Кіріспе
8 биттік үй компьютері 1983 жылы шығарылды.
VTech Laser 200 – 1983 жылы шыққан 8 биттік үй компьютері. Ол сонымен қатар Salora Fellow (негізінен Фенноскандияда, әсіресе Финляндияда), Венгрия мен Италияда Seltron 200, АҚШ үшін Даллас, Техас штатындағы Dynasty Computer Corporation компаниясының Smart Alec Jr., Ұлыбританияда Texet TX8000A, Австралия мен Жаңа Зеландияда Dick Smith VZ 200 және АҚШ пен Канадада VTech VZ 200 деген аттармен сатылды. Video Technology компаниясы Гонконгтағы тығыз көп қабатты фабрикада калькуляторлар мен LCD ойыншықтар (Nintendo Game & Watch сияқты) өндірді. VZ200 – бұл ертерек монохромды TRS 80 үлгісінің жетілдірілген нұсқасы, ол EACA Colour Genie және Mattel Aquarius компьютерлеріне ұқсас. Бұл машина кассетада Hoppy (Frogger нұсқасы), Cosmic Rescue (Scramble), VZ Invaders (Space Invaders), Dawn Patrol (Chopper) және Moon Patrol сияқты қарапайым ойындарды іске қосатын. 1985 жылы Laser 200/210 және VZ200 компьютерлерінің өндірісі тоқтатылып, олардың орнына Laser 310 және VZ300 компьютерлері шығарылды.
Шығару
1983 жылы шыққан VZ200 Солтүстік Америка мен Еуропада белгілі бір танымалдылыққа ие болды. Алайда, АҚШ-та Timex TS1000, VZ200-ден 30 долларға арзанға сатылды. Sinclair Research ұйымдастырылмағандықтан тиімді әрекет ете алмайтын елдерде, дистрибьютордың қолдауымен компьютер айтарлықтай қолдау тапты. Dick Smith Electronics компаниясы Австралия мен Жаңа Зеландияда кең ауқымды жарнама жүргізгенінің арқасында компьютер үлкен танымалдылыққа қол жеткізді. "Dick Smith" таңбасымен шыққан VZ 200 Австралияда сәтті болды, ол көптеген адамдар үшін алғашқы компьютер ретінде танымал болды. 1984 жылы Dick Smith Electronics каталогы алғашқы 12 айда 30 000-нан астам дана сатылғанын хабарлады. Австралияда ол көбінесе бағдарламалауды үйрену үшін сатып алынды, ал сол баға диапазонындағы тағы бір қолжетімді жүйе – Commodore 64 еді. VZ200 BASIC нұсқасы Commodore 64 BASIC-ке қарағанда көбірек мүмкіндіктерге ие болды. VZ200 Ұлыбританияда 16 кБ ZX Spectrum бағасына шамалас бағамен сатылды. Ұлыбританиядағы шағылысы кезінде Texet компаниясы 98 фунт стерлинг тұратын TX8000 таңбалы нұсқасының нарықтағы ең арзан түсті үй микрокомпьютері екенін мәлімдеді. Алайда, бұл басымдыққа ие ZX Spectrum және оған ұқсас машиналарға қарсы табысқа жетуі үшін жеткіліксіз болды. 1985 жылы жаңартылған нұсқасы, VTech Laser 310 немесе Dick Smith VZ 300 шығарылды, ол толық өлшемді пернетақтамен және 8К ROM негізіндегі дискілік драйвермен жабдықталған және 1989 жылға дейін өндірілді. Laser310 Қытайда үлкен сәттілікке ие болды. 1980-жылдардың соңында елдің әртүрлі бастауыш мектептерінде Apple ][e компьютерлерімен қатар Laser310 да қолданылды.
Техникалық сипаттама Laser200/Laser210/VZ200
VZ200-де үш схемалық тақта бар, бейне тақтасы мен кернеуді реттегіші негізгі тақтадан бөлек. Сыртқы түрінен VZ200 VIC 20 мен ZX Spectrum араласып жатқандай көрінеді. VZ200-де Spectrum-ның бір түрту командалық пернелері бар, бірақ Синклер машиналарынан айырмашылығы, оларды пайдалану міндетті емес. Ішкі құрылысынан VZ200 Tandy TRS 80 Model I-ге ұқсас. Микропроцессор бірдей негізгі архитектураны қолданады, бірақ TRS 80 бағдарламаларын жүктеу мүмкін емес, тек қарапайым TRS 80 BASIC бағдарламаларын енгізуге болады. Себебі, оның жад картасы өзгеше, BASIC-тегі кейбір командалар жоқ, ал оларды бағдарлама алгоритмдерін өзгерту арқылы ғана алмастыруға болады. Сондықтан оны толыққанды көшірме деп санауға болмайды. Қосылымдары: реттелмеген тұрақты токпен қуаттандыру порты (кернеуді реттегіш басылымды тақтада орналасқан), кассеталық диктофонға арналған стереофониялық құлақаспап ұясы, радиосигналдық бейне шығысы, принтер мен дискілік жетекке қосылатын шеттік коннектор, джойстик порты болып табылатын шеттік коннектор және композиттік монитор шығысы (Солтүстік Америкада NTSC 60 Гц шығысы, Ұлыбритания және Еуропаның континенттік бөлігінде PAL 50 Гц шығысы). VZ200 3.58 МГц жиілікте жұмыс істейтін Zilog Z80 процессорының көшірмесін (NEC лицензиясы бойынша жасалған) пайдаланады және бастапқыда 4 Кб (Еуропа) немесе 6 Кб (Солтүстік Америка) көлемінде сатылды, бірақ шығарылғаннан кейін бірнеше апта ішінде 8 Кб-қа дейін арттырылды. Австралия мен Жаңа Зеландияда VZ200 бастапқыда 8 Кб көлемінде шығарылды. 16 Кб кеңейту блогы қолжетімді болды, ол RAM-ды 24 Кб-қа дейін арттырды. VZ300 18 Кб RAM көлемімен шығарылды. 8 Кб жүйеде 6 Кб RAM, 2 Кб бейне RAM және 16 Кб ROM бар. Жады 24 Кб-қа дейін кеңейтілуі мүмкін (22 Кб жад және 2 Кб бейне жад). TRS 80 сияқты, жад пен кіріс-шығыс порттары картаға түсірілген. Z80 процессорында қолжетімді қашықтан офсеттік адрестеу әдісін (сонымен қатар банктеу коммутациясы деп те атайды) пайдалана отырып, кеңейтілген RAM-ды жоғарғы жадтан асып түсуге болады. Жүйелік жадтың банктері жоғарғы жадтың үстіндегі офсетті пайдалану арқылы қайта тағайындалуы мүмкін. Бұл банктер енді қолжетімді болмайды, сондықтан бағдарлама алгоритмдерін кеңейтілген жадта қолдануға болмайды (кеңейтілген жадқа қол жеткізілген кезде бағдарлама "жоғалып" кетеді), сондықтан оны тек бағдарламалық деректер үшін пайдалануға болады. Бейне RAM-ды 6847-нің жоғары режимдерін қолдану үшін арттыруға болады, себебі жад кеңейтуінде бейне RAM чипін таңдау сызықтары бар. Бейне процессоры жүйелік немесе ішкі кеңейту RAM-ды адрестеуге болмайтындықтан, қашықтан офсеттік адрестеуді пайдалану қажет, сыртқы қосылған RAM қолданылуы тиіс.
Видео
VZ200 Motorola 6847 бейне процессорын пайдаланады (TRS 80 Color Computer сияқты), оның ажыратымдылығы 256 × 192 пикселге жетеді, бұл 32 × 24 блоктык экрандағы 8 × 8 пикселдік әріп блоктарынан немесе монохромды растрлық режимнен құралған. VZ200 тек 2 кБ бейне жадымен шектелген, себебі бастапқыда барлығы 4 кБ жад ғана қолданысқа берілген, сондықтан экран тек 16 жолмен шектелген, нәтижесінде мәтіндік режимдегі пикселдердің жалпы саны 256 × 128 пикселді құрайды. Растрлық режим қолжетімді емес. VZ200-де онға дейін түс қолданылуы мүмкін, сегіз түстік палитраға қоса қара және беж түстер де бар. VZ200-де 256 алдын ала анықталған әріп блогы бар. Мәтін тек үлкен әріптермен ғана қолданылады. Әріп блоктарын өзгерту мүмкін емес. Экран жасыл немесе қара режимде жұмыс істей алады, екіншісі кері түстерді қолданады.
MODE 0
0 режимінде фон түсі қою жасыл немесе қызғылт сары болуы мүмкін. Қою жасыл (COLOR,0) тоғыз жеке түстен тұрады, ал қызғылт сары фонмен (COLOR,1) он түс қол жетімді. 0 режимінде мәтін қара түсті алғы планмен, кез келген фон түсімен қолданылады. Алғашқы 128 таңбалық блок 64 әріп-сандық таңбадан және олардың инверсиясынан тұрады. 0 мәтін режимі – қара түсті қолдануға болатын жалғыз режим. Соңғы 128 таңбалық блок әр мүмкін комбинациядағы (8) 2×2 пикселдік блоктан тұрады, әрқайсысы алғы план үшін 8 түстік палитраның әр түсімен және таңдалған фон түсімен бірге. Қара түс қол жетімді емес.
Дыбыс шығысы
Кассетадан шығару үшін ішкі құлпы қолданылады, корпусқа бекітілген пьезоэлектрлік динамикті басқару үшін, сондай-ақ 6847 бейнепроцессоры үшін екі сигналды басқару үшін. Динамик $6800 мекенжайындағы құлпының 0 және 5 биттеріндегі сигналдарды кезектестіре отырып, итермелеу-тарту әдісі арқылы басқарылады. BASIC-тегі SOUND командасы арқылы 2,5 октавалық диапазон қолжетімді. ZX Spectrum үшін жазылған шамамен 70 бір биттік музыка ойнатқыштардың көпшілігі VZ/Laser компьютерінде де жұмыс істейді. Олар кейін VZ компьютеріне көшірілді. Құлпыда ішкі пьезодинамикті басқаратын екі бит болғандықтан, бағдарламалық түрде дыбыс деңгейін жартылай және толық күйде басқару мүмкіндігі бар.
Шекаралық құрылғылар
Laser 310 шығарылғаннан кейін бір жыл ішінде 80к дисктік жетек нарыққа шығарылды, оның екеуі бір уақытта компьютерге қосылуы мүмкін еді. Джетектерді жұмыс істету үшін DOS ROM-ды қамтитын қосымша картридж қажет болды. DOS ROM және дискеталық жетектер Laser 200 компьютерімен кері үйлесімді болды. VTech компаниясы Laser 200 және Laser 310 компьютерлері үшін басқа да бірнеше қосымша перифериялық құрылғыларды жасады. Олардың ішінде джойстиктер, кассеталық жетек, жарық қалам, принтер-график, 75 бодтық MODEM, мәтін өңдеу картриджі, 16к және 64к кеңейтілген RAM картридждері бар еді. Пайдаланушылар саны арта келе, қолданыстағы үйде жасалған жиынтықтардың саны да өсті, оларға сөздік синтезатор, Texas Instruments SN76489AN чипін пайдаланған музыкалық синтезатор, нақты әлемдегі релелік интерфейс, EEPROM бағдарламалаушы, дерек тіркегіш, 300 бодтық MODEM, толық 101 пернетақта, 128 Кб тік RAM кеңейту және RTTY Ham радио жиынтығы кірді. 2020 жылы BennVenn Electronics компаниясының Бен Гриммет хоббишілерге арнап 50 SD карта оқырман жасады, бұл компьютерге 128 Кб банктік RAM сыйымдылығын береді және, жад картасына байланысты, әдетте кемінде 2 гигабайт сақтау кеңістігін қамтамасыз етеді. Бұл жоба үшін VZ FAT32 DOS жазылды және EEPROM-ға енгізілді.
Лазерлік 310 / ВЗ-300
Laser 310 1985 жылы Еуропаның бір бөлігінде және Қытайда шығарылды. Австралия мен Жаңа Зеландияда ол "Dick Smith" VZ 300 деп аталды және сатылды. Zilog Z80A процессоры және сәл жаңартылған 16кб ROM нұсқасы негізінде жасалған, ол телевизиялық түс импульсі (3,54 МГц) кристалмен басқарылды. Ол бағдарламалау үшін 16кб RAM және Laser 200 сияқты 2кб бейне жадымен бірге келді. VZ300-де шағын физикалық жаңартулар болды, бірақ ол VZ200-мен толық үйлесімді. VZ300 үшін үш түрлі пернетақта шығарылды:
1) 1-ші буын: Басқыштарында жазуы жоқ қоңыр түсті пернелер. (1985)
2) 2-ші буын: Басқыштарында жазуы бар қоңыр түсті пернелер. (1986)
3) 3-ші буын: Басқыштарында жазуы бар ақшыл сұр/крем түсті пернелер. (1987)
Сыртқы түрінде резеңке пернелер қатты пластиктен жасалған қақпақтары бар пернелерге ауыстырылды. Корпус сынуға төзімді пластиктен жасалған. Video Technology VZ 300 үшін 18кб жадыға ие (16кб CPU RAM + 2кб бейне RAM) жоғары сыйымдылықтағы жад микросхемаларын қолданды. Жүйелік RAM сыйымдылығы 16кб-қа дейін арттырылды, ал 16кб кеңейту RAM-мен бірге жүйе үшін жалпы сыйымдылық 34кб RAM құрайды. VZ200 16кб RAM кеңейтуін пайдалануға болады, бірақ чипті таңдау тіректерінің орналасуына байланысты, тек 8кб қол жетімді болады. Австралиядағы ETI журналы VZ300 иелеріне VZ200 кеңейтуінің барлық 16кб-ын пайдалануға мүмкіндік беретін электрондық схеманы жариялады. Сирек кездесетін 64кб VZ300 блогы. Video Technology компаниясы аналық платаға орнатылған 66кб жадыға (64кб RAM + 2кб бейне) ие кем дегенде бір VZ300 бар екені белгілі. Бұл блок әдеттегі 8x 2кб жад микросхемаларының орнына 8x HM4864P 2 8кб статикалық RAM микросхемаларын пайдаланады.
Лазерлік 100 / Лазерлік 110
Laser 100 және 110 модельдері Laser 210 / VZ200-ден сәл бұрын шығарылды. Бұл компьютерлер BASIC ROM жағынан TRS 80 Model 1-ге өте ұқсас болды. Ал видео бөлігінде MC6847 пайдаланылды (TRS 80 Color Computer сияқты, ол MC6809 негізінде, Laser сияқты Z80 емес). Екі компьютер де қара фонға салынған, бірдей қызғылт сары түсті «чиклет» стиліндегі пернетақтамен шығарылды. Екі компьютерде де ROM-да бірдей BASIC болды, оның кем дегенде үш нұсқасы бар: 1.0, 1.1 және 1.2. Laser 100, 2К RAM + 2К бейне жадымен, ал Laser 110, 4К RAM + 2К бейне жадымен шығарылды. Екі компьютер де ішкі тілдік интерпретаторларда (BASIC, Assembler) түс қолдауын ұсынды, бірақ NTSC және PAL схемаларынан шығатын бейне сигналдары тек қара-ақ болды. Laser 100 және 110 компьютерлері ешқашан «VZ 100» деп қайта атталып шығарылмады.
Лазерлік 305
Laser 305 – Video Technology компаниясы шығарған өте сирек кездесетін компьютер. Бұл, негізінен, Laser 200 пернетақтасына орнатылған Laser 310 аналық платасы, және осы екі компьютердің иегерлері оны өздері де жинастыра алатын еді. Дегенмен, VTech компаниясы осы конфигурацияны не үшін шығарғаны және бастапқы шығарылым туралы мәліметтер, өкінішке орай, тарихтың жұмбағына айналды. 2021 жылдың шілде айына қарай барлығы екі ғана Laser 305 компьютері белгілі.
Seltron 200
Seltron 200 түсті компьютері өте ерекше. "Scale ELEKTRON" супермаркет желісімен аталған, 80 данасы Австрияға импортталған және Австрия, Венгрия және Италия елдерінде сатылды. Белгілі Seltron мысалдары аналық платаның өзіндік конфигурациясымен ерекшеленеді, ол басқа компьютерлер отбасынан мүлдем өзгеше. Seltron аналық платасында бірдей арнайы VZ300/Laser310 бір жиынтықты GA003 және GA004 чипсеттері болды (бұл дискретті VZ200/Laser200 210 компоненттерін алмастырды), бірақ конструкция 16 Кб VZ300/Laser310-да қолданылатын GA008 (сағат тіркегіші және DRAM контроллері) қажеттілігін жойды. Кейбір мамандар бұл Video Technology компаниясының өндіріс процесін төмендетуге жасаған әрекеті болуы мүмкін деп санайды. Ол әдеттегі 2 Кб бейне жадымен және 2 Кб пайдаланушы жадымен (Laser 200 сияқты) шығарылды, бірақ аналық плата тағы 2 Кб немесе 4 Кб жадты кеңейтуге мүмкіндік берді. Қосымша 2x2 Кб пайдаланушы жады қосылғанда Seltron "8K" VZ200/Laser210 сияқты сипаттамаларға ие болар еді. Seltron-да стандартты 16к ROM болды, сонымен қатар аналық платада бір 16 Кб ROM жиынтығын немесе 2x 8 Кб ROM чип жиынтығын таңдауға болады. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 10 Seltron 200 компьютері бар екені белгілі, олардың көп бөлігі Венгрияда сақталған.
Салориандық серіктес
Салора Fellow Финляндия, Швеция және Скандинавия аймағында сатылды. Олар 2К ОЖЖ (RAM) + 2К бейне ОЖЖ (Video RAM) Laser200 компьютерлерімен жабдықталған.
Ақылды Алек-кiшi
Қайта жаңартылып, АҚШ-тың ішінде шағын көлемде сатылды/таратылды.
Texet TX8000A
Бүкіл Ұлыбританияда Laser200, Texet TX8000A деп сатылды. Өте аз санда ғана модельдер сатылды және бүгінде олардың бар екені белгісіз.
Бағдарламалық жасақтама
Германия, Англия, АҚШ, Италия, Австралия, Жаңа Зеландия және тағы бірнеше елде шыққан екі бағдарламалық өнім коммерциялық негізде өндіріліп, өз елдеріндегі түрлі сауда орындарында таратылды. Австралия мен Жаңа Зеландияда білім беру және графикалық ойындар, қаржы бағдарламалары, сондай-ақ түрлі бағдарламалық құралдарды қоса алғанда, көптеген тақырыптар сатылды, олардың көпшілігі әртүрлі эмуляторларда қолдану үшін табылған және көшірілген. Өкінішке орай, уақыт өте келе жоғалып кеткен белгілі бір бағдарламалық пакеттер де бар. Дик Смит Электроникасы жергілікті бағдарламашылардан бағдарлама сатып алып, оларды дүкендер арқылы кассетасына 12 долларға сату бағдарламасын жүзеге асырды. VZ200 бағдарламаларының көп бөлігі Австралияда жазылған, ол Австралиядағы Sinclair ZX 81-дің баламасы болып табылады (Ұлыбританиядағы өндіріс мәселелеріне байланысты кеңінен қолжетімді болған жоқ), және көптеген жас бағдарламашылар осы жүйеде тәжірибе алды. Сыртқы бәсекелестіктің болмауы жергілікті бағдарламашыларды қолдауға бағытталды, олар ең танымал жүйеде – Commodore 64-те шетелдік бағдарламалармен бәсекелесуде көп қиындыққа тап болды.
ТАҢДЫРЫЛЫҚ
VZ-де ROM-да орналасқан BASIC интерпретаторы бар, ол бағдарламалаудан бөлек, операциялық жүйеге қол жеткізу, бағдарламаларды сақтау және микрокомпьютердегі басқа да барлық операциялар үшін қолданылады. VZ200 Microsoft BASIC II нұсқасын пайдаланады, ол TRS 80-дегі Level II BASIC-ке ұқсас, бірақ толықтай сәйкес емес, және SET, PRINT@ және IF THEN ELSE сияқты пайдалы командаларды қамтиды. RSX командасын пайдаланып, фирмалық бағдарламалық кодқа қол жеткізуге болады. Фирмалық бағдарламалық жасақтамада Zilog компаниясы NEC арқылы ұсынған көптеген пайдалы процедуралар бар. RANDOMIZE, ON және әсіресе пайдалы DEF командалары (формулаларда тек қосалқы бағдарламаларды қолдану мүмкіндігі) сияқты кейбір TRS 80 BASIC командалары қол жетімді емес, сондықтан қарапайым TRS 80 бағдарламаларын өзгертусіз енгізуге болады. Video Technology компаниясы зауыттан ішінара өшірген шамамен 25 жасырын BASIC командасын "ашып" көрсететін бірнеше кеңейтілген BASIC нұсқалары жазылды. BASIC бүтін сандарды, ондық сандарды және қозғалмалы нүктелі сандарды қолдана алады. Қос дәлдікті сандар қол жетімді емес, бірақ әртүрлі дәрежелі позицияларды жолға сақтап, жолдарды біріктіру арқылы пайдалануға болады.