Кіріспе

Док Данека – Джозеф Хеллердің 1961 жылғы «22 нөмірлі тұтқын» романындағы ойдан шығарылған кейіпкер. Док Данека – эскадрильяның дәрігері және романның басты кейіпкері Йоссарианның досы. «22 нөмірлі тұтқын» романында алғаш рет Йоссариан Док Данекадан оны жауынгерлік міндеттен босатуды сұрағанда түсіндіріледі. Док Данека – романның 4-тарауының атауы.

Көңіл көтеру

Доктор Данеканың бойын билейтін басты қозғаушы күш – өзінің әл-ауқаты, ақша табу немесе өмірін сақтау. Ол дәрігерлік парызын, ең қиын жағдайлар болмаса, көбінесе естен шығарады.

Мақсаттар

Док Данеканың соғысқа шақырылу алдындағы мақсаты – Нью-Йорктегі медициналық практикасынан табысты бизнес құру. Ол «менің ең бағалы медициналық құралым – кассалық аппаратым» деп мәлімдеген. Соғыстан қашу үшін және бай болу үшін ол денсаулығы туралы комиссияға жалған мәлімдеме жасайды, нәтижесінде оның орнына басқа адам шақырылады. Әскерге шақырылғаннан кейін оның басты мақсаты – соғыстан аман-сау өту. Ол ешқашан ауырмайтын гипохондрик, және өміріне қауіп келтіретін кез келген нәрседен қашуға тырысады. Ол нені қауіпті деп санайды: жоғары лауазымдағы адамдарды ренжіту арқылы жердегі қызметке жіберілмеу және Тынық мұхитына аттандыру, судың адамды батыру мүмкіндігі, және клаустрофобиялық ұшақта ұшу, оны «ананың құрсағына қайта оралумен» салыстырады.

Қарым-қатынастар мен қақтығыстар

Доктор Данека үздіксіз түрде жақсы досы Йоссарианға оны неге жерге отырғыза алмайтынын түсіндіріп жүреді, тіпті Йоссариан оған ұшуға мәжбүр болмай-ақ, ұшу ақысын алуға көмектеседі. Оның қорқулары мен әскери бюрократияның шектеулері досына көмектесуге кедергі келтіреді. Сноуденнің өлімінен кейін ол Йоссарианға ерекше қайырымдылық көрсетеді. Доктор Данека әскери қызметке шақырылуына және қауіпті жағдайға түсуіне әскерилердің кінәлі деп санайды, себебі олар оның денсаулығы туралы жалған мәлімдемелеріне сенімсіздікпен қараған. Ол үнемі жоғары лауазымдағы басшыларын ренжітуден қорқады, олар оны одан да қауіпті Оңтүстік Тынық мұхитына жіберуі мүмкін. Ұшудан қорқатынына қарамастан, Әуе корпусына тағайындалуын әскери қатыгездік деп есептейді. Доктор Данека, эскадрилья дәрігері ретінде, медициналық шатырды басқаратын Гас пен Уэске бақылау жасауға тиіс. Ол, әдетте, олардың шатырды қалай басқаратынына көп мән бермейді, медициналық сараптаманы ескермей, ауруханаға жіберілетін адамды анықтауды өсіп келе жатқан бюрократияға жүктейді. Бұл жағдай Гас пен Уэстің дәрігер Данека тірі тұрғанына қарамастан, медициналық шатырда оның қайтыс болғанын жариялауымен аяқталады. Доктор Данека ақыры "22-ші қағиданың" негізгі бюрократиялық процесіне тап болады: МакУатт Кид Сэмпсонды қасақана өлтіргеннен кейін ұшағын тауға құлатқанда, МакУатттың экипажының тізімінде Доктор Данеканың есімі болады. Доктор Данека ұшақта болған жоқ, бірақ МакУаттпен ұшу ақысын алу үшін тізімге өзінің атын жаздыру туралы келісімге келген. Доктор Данека бюрократияны өзінің тірі екеніне көндіруге тырысады, бірақ процесс басталып кеткен. Ол әйеліне өлі емес екенін түсіндіруге тырысады, бірақ сәтсіз аяқталады. Оның әйелі оның өлімінен кейін қаржылық пайда көретіні үшін одан бас тартады. Доктор Данека бас сақшы Ақ Жарты Аяқпен бірге шатырда тұруға мәжбүр болады, ол одан қорқады. Сонымен қатар, ол Ақ Жарты Аяқтың пневмониядан өліп қалуы мүмкін деген қорқынысынан пневмония жұқтыруы мүмкін деп алаңдайды.

Эпифаниялар

Милоның әуе базасын бомбалауы мен Сноуденнің қазасы кезінде Док Данека романның қалған бөлігінде көрсетпейтін өзгелерге деген қайырымдылығын танытады. Бомбалау барысында Док Данека бомбалар түсіп жатқанда далаға шығып, жаралыларға көмек көрсету арқылы өмірін қауіпке тігеді, ал Сноуденнің қазасынан кейін Йоссарианды жуып, оны шоктан емдейді. Соңында, Док Данеканың бюрократиялық өлімі оған, мүмкін, ол шын мәнінде өлген болуы мүмкін деген ойға жетеді.

Үйде

Доктор Данека өзінің туған қаласы Стейтен-Айлендте дәрігер болған, ол бастапқыда сәтсіз тәжірибе орнатқан. Соғыс күштері медициналық қызметкерлерді көбірек тартуға байланысты, Д.Д. Данеканың хирургиясы өркендейді, әсіресе жергілікті дәріханалардан түскен паралардың көбеюімен және сұлулық салондарынан абортқа жолдамалар. Бұл табысты ісі әскерилер оны бір аяғы ампутацияланғаны және емделмейтін ревматоидты артритпен төсекке жатып қалғаны туралы жалған сөйлегеннен кейін ұстап алады. Док үйдегі тәжірибеде тек бір ғана оқиғаны баяндады: жас, жаңадан үйленген жұптар балалы бола алмайды. Доктор қыздың әлі де пәк екенін біледі және оның көкірегі арасында жатқан әулие Антонийдің медалі туралы және бұл әулие Антоний үшін қандай қорқынышты азғыру болуы керектігі туралы сұрағанда, ол әзілдеп қояды. Күйеуінен жыныстық қатынасқа қаншалықты жиі қатысатынын сұрағанда, ол "Әр түн сайын" деп мақтанады. Док олардың білмейтінін айтады және екі резеңке модельдің көмегімен жыныстық қатынасты көрсетеді. Олар оған көмек үшін алғыс айтып, оны сынап көруге барады. Кейін күйеуі келіп, оны мұрнына ұрып: "Сен не, ақылды жігітсің бе?" деп айқайлайды.

Пианозада

Доктор Данека өзін әскери қызметтен айырылғандықтан, үйіндегі сирек кездесетін дәрігерлердің бірі болу мүмкіндігінен қағылғандықтан, шаршаған адам ретінде көрінеді. Әскери дәрігер ретінде Док Данека қай пилоттарды ұшудан босатуға болатынын, ал қайсысын міндетті түрде ұшуын жалғастыру керектігін шеше алады. Полковник Кэткарттың міндетті тапсырмаларды үнемі арттыру ниетіне байланысты, талаптар орындалған сайын, сәтті аяқталған пилоттар Док Данекадан жазаға жіберуге рұқсат сұрап, жалбарынады. Доктор Данека бизнестегі артықшылығынан айырылғандықтан, ашуын адамдарға шығарып, ешкімді жазаға тартпайды. Доктор Данека гипохондрик, ол өзінде әлдебір физикалық кемшілік бар деп санады. Сондай-ақ ол әскери міндеттен босануға тырысады; ол үнемі өзінің медбикелері Гас пен Веске қалыпты физикалық тексеру және температурасын өлшеу үшін жүгінеді, нәтижесінде температурасы әрдайым 96,8 градус Фаренгейттей төмен болады.

Гас пен Уэс

Гас пен Вес доктор Данекаға көмектеседі және медициналық шатырға келген көптеген адамдармен айналысу жауапкершілігін өз мойнына алады, онда олар «медицинаны нақты ғылым деңгейіне көтеруде сәттілікке жетті». Медициналық шатырға келген әрбір адамға қатысты олардың қолданатын әдісі – дене температурасын өлшеу. Температурасы 102°F жоғары адамдар ауруханаға жіберіледі, ал 102°F төмен адамдардың ісік және бақайшаларын қызғылт бояумен бояп, оларға бұталарға жылдам құтылатын лаксатив беріледі. Дәл 102°F температурасы барлар бір сағаттан кейін қайтадан температурасын өлшеу үшін келуге шақырылады. Бір ғана ерекшелік – Йоссариан, оның температурасы әдетте 101°F, бірақ ол қалаған кезде ауруханаға бара алады, себебі ол олардан қорқамайды. Гас пен Вес – ұйымдық қызметкерлерді бейнелейді, оларды жеке басымен ешқандай қарым-қатынасы жоқ бюрократиямен ісі барлар таниды.

Неге мені?

Доктор Данеканың басқаларға деген эмпатиясы мүлдем жоқ екенін көрсетеді және ол тек өзінің бақытсыз жағдайлары туралы ғана ойлайды, үнемі "Неге мен?" деп зарланады. Өзінің табысты медициналық бизнесін жоғалтуына қанағаттанбай, өйткені ол тіркелу қағаздарында жалған мәлімдеме жасаған, сондай-ақ өзіне қараған адамдарға қызығушылық танытпайды, себебі оларға көмектессе жоғары лауазымдағылар оны жазалауы мүмкін. Тіпті Йоссариан доктор Данекаға қажетті рейстерді жасамай-ақ, ұшу ақысын алуға көмектескенде де (өйткені ол ұшудан қорқады), ол оған жауап қайтармайды: "Маған бір жақсылық жаса, мен де саған жақсылық жасаймын. Түсіндің бе?" "Мен үшін де бір жақсылық жасаңыз", - деп өтінді Йоссариан. "Мүмкін емес", - деп жауап берді доктор Данека. Бұл дәрігерлерден күтілетін, Гиппократ антына сәйкес келетін қағидаларға мүлдем қайшы. Бірақ доктор өзін ақталады, Мило әуе базасын бомбалаған кезде ол "есінен шығып", жараланғандарға көмектесу үшін тынбай жұмыс істейді. Сондай-ақ, Авиньондағы Сноуденнің қазасынан кейін Йоссарианға деген қайырымдылығын көрсетеді, оны жамылғымен жауып, киімдеріндегі Сноуденнің қанын тазартады.

Доктор Стаббс

Д-р Стаббс Дунбар эскадрильясының дәрігері. Д-р Стаббс 22-ші қағидаға қарсы тұруға тырысып, одан сұраған кез келген сарбазды ұшқысыз қалдыруға шешім қабылдайды. Бірақ 22-ші қағиданы жеңу мүмкін емес, себебі сарбаздарды ұшқысыз қалдыру бұйрықтары жоғары жақтағылармен кері қайтарылып, сарбаздар қайтадан қызметке кірістіріледі. Жасқаны үшін Д-р Стаббс Тынық мұхитына ауыстырылады, бұл Док Данеканың ең үлкен қорқынышының бірі.

22-ші ау

Йоссариан базадағы Док Данеканың жалғыз досы. Йоссариан, басқа ұшқыш офицерлер сияқты, талап етілген миссияларды ешқашан сәтті орындамаса да, үнемі жерге қондыруға өтініш жасай береді. Бірақ ол сұрауын тоқтатпайды. Бір күні, Йоссариан өзінің қиын жағдайын түсіндіріп жатқанда, Док Данека романның алғашқысы болып, ресми түрде "22-ші қағида" деп аталатын, дөңгелек пішіндегі логикалық тұспалдаманы егжей-тегжейлі түсіндіреді; бұл қағида ер адамдардың кез келгенін ұрыстан шығаруға кедергі келтіреді:

Тек бір ғана ерекшелік болды, ол – 22-ші қағида. Онда нақты және жақын қауіптерге қарсы өзінің қауіпсіздігі үшін алаңдаушылық – салауатты сананың белгісі екені айтылған. Орр ақылдан ада болғандықтан жерге қондырылуы мүмкін еді. Ол тек сұрауы керек еді, бірақ ол сұраған кезде, енді ақылдан ада болмайтындықтан, одан да көп миссияларды орындауға тиіс болар еді. Орр одан артық миссияларды орындаса, ақылдан ада болар еді, ал орындамаса – салауатты болар еді. Егер ол салауатты болса, міндетті түрде ұшуға тиіс еді. Ұшса, ақылдан ада болар еді және ұшуға міндетті емес еді, бірақ ұшудан бас тартса, салауатты болар еді және ұшуға міндетті болар еді. Йоссариан 22-ші қағиданың абсолютті қарапайымдылығына қатты әсерленді және құрметпен ысқырық салды. "Осы 22-ші қағида керемет екен!" – деді Йоссариан. "Бұл ең жақсысы," – деп келісті Док Данека.

"Өлім"

Әуе корпусының дәрігері болудың шарттарының бірі – ай сайын төрт сағат ұшу уақытын тіркеу, осылайша ол ұшу үшін жалақы алады. Док Данека ұшудан қорқып, Йоссарианды МакУатты өзінің атын ұшу тізіміне қосуға көндіреді, сонда оның сағаттары есептеледі, бірақ оның жерден көтерілуінің қажеті жоқ. МакУатт оқу ұшуын жасағанда, тым төменге түсіп, салмен жүрген Кид Сэмпсонды қаза тастайды. Өкініштің күшінен МакУатт дереу тауға ұшып, өзіне-өзі қол жұмсайды. МакУатттың ұшу тізімінде Док Данеканың аты болғандықтан, әскерлер Док Данека да сол ұшуда қаза тапты деп ойлайды және жариялайды. Док Данека осы трагедияны куә болған сержант Найттың қасында тұрғанда, тірі екенін дәлелдеуі, оқиғаның ирониясын одан да күшейтеді.

Данека ханым

Капрал Уиткомб полковник Кэткарттан соғыста қаза тапқандарға немесе жоғалып кеткендерге көңіл айту хаттарын жазу және үйге жіберу туралы идеяны ұсынады. Барлық жағдайды қамту үшін, хат кез келген туыстың кез келген жағдайдағы өлімін білдіретін дұрыс емес, жалпылама мәтін болып жазылған. Үйде Данека ханым күйеуінің соғыста қаза тапқаны туралы осындай стандартты хат алады. Кейін ол күйеуінің GI сақтандыруынан 250 доллар алады, ол оның жерлеу шығындарын жабуға жұмсалады. Содан кейін ол Док Данека төлеген басқа да жәрдемақылар мен сақтандыру төлемдерін алуын жалғастырады. Сот ісінің мәселелері жиналған сайын, ол күйеуінің өліміне риза болғандай көрінеді. Әскердің ойсыздығына ашуланған Док Данека әйеліне, Данека ханымға, өзі жазған екі хат жібереді. Оның әйелі алғашқы хатты алғаннан кейін қысым сезінеді және әскерилердің қате жасағанын сұрайды, бірақ хаттың "садистік және психотикалық жалғаншы" еңбегі екеніне көндіріледі. Док Данека екінші хатын жазуға тырысады, бірақ оның әйелі енді оны жалған деп санайды. Кітапта олар балаларымен бірге жаңа жерге көшкені айтылады; ол жаңа мекенжай қалдырмайды және оқиғаның қалған бөлігінде оның жайлы ешқандай мәлімет жоқ. Док Данеканың оқиғадағы соңғы көрінісі – Йоссариан мен бас ақ жарым аяқтың шатырында, ол пневмониядан қайтыс болу үшін ауруханаға баруға дайын. Оның соңғы сөздері бюрократиялық тұрғыдан өлі екенін қабылдағанын көрсетеді:

"Ол өлді", - деп қуанады бас ақ жарым аяқ, күлкісі ішек қышымымен араласқан. "Бұл шынымен де күлкілі." "Мен тіпті жалақымды да ала алмаймын." "Бұл шынымен де күлкілі", - деп қайталайды бас ақ жарым аяқ. "Осы уақыт бойы ол менің бауырымды мазақтады, ал оған не болғанын қараңыз. Ол өлді. Өзінің ашкөздігінен өлді." "Мені өлтірген нәрсе осы емес", - деді Док Данека тыныш және тегіс дауыспен. "Ашкөздікке ешқандай кінә жоқ. Бәрі сол жаман доктор Стаббстың кінәсі, ол полковник Кэткарт пен полковник Корнды ұшқыш хирургтарына қарсы қоздырды. Ол принциптерді қорғап, медицина саласының беделін түсіреді. Егер ол сақтық танытпаса, штаттық медициналық қауымдастығы оны қара тізімге енгізіп, ауруханалардан шығарып тастайды." Йоссариан мен бас ақ жарым аяқ оны елемейді, ол жоқ сияқты әрекет етеді. Осы сәтте Док Данека оқиғадан жоғалады.

Фильм портреттері

Док Данеканың рөлін 1970 жылы Майк Николс режиссерлік еткен романның киноға бейімделуінде Джек Гилфорд сомдады. Грант Хеслов 2019 жылғы мини-сериалда осы кейіпкерді ойнады. Мини-сериал оның рөлін азайтады. Ол Йоссарианға 22-ші қағида туралы хабарлағанмен, оны өлген деп жаңылыспайды және оның үйге қайтуына көмектесуге тырысады, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталады.