Кіріспе

Луиза – Густав Шарпентьедің төрт акті мен бес сахнадан тұратын "музыкалық роман" немесе "музыкалық романдағы операсы". Оны опера деп санауға болады. Француз либреттосын композитор өзі жазды, оған символист ақын және сюрреалистерге шабыт берген Сент-Пол Ру да үлес қосты. Бұл – Париж қаласындағы қара жұмысшылар өмірінің атмосфералық әңгімесі, онда қаланың өзі де маңызды рөл атқарады: ата-анасымен бірге тұратын, тігінші Луиза суретші Жюльенге ғашық; ол оның және қаланың көмегімен бостандыққа ұмтылады. (Шарпентье кейіннен суретшінің армандары туралы "Жюльен" операсын жазды, ол осы туындының жалғасы болды.) Музыкалық тұрғыдан алғанда, бұл шығарма веризмнің көрнекті үлгісі саналады және француз операсындағы натурализмнің бастауын білдіреді.

Өнер тарихы

Луизаның премьерасы 1900 жылдың 2 ақпанында Андре Мессажердің жетекшілігімен, Альберт Карре қойылымында «Комикалық опера» операсының «Фавард» залында өтті. Ол сәтті болды, бір жылдан астам соң 100-ші қойылымына жетті; 500-ші қойылымы 1921 жылдың 17 қаңтарында «Opéra Comique»-де өтті, ал 1950 жылдардың басында 950-ден астам қойылымға жетті. Опера сегізінші қойылымда 3-ші актіде Луизаны орындаған сопрано Мэри Гарденнің мансабын бастауға көмектесті. 1900 жылдың 30 сәуірінде «Опера Комик» директоры Альберт Карре Парижтік киім тігушілерге 400 орын сыйлады. Париждегі табыс 1901 жылы Алжир, Брюссель, Будапешт және Милан қалаларында, ал 1902 жылы Берлин, Прага, Вена, Женева және Стокгольмде, содан кейін басқа қалаларда қойылымдарға әкелді. Алғаш рет 1908 жылы Нью-Йорктегі «Манхэттен опера театрында» көрсетілген Луизаның премьерасы 1921 жылдың 15 қаңтарында «Метрополитен опера театрында» өтті (басты рөлде Джеральдин Фаррар, Гертруд рөлінде Флора Перини). 1930 жылы «Мет»-те жаңа қойылыммен қайта жаңғыртылды, екі рет (1939 және 1948 жылдары) эфирге берілді, 1949 жылдан кейін «Мет» репертуарынан мүлдем жоғалып кетті. 1950 жылдың 28 ақпанында «Opéra Comique»-де Луизаның қайта жаңғыруы, оның құрылғанына 50 жыл толуы мен композиторының 90 жылдығын мерекеледі. Шарпентье өзі дирижерлік етсе деген үміт болғанмен, ақырында Андре Клюйтенс дирижерлік етті, бірақ композитор 3-ші актіден кейін «Chant de l’apothéose» әнін дирижерлік етті. Луиза 1981 жылы Англия Ұлттық операсында сахналанды, сондай-ақ жақында Париж операсында (2008), Дуйсбургте (2008), Сполето фестивалінде (2009), Страсбург және Мюльхаустағы Рейн Ұлттық операсында (2009) және Дюссельдорфте (2010) қойылды. Операның бірнеше жазбасы бар және ол бүгінге дейін орындалуда. Үшінші актідегі «Depuis le jour» ариясы жиі жазылатын танымал концерттік туынды.

Фильм

Луизаның қысқартылған нұсқасы 1939 жылы композитордың қадағалауымен фильмге түсірілді. Фильмде сөйлеу диалогтары да болды. Режиссерлік жұмысты Абель Ганс жасады. Луиза рөлін Грейс Мур, Джулиен рөлін Жорж Тилл, ал әкесінің рөлін Андре Перне ойнады.

Жазбалар

1935: Дирижер: Евгений Биго; Басты әншілер: Нинон Валлин (Луиза), Андре Перне (Әке), Кристиан Годель (Ирма), Жорж Тилл (Жулиен), Аме Лекуврюр (Ана). French Columbia; моно; композитордың қысқартылған нұсқасы; соңғы шығарылымдары: Nimbus 1528320, Naxos 8.110225
1956: Дирижер: Жан Фурне; Басты әншілер: Берте Монмарт (Луиза), Луи Музи (Әке), Андре Лароз (Жулиен), Соланж Мишель (Ана); Choeurs et Orchestre du Théâtre National de l'Opéra Comique. Моно жазба; толық партия; түпнұсқалық шығарылым: Philips L3L0006 (соңғы шығарылымдар: 442 082 2)
1976: Дирижер: Жорж Претр; Басты әншілер: Илеана Котрубас (Луиза), Габриэль Баккье (Әке), Пласидо Доминго (Жулиен), Джейн Бербие (Ана), Мишель Сенешал (Түнгі серуенші); Амброзиан опера хоры, Жаңа филармония оркестрі. LP: CBS 79302 немесе Columbia Masterworks M3 34207; CD (1990): Sony S3K 46429
1977: Дирижер: Джулиус Рудель; Басты әншілер: Беверли Силлс (Луиза), Хосе Ван Дам (Әке), Николай Гедда (Жулиен), Миньон Данн (Ана), Мартин Хилл (Түнгі серуенші); Қайта тірілу балалар хоры, француз ұлттық операсының хоры мен оркестрі. LP: Angel (SQ) 5CLX3846.
1983: Дирижер: Сильвен Камбрелинг; Басты әншілер: Фелисити Лотт (Луиза), Эрнест Бланк (Әке), Жером Пруэт (Жулиен), Рита Горр (Ана); Белгия операсының симфониялық оркестрі. Толық партия; түпнұсқалық шығарылым: Erato NUM 750843