Кіріспе
Негізгі климаттық сынып
терминнің тарихы
Географияда Жердің қоңыржай климаты ортаңғы ендіктерде (экватордан шамамен 23,5° - 66,5° солтүстік/оңтүстік) орналасады, бұл тропикалық және полярлық аймақтардың арасын қамтиды. Бұл аймақтарда жыл бойы температураның ауқымы көбінесе кеңейеді және тропикалық климатқа қарағанда маусымдық өзгерістер айқынрақ болады, онда мұндай айырмашылықтар көбінесе шағын болады және жауын-шашын мөлшерімен ғана ерекшеленеді. Қоңыржай климатта ендік орналасуы температура өзгерісіне ғана емес, сонымен қатар әртүрлі теңіз ағындары, басым жел бағыты, құрлықтың аумағы (жердің көлемі) және биіктік те әсер етеді. Кёппен климаттық жіктелімінде климат ең суық айдағы орташа температура 3 °C (27 °F) жоғары, бірақ 18 °C (64 °F) төмен болса, "қоңыржай" C деп анықталады, бұл қыраудың сақталуын ескереді. Дегенмен, Кёппен жіктелімінің кейбір нұсқалары ең төменгі шекті 0 °C (32 °F) деп белгілейді. Кёппенге сәйкес "құрлықтық" D климаты бөлек жіктеледі, ол қоңыржай климаттың бір түрі саналады, бірақ температурасы қатаңрақ, ең суық айдың орташа температурасы көбінесе 3 °C (27 °F) төмен болады.
Аймақтар мен климаттар
Солтүстік умерен аймақ Қатерлі шеңберден (шамамен 23,5° солтүстік ендік) Солтүстік поляр шеңберіне (шамамен 66,5° солтүстік ендік) дейін созылады. Оңтүстік умерен аймақ Козерог шеңберінен (шамамен 23,5° оңтүстік ендік) Антарктика шеңберіне (шамамен 66,5° оңтүстік ендік) дейін созылады. Кейбір климат жіктелімдерінде умерен аймақ айлық температураға, ең суық айға және жауын-шашын мөлшеріне байланысты бірнеше кіші климат аймақтарына бөлінеді. Оларға субтропикалық аймақ (ылғалды субтропикалық және Жерорта теңізі климаты), және салқын умерен аймақ (океандық және континенттік климаттар) кіруі мүмкін.
Субтропикалық аймақ
Бұл климаттар әдетте орташа белдеудің экваторға жақын 23.5° және 35° солтүстік немесе оңтүстік аралығында кездеседі. Сондықтан, оларға тропиктік аймақтардың әсері басқа орташа белдеу климаттарына қарағанда күштірек, жыл бойы жылы температура, ұзақ және ыстық жаз, сондай-ақ қысқа және жұмсақ қысқа ие. Бұл орташа белдеу бөлігінде қатып суыған жауын-шашын сирек болады.
Ылғалды субтропиктік (Cfa) және муссондық субтропиктік (Cwa) климаттар
Ылғалды субтропиктік климатта жазғы мезгілдер ұзақ, ыстық және ылғалды болып келеді, жазда жиі конвекциялық жаңбырлар жауады, ал ең ыстық айларда маусымдық жауын-шашынның ең жоғары деңгейі тіркеледі. Ылғалды субтропиктерде қыс әдетте жұмсақ және нөлден жоғары температурада болады. Жылы мұхит ағымдары ылғалды субтропиктік климатты жағалау аймақтарында жиі кездеседі. Осы климат түрі көбінесе континенттердің солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс жағалауларында орналасқан, мысалы, Аргентинаның оңтүстік-шығысы мен орталығында, Уругвай мен Бразилияның оңтүстігінде, Шығыс Азияның оңтүстік-шығыс бөліктерінде, АҚШ-тың оңтүстігінде, солтүстік-шығысында және орталық-батысында, сондай-ақ Оңтүстік Африка, Эфиопия және Австралияның шығысында. Ылғалды субтропиктік климаттың кейбір аймақтарында (әсіресе Қытайдың оңтүстік-шығысы мен Солтүстік Үндістанда) жауынды және құрғақ мезгілдердің айқын айырмасы байқалады, бұл муссондық субтропиктік климат немесе субтропиктік муссон (Cwa) деп аталады. Осы аймақтарда қыс суық және құрғақ, ал жаз өте көп жауын-шашынды болады. Қытайдың оңтүстігіндегі кейбір Cwa аймақтарында жылдық жауын-шашынның 80%-дан астамы ең жылы бес айда (оңтүстік-батыс муссоны) жауады.
Жерорта теңізі климаттары (Csa, Csb)
Жерорта теңізі климаты құрғақ қысқы климаттарға кері жауын-шашын режиміне ие, яғни жазы құрғақ, ал қысы ылғалды болады. Бұл климат әдетте континенттердің батыс жиектері мен жағалауларында кездеседі. Экваторға қарай құрғақ желдер әкелетін шөлдермен және полюске қарай салқын мұхит ағындары мен ауа массаларының ықпалындағы мұхиттық климаттармен шектеледі. Соңғылары қысқы жауын-шашынға себеп болады. Әлемдегі бес негізгі Жерорта теңізі аймақтары: Солтүстік-Батыс Африка-Еуразиядағы Жерорта теңізі бассейні, АҚШ-тың Калифорния жағалауы, Австралияның оңтүстік-батысы, Оңтүстік Африканың Батыс Кейп провинциясы және Чилидің оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалаулары.
Субтропикалық биік климат (Cwb, Cfb)
Субтропикалық таулы климат – тропиктер мен субтропиктердің кейбір таулы аймақтарында кездесетін және мұхиттық климатпен жиі топтастырылатын климаттың бір түрі. Оларға жыл бойына қоңыл температура тән, субтропиктерде төрт маусым, ал тропиктерде айқын маусымдар болмайды, соңғысы жылдың көп бөлігінде ылғалды немесе салқын болады. Cfb жіктеліміне жататын субтропикалық таулы климатта жауын-шашын жыл бойына біркелкі таралады, бұл көптеген мұхиттық климаттарға ұқсас, ал Cwb жіктеліміне жататын климаттарға муссондық әсер күшті, оларда әдетте құрғақ қыс және ылғалды жаз болады.
Ортаңғы ендік аймағы
Бұл климаттар экватордан шамамен 35° және 66,5° солтүстік және оңтүстік ендіктер аралығындағы орташа ендіктерде қалыптасады. Бұл климат аймағына полярлық және тропикалық аймақтардың теңдей климаттық әсері тиеді. Бұл аймақта екі түрлі климат кездеседі: жұмсақ мұхиттық және қатаң маусымдық континенттік. Типикалық орташа ендік климатының көпшілігінде, әсіресе континенттік климат аймағында, айқын төрт маусымдық цикл байқалады.
Мұхиттық климат (Cfb)
Мұхиттық климатты салқын, жоғары ендік мұхиттардан батысқа қарай жағалауға қарайтын ағын жасайды. Бұл климаттың жаз айлары қоңыл, қыс айлары салқын (бірақ суық емес) болып келеді, сондай-ақ салыстырмалы ылғалдылық және жауын-шашын жыл бойы тең бөлінеді. Мұндай климаттар көбінесе бұлтты және салқын болады, ал қыстары континенттік климатқа қарағанда жұмсақ. Мұхиттық климат аймақтарына Солтүстік-батыс Еуропа, Солтүстік Американың солтүстік-батысы, Оңтүстік Американың оңтүстік-шығысы және оңтүстік-батысы, Оңтүстік-шығыс Австралия және Жаңа Зеландияның көп бөлігі жатады.
Ылғалды континенттік климат (Dfa, Dfb, Dwa, Dwb, Dsa, Dsb)
Ылғалды континентальды климаттар, географиялық жағдайы бойынша қоңыржай белдеуде орналасқандықтан, қоңыржай климаттың бір түрі саналады, бірақ Кёппен климаттық жіктелуінде басқа қоңыржай климаттардан бөлек жіктеледі. Океандық климаттан өзгеше, олар үлкен құрлық аумақтары мен жел бағытының маусымдық өзгеруінен қалыптасады. Бұл ылғалды континентальды климаттың басқа қоңыржай климаттармен салыстырғанда маусымға қатысты ауыр температуралық жағдайға ие болуына себеп болады, яғни ыстық жаз бен суық қысқа. Жауын-шашын жыл бойы тең бөлінуі мүмкін, ал кейбір аймақтарда жаз айларында жауын-шашын көп жауады. Ылғалды континентальды климат аймақтарына Канаданың оңтүстік-шығысы, АҚШ-тың шығыс бөлігінің солтүстік жағы, Шығыс Еуропаның аймақтары, Қытай, Жапония және Корея түбегі кіреді.
Полярлық аймақ
Бұл орташа белдеу климаты, субтропиктермен салыстырғанда орташа белдеудің солтүстік шекарасында жатыр. Сондықтан, оларда әлі де анық төрт маусым бар, соның ішінде жылы маусым да бар, бірақ полярлық аймақтардың, тундра және мұздық климаттардан басқа, оларға әсері зор.
Субполярлық мұхиттық және суық субтропикалық биік климат (Cfc, Cwc)
Субполярлық мұхиттық климат аймақтары мұхиттық климатқа ие, бірақ көбінесе полярлық аймақтарға жақын орналасқан. Олардың орналасуының нәтижесінде, бұл аймақтар мұхиттық климаттың салыстырмалы түрде салқын бөлігінде болады. Мұнда қар жауу, басқа мұхиттық климаттарға қарағанда жиірек кездеседі. Субполярлық мұхиттық климат субарктикалық немесе континенттік климаттарға қарағанда температураның күрт өзгеруіне аз бейім, оларға қарағанда жұмсақ қыстармен, бірақ шамамен бірдей жазғы температурамен сипатталады. Осы мұхиттық климаттың түрі Исландияның жағалауының бөліктерінде, Фарер аралдарында, Шотландияның кейбір аймақтарында, Норвегияның солтүстік-батыс жағалауындағы Лофотен аралдарында (кейбір аралдарда 70° солтүстікке дейін), Норвегияның оңтүстік-батыс жағалауындағы таулы жерлерде, Алясканың Алеут аралдарында және Алясканың пангендлінің солтүстік бөліктерінде, Оңтүстік Аргентина мен Чилидің кейбір бөліктерінде (бірақ көп бөлігі континенттік субантарктикалық деп жіктеледі), сондай-ақ Тасманияның, Австралия Альпі және Жаңа Зеландияның Оңтүстік Альпінің кейбір биік жерлерінде кездеседі. Мұндай климат Индонезиядағы Папуа таулы аймақтары сияқты тропикалық аймақтарда да табылған. Бұл режим Cfc деп белгіленеді. Осы режимге ұшыраған ең теңіздік жерлерде жаздың ортасында 20°C (68°F) жоғары температураның болуы сирек кездесетін құбылыс. Климаттың кейбір бөліктерінде 30°C (86°F) дейін температура сирек жағдайларда тіркелген, ал 15°C (5°F) дейін төмен температура да кейде тіркелген. Юньнань, Сычуань және Боливия, Перу және Чили арасындағы Альтипланоның шағын аудандарында, субполярлық мұхиттық климатқа ұқсас, муссондық ықпалмен субтропикалық таулы климаттың салқын түрі кездеседі, онда жазғы маусым жеткілікті қысқа болып, 10°C (50°F) жоғары температурасы бар айлардың саны төрттен кем, бұл оларды Cwc климатына жатқызады. Боливиядағы Эль-Альто – осы субтропикалық таулы климаттың ерекшеліктерін көрсететін сирек қалалардың бірі.
Суық жазғы Жерорта теңізі климаттары (Csc)
Суық жазғы Жерорта теңізі климаты (Csc) жағалаудағы Csb климатының жоғары биіктіктегі аймақтарында кездеседі, онда теңіздің күшті ықпалы орташа қыс айларының температурасының 0 °C-тан төмен түсуіне кедерес жасайды. Теңіздің ықпалына қарамастан, жауын-шашын үлгісінің кері болуына байланысты бұл климат Кёппен классификациясында басқа Жерорта теңізі климаттарымен бірге жіктеледі, субтропикалық таулы климаттар сияқты мұхиттық климаттармен емес. Бұл климат сирек және негізінен климат аймақтарының шеттерінде, сондай-ақ Каскад және Анд тауларының шалғай орналасқан аймақтарында табалады, себебі құрғақ жазғы климат Америкада басқа аймақтарға қарағанда полюске қарай кеңірек таралған.
Демография, жануарлар дүниесі мен өсімдіктер
Әлемдегі адам халқының басым көпшілігі, әсіресе Солтүстік жарты шарда, құрлықтың көп болуы және қатал температураның болмауы себепті, қоңыржай аймақтарда қоныстанған. Қоңыржай аймақтағы сипатталған таксондардың ең көп саны Оңтүстік Африкада кездеседі, онда шамамен 24 000 таксон (түрлер және түр ішіндегі таксондар) сипатталған.
Ауыл шаруашылығы
Шаруашылық, орташа белдеулі аймақтарда (солтүстік және субарктикалық аймақтардан басқа) мол жауын-шашын мен жылы жаздардың болуына байланысты, кең ауқымды практика болып табылады. Себебі, егіншілік қызметтің басым бөлігі көктем және жаз айларында жүзеге асырылады, сондықтан суық қыстар егін өнімділігіне аз ғана әсер тигізеді. Аса суық немесе аса ыстық қыстар мен жаздар ауыл шаруашылығының өнімділігіне зор әсер етеді, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.
Қалалық даму
Жер шарындағы халықтың көп бөлігі қоңыржай аймақтарда қоныстанған, осының нәтижесінде ірі қалалар пайда болды. Ірі қалалық ландшафттардың климаты ауылдық жерлерден өзгеше болуының бірнеше себебі бар. Бір себебі – ғимараттар мен асфальттың жылуды сіңіру қабілеті табиғи жерге қарағанда жоғары. Екінші маңызды себеп – ғимараттар мен көлік құралдарындағы жанармайдың жағылуы. Осы факторлар қалалардағы орташа температураның айналасындағы аймақтардан жоғары болуына әкеп соқты.