Кіріспе
Торонтодағы тарихи британдық гарнизон – Форт-Йорк. Бұл Канаданың Онтарио штатындағы Торонто қаласының Форт-Йорк ауданында орналасқан 19-ғасырдың басындағы әскери бекініс. Форт британдық және канадалық әскерлерінің әскери қызметкерлерін орналастыру және Торонто портының кіреберісін қорғау үшін пайдаланылды. Бекініс таспен қапталған топырақ қабырғалардан және ішінде екі блокхаус бар сегіз тарихи ғимараттан тұрады. Форт – Форт-Йорк ұлттық тарихи орнының бір бөлігі, ол фортты, Гарризон Коммонды, әскери зираттарды және келушілер орталығын қамтиды. Форт 1793 жылы Джон Грейвс Симкоу құрған гарнизоннан бастау алды. Ағылшын-американдық қарым-қатынастағы шиеленіс салдарынан форт одан әрі нығайтылып, 1798 жылы ресми британдық армия бекеті деп белгіленді. 1813 жылғы сәуірде Йорк шайқасынан кейін бастапқы форт американдық әскерлермен қиратылды. Ескі форттың қалдықтарында қайта құру жұмыстары 1813 жылы басталды және 1815 жылы аяқталды. Қайта салынған форт 1812 жылғы соғыстың соңына дейін әскери госпиталь ретінде қызмет етті, бірақ 1814 жылғы тамызда американдық әскери кемесіне қарсы қысқа уақытқа қатысты. Форт-Йорк 1840 жылдары Нью-Форт-Йорк батысқа ашылғаннан кейін де британдық армия мен канадалық милициясының қолданысында болды. 1870 жылы мүлік ресми түрде канадалық милицияға берілді. 1909 жылы қалалық әкімдік фортқа иелік құқығын алды, бірақ Канада әскері екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін фортты эпизодты түрде пайдалана берді. Форт және оны қоршаған аумақ 1923 жылы Канаданың ұлттық тарихи орны деп жарияланды. Форт 1934 жылы 19-ғасырдың басындағы түріне келтіріліп, 1812 жылғы соғыс және 19-ғасырдағы Канададағы әскери өмір туралы музей ретінде қайта ашылды.
Fort York is an early 19th century military fortification in the Fort York neighbourhood of Toronto, Ontario, Canada. The fort was used to house members of the British and Canadian militaries, and to defend the entrance of the Toronto Harbour. The fort features stone lined earthwork walls and eight historical buildings within them, including two blockhouses. The fort forms a part of Fort York National Historic Site, a site that includes the fort, Garrison Common, military cemeteries, and a visitor centre. The fort originated from a garrison established by John Graves Simcoe in 1793. Anglo American tensions resulted in the fort being further fortified and designated as an official British Army post in 1798. The original fort was destroyed by American forces following the Battle of York in April 1813. Work to rebuild the fort began later in 1813 over the remains of the old fort and was completed in 1815. The rebuilt fort served as a military hospital for the remainder of the War of 1812, although it briefly saw action against an American naval vessel in August 1814. Fort York remained in use with the British Army and the Canadian militia, despite the opening of New Fort York to the west in the 1840s. In 1870, the property was formally transferred to the Canadian militia. The municipal government assumed ownership of the fort in 1909, although the Canadian military continued to make sporadic use of the fort until the end of the Second World War. The fort and the surrounding area were designated as a National Historic Site of Canada in 1923. The fort was restored to its early 19th century configuration in 1934 and reopened as a museum on the War of 1812 and military life in 19th century Canada.
Атауы
Форт-Йорк атауы ретроним болып табылады, ал бекіністер бастапқыда Гарнизон, Йорк Гарнизоны немесе Йорк Форты деп аталды, соңғы екеуі форт қорғаған елді мекеннен атын алды. 1841 жылы жаңа бекіністер салынғаннан кейін Торонто тұрғындары ескі бекіністерді жаңасынан ажырату үшін Ескі Форт деп атады. 1798 жылдың соңында Форт-Йорк ресми түрде Ұлыбритания армиясының бекетіне айналып, әскери мақсаттарға арналған қаражатқа қол жеткізуге мүмкіндік берді. Форт ресми әскери бекетке айналғаннан кейін, оның айналасына қоршау салынды. Көптеген бастапқы құрылыстары жаңа ғимараттармен алмастырылды, оның ішінде казармалар, вагон және двигатель депосы, колониялық үкімет үйі, қарауыл үйі, ұңғыл және қоймалар. 19 ғасырдың басында ағылшын-американдық шиеленіс қайтадан күшейген кезде генерал-майор Исаак Брок форттың батыс жағында үш артиллериялық батареяны, қабырғаны және құрғақ орды салуға бұйрық берді. Батареялар пештермен жабдықталған, бұл оларға қыздырылған снарядтарды атуға мүмкіндік берді, ал 12 фунттық зеңбіректер батареялардың белгіленген қашықтығынан тыс қауіптерге жауап беру үшін жылдам шассилерге орнатылды. Симконың Йоркты теңіз базасы ретінде пайдалану туралы бастапқы ұсынысы 19 ғасырдың басында қайта қарастырылды, үкімет үйіне жақын фортты кеңейту жоспарлары жасалды. Алайда, Жоғарғы Канададағы теңіз күштерінің көп бөлігі Кингстонда орналасқандықтан, Канаданың генерал-губернаторы Джордж Превост Йоркке кезең-кезеңмен көшуді жоспарлады. Америка соғыс жариялағаны туралы хабар Йоркке жеткенде, форттың әскерлері мен кавалериясы Ниагара түбегіне аттанды және Куинстон биіктіктері шайқасына қатысты. Форт-Йорк Ниагарада орналасқан кезде, оның гарнизоны Канада милициясымен толықтырылды. Алайда, колониялық әкімшілікке бекіністерді одан әрі жақсартусыз елді мекен шабуылға қарсы тұра алмайтыны анық болды, бірақ соғыс кезіндегі тапшылықтар бұл мүмкін емес еді.
Йорк шайқасы
1813 жылғы сәуір айында американдық әскерлер Йорк қаласына шабуыл жасады. Бұл шабуыл Генри Дирборнның Канаданы алдымен Йорк, содан кейін Ниагара түбегі, Кингстон және соңында Монреальді басып алу жоспарының бірінші кезеңі болды. Форт-Йорк қаланың қорғаныс жүйесінің бір бөлігін құрады, оған қала мен Гибралтар нүктесінің маңындағы батареялар мен блокхаустар кірді. Америкалық кемелердің жақындап келе жатқаны туралы хабар жеткен соң, аймақтағы кәсіби әскерлердің көп бөлігі, одақтас халықтардың жауынгерлері және жергілікті милицияның бір бөлігі фортта жиналды. Қаланың блокхаустарында орналасқан әскерлер мен милицияға кейіннен Форт-Йоркке қайта жиналуға бұйрық берілді, себебі қонысқа ешқандай десант түспейтіні анық болды. Шабуылдың көп бөлігі американдықтардың десант түсірген кезде, форттың батысында болды. Десантты тоқтатып, батыс батареясындағы күшті кері қайтара алмағандықтан, британдық және одақтас халықтардың әскері фортқа шегінді. Американдық әскерлер форттың шығысына қарай жылжып, қабырғаларының сыртында жиналып, фортпен артиллериялық атысу жүргізді. Теңіз күштері де фортты бомбалады, олар форттың оңтүстігіне орналасты. Шабуылдың жеңілгенін түсінген британдық командир Роджер Хейл Шеф форттан үнсіз шығуға және оны жаудан қорғау үшін оқ-дәрі қоймасын жарытуға бұйрық берді. Екі тарап Шефф форттан толыққанды шыққанға дейін артиллериялық атысуды жалғастырды. Британдық ту форттың мачтасында қалғандықтан, форттың сыртында жиналған американдықтар форт әлі де басылып алынған деп ойлады. Оқ-дәрі қоймасында 74 тонна темір снарядтар мен 300 бочка оқ-дәрі болғандықтан, оқ-дәрі қоймасы жарылғанда көп мөлшерде қирандылар ауаға көтеріліп, форттың сыртында қалған американдық әскерлерге құлады. Одан кейін болған жарылыс салдарынан 250-ден астам американдық әскері зардап шекті. Жарылыстан кейін қарсы шабуылдан сескенген американдық әскерлері қабырғаның сыртында қайта жиналып, британдықтар Йорк қаласын тастағанға дейін тасталған фортқа кірмеді. Форт американдық әскерлер қала басып алынғаннан кейін басып алынды. Ұзаққа соқпаған оккупация кезінде милицияның бірнеше мүшесі екі күнге қамауға алынып, содан кейін «сөз беру» бойынша босатылды. Британдықтардың мәйіттері форт ішінде терең емес қабірлерге жерленді, бірақ американдықтар қаладан кеткеннен кейін олар форттың сыртында қайта жерленді. 1813 жылғы 1 мамырда американдық әскерлер оқ-дәрі қоймасының жарылысынан зақымданған Үкімет үйін қиратты. Йорк қаласынан кетіп бара жатқан американдық әскерлер форттағы казармалардан басқа, көптеген ғимараттарды, соның ішінде форттағы құрылыстардың көп бөлігін қиратты.
Қайта салынған бекініс (1813-1932 жж.)
Елді мекеннің қорғанысын, оның ішінде фортты және оны қоршаған блокхаустарды қайта құру жоспарлары 1813 жылдың екінші жартысында Корольдік теңіз флоты Йорк портында орналастыруды жоспарлаған төрт кемелік эскадрильяны қорғау мақсатымен қолға алынды. 1813 жылдың қараша айына қарай фортта бірнеше құрылыстар аяқталды, соның ішінде Үкімет үйі батареясы және Дөңгелек батареясы, әрқайсысы екі минометпен жабдықталған; ал тағы екі блокхаус аяқталуға жақын болды. Блокхаустар қала гарнизоны үшін казарма ретінде де жобаланды, осы арқылы елді мекенге әскерді дереу орналастыруға мүмкіндік берілді. Форт-Йорк пен Гибралтар нүктесі арасында үш мартелло мұнарасын салу жоспарланған, бірақ бұл жоспарлар кейіннен тоқтатылды. 1837–1838 жылдардағы көтерілістер басталғанда, Форт-Йорктегі гарнизон Төменгі Канадаға жіберілді, нәтижесінде фортта тек 10 британдық армияның тұрақты сарбазы қызмет етті. Форт тұрақты әскерилердің отбасылық жайлары, милиция кеңселері, қойма және жаттығу алаңы ретінде де пайдаланылды. Екінші Бур соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде форт сонымен қатар жергілікті әскери қызметке шақыру орталығы болып та қызмет етті. 1923 жылдың 25 мамырында Форт-Йорк Канаданың Ұлттық тарихи орны деп жарияланды.
Музейге қайта айналдыру (1932 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
1932 жылы Торонто қалалық әкімдігі Форт-Йорк қамалын екі жылдық қайта жаңарту жұмысына кірісті, осы арқылы қамал тарихи орынға және мұражайға айналды. Қала 1816 жылғы түріне қайта келтіруді жұмыспен қамту бағдарламасы ретінде бастады, сонымен қатар Торонто қаласының құрылғанына 100 жыл толуын атап өтті. Мұражай жұмысын қолдау мақсатында, жаяу әскерлер, флейташылар мен барабаншылар киімін киген тарихи қайта жаңарту тобы да ұсталды. 1949 жылы қамал басқаруы Торонто парктері бөлімінен Торонто азаматтық тарихи комитетіне (Торонто тарихи кеңесінің алдындағы комитет) берілді. Сол жылы осы нысанда қосымша қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. 1997 жылы Торонто біріккеннен кейін мұражай жұмысы қаланың Мұражай және мұра қызметтеріне бағынды. Бірақ 2000 жылы Торонто қалалық кеңесі қамал басқаруын азаматтардан тағайындалған кеңеске берді, ол Торонтодағы басқа қалалық мұражайлардан тәуелсіз болды. 2017 жылдың қыркүйегінде Форт-Йорк 2017 жылғы Invictus ойындарының садақ ату алаңы ретінде пайдаланылды, бұл жараланған, ауырған немесе науқас әскери қызметкерлері үшін өткізілген көптеген паралимпиадалық жарыс.
Негіздер
Форт-Йорк ұлттық тарихи орны шамамен 4 гектар жерді алып жатыр. Форт алғаш құрылғанда Торонто жағалауында орналасқан еді. Бірақ, 1850 жылдан бастап ондаған жылдар бойы жүргізілген жерді мелиорациялау жобаларының нәтижесінде 1920 жылдары форт құрлық ішіне қарай жылжыды. Бұл жер Торонто қалалық әкімдігінің меншігінде және Канаданың Ұлттық тарихи орындарының ішінде Парктер Канадасына тиесілі емес немесе басқарылмайтын бірнеше орынның бірі болып табылады. 2019 жылы салынған екі көпір Канадада толығымен тот баспайтын болаттан жасалған алғашқы көпірлер. Зират 1793 жылдан 1863 жылға дейін әскерилер мен олардың отбасыларын жерлеу үшін пайдаланылған. Кейіннен зираттың бір бөлігі Виктория ескерткіш алаңы деп аталды. Ұлттық тарихи орынның аумағы, оның ішінде Гаррисон Коммон, әскери зираттар мен саябақтар жыл бойына жұртшылыққа ашық. Дегенмен, фортқа және келушілер орталығына кіру музейдің жұмыс кестесімен шектеледі.
Қалқа
Форт кешені шамамен 30 метр жерді алып, ішінде қоршауланған, таспен қапталған топырақ жұмыстары мен ғимараттар бар. Форттың өзінде сегіз тарихи ғимарат орналасқан, олардың жетісі 1813-1815 жылдар аралығында фортты қайта жаңарту кезінде салынған, ал сегізінші ғимарат – бұрын фортта болған казарманың қалпына келтірілген нұсқасы. 1813–15 жылдарғы фортты қайта жаңартуға қатысты ғимараттарға екі блокхаус, екі солдат казармасы, офицерлердің «кірпіштен жасалған казармасы» және асхана, кірпіш қабырғалы қойма және тас қабырғалы қойма кіреді. Ғимаратты жобалауға байланысты келісімшарт 2009 жылдың желтоқсан айында Patkau Architects компаниясына, Kearns Mancini Architects компаниясымен бірлесіп тапсырылды. Ғимарат 2014 жылы жұртшылыққа ашылды, бірақ толыққанды құрылысы 2015 жылға дейін аяқталмады. Ғимарат Онтарио көлінің жағалауының бастапқы тіктеуі бойымен салынған, сонымен қатар ғимарат тіктеудің және солтүстік жағындағы Гаррисон Коммонның тіреу қабырғасы ретінде де қызмет етеді. Ғимараттың шатыры жасыл шатырмен жабдықталған, сондай-ақ орталыққа шығу үшін де пайдаланылады, келушілер Гаррисон Коммонға қарай бағыт алады. Ғимараттың сыртқы оңтүстік фасады монолиттік ауа райына төзімді болат панельдерден жасалған, ол 19 ғасырдың басында көлдің тарихи тіктеуі мен жағалауының орналасқан жерін көрсетеді. Жарық ғимаратқа болат панельдер арасындағы шыны тіліктер арқылы енеді, олар болат панельдермен жабылған фасадтың бөліктерінде орналасқан. Оңтүстік фасадтың кейбір бөліктері шыны қабырғамен жабдықталған, ал болат панельдер «шатыр тәрізді» орналасқан, бұл сырттан келушілерге мұражайдың ішін көруге мүмкіндік береді. Барлық болат панельдер бұрандаланған, бірақ жол жөндеу бригадаларына орын қажет болған жағдайда оларды бөлшектеуге болады. Ғимараттың ішкі бөлігі келушілерді пандус арқылы жүргізуге арналған, ол құрылыстың негізіндегі кіреберістен басталып, Гаррисон Коммонға қарай көтерілетін пандусқа жетелейді. Келушілер орталығында 1812 жылғы соғысқа қатысты артефакттардың көрмесі, жарыққа сезімтал артефакттарды көрсетуге арналған сақтау жай және Йорк шайқасының «көлемді көрмесі» сияқты бірнеше көрмелер орналасқан. Көрме галереяларынан басқа, келушілер орталығында әкімшілік кеңселер мен қоғамдық жиналыстар орталығы да бар.
Қорғау қоршаулары
Форт-Йорктан басқа, британдықтар қауымды қорғау үшін тағы бірнеше бекіністер мен артиллериялық батареялар салды. Дегенмен, Форт-Йорк пен Нью-Форт-Йорктің офицерлік жатақханаларын қоспағанда, бұл құрылыстардың бәрі 20 ғасырдың ортасына дейін бұзылды. 1813 жылғы Йорк шайқасынан бұрын елді мекенді Форт-Йорк және тағы үш блокхаус, Гибралтар нүктесіндегі екі блокхаус, сондай-ақ Король және Парламент көшелері маңындағы қаладағы бір блокхаус қорғады. Осы блокхаустардан өзге, қаланы форттан батысқа қарай орналасқан екі артиллериялық батарея – Батыс батареясы және Жарты ай батареясы да қорғады. Йорк шайқасынан кейін американдық әскерлер бастапқы форттың көп бөлігін, сондай-ақ елді мекен маңындағы үш блокхаусты да қиратты. Йорк шайқасынан кейін форт қайта салынды және елді мекен маңында үш блокхаус тұрғызылды: біреуі Гибралтар нүктесінде, екіншісі Батыс батареясының жанында, ал үшінші блокхаус Квин-стрит маңында қалаға батыс жақтан кіреберісті қорғау үшін салынды. Квин-стриттегі блокхаус 1818 жылы демонтаждалды, ал қалған екеуі 1820 жылдардың ортасына қарай «қалдықтар күйінде» қалды. 1837–1838 жылдардағы көтерілістерден кейін Торонтоның шетінде тағы үш блокхаус салынды: біреуі Колледж көшесі мен Спадина даңғылының маңында, екіншісі Шерборн көшесінде, ал үшіншісі Йонг көшесінде. 1841 жылы Форт-Йорктан батысқа қарай, жағалау бойында Нью-Форт-Йорк құрылысы аяқталды. Үш блокхаус 19 ғасырдың ортасына дейін демонтаждалып, алынып тасталды. Керісінше, Нью-Форт-Йорк Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін әскери қолданыста болды. Нью-Форт-Йорктің көп бөлігі 1951 жылы бұзылды, бірақ жаңа форттың офицерлік жатақханалары әлі де сақталған.