы әлі де пікірталас тудырып отыр. Сақталған мәтіннің белгілі бір тұстары заңды XII ғасырдың соңы мен XIII ғасырдың басында күшінде болған күйін нақты білетін, сондай-ақ Бургоспен көршілес аймақтарды жақсы білетін хабардар авторға тән.
Үлгі мәтін
Келесі үзінді – "Cantar de Mio Cid" (жолдар 330–365), аббревиатуралар ашылған, тыныш белгілері (түпнұсқада жоқ) қойылған және кейбір әріптер заманауи жазуға келтірілген. Төменде бірінші бағанада көне испан тіліндегі түпнұсқа мәтін, екінші бағанада қазіргі испан тіліндегі мәтін, ал үшінші бағанада ағылшын тіліндегі аударма ұсынылған.
Ағылшын тіліндегі аудармалары
Роберт Саути, Сид хроникасы, 1808, хроникалар мен балладалардан алынған материалдармен прозалық аударма, Джон Хукхэм Фрередің жартылай өлең аудармасын қамтитын қосымшамен. Джон Ормсби, Сид поэмасы, 1879, кіріспе және түсіндірмелермен. Арчер Милтон Хантингтон, Сид поэмасы, (1897–1903), Мадридтегі бірегей қолжазбадан қайта басылды, аударма және түсіндірмелермен бірге. Лесли Бёрд Симпсон, Сид поэмасы, 1957. В. С. Мервин, Сид поэмасы, 1959. Пол Блэкберн, Сид поэмасы: түсіндірмелермен қазіргі заманғы аударма, 1966. Рита Хамильтон, Сид поэмасы: екі тілдегі басылым, 1985. Бертон Раффель, Сид жырлары: параллель мәтіні бар екі тілдегі басылым, 2009. Майкл Харни, Сид эпосы, 2011, байланысты мәтіндермен. Мэтью Бейли, Open Iberia/América (ашық қолжетімді оқу антологиясы) педагогикалық басылымынан таңдамалар, 2020.