Кіріспе

Словениядағы қала Целье (Целье, Чили) – Словениядағы төртінші ірі қала. Ол Словенияның дәстүрлі Штирия аймағының аймақтық орталығы және Целье қалалық муниципалитетінің әкімшілік орталығы. Целье қаласы Төменгі Савинья аңғарындағы Савинья, Худиня, Ложница және Воглайна өзендерінің қосылған жерінде, сондай-ақ Любляна, Марибор, Веленье және Орталық Сава аңғарын байланыстыратын жолдардың қиылысында орналасқан. Ол теңіз деңгейінен (MSL) жоғары жатыр. Жергілікті словен диалектісінде Целье – Целе немесе Чьеле деп аталады. Немец тілінде ол Чили, ал итальян тілінде Чили немесе Челие деп аталады.

Ерте тарих

Селье аймағындағы алғашқы қоныс Халштат дәуірінде пайда болды. Кельттік дәуірде және ежелгі грек тарихшыларына Келеа деп белгілі болған; табылған деректер келттердің аймақта Норик ақшасын соққандығын көрсетеді. 15 ж. б.з. Рим империясының құрамына енгеннен кейін, бұл аймақ Civitas Celeia деп аталды. Рим императоры Клавдийдің (41–54) билігінде 45 ж. б.з. municipium Claudia Celeia атауымен қалалық құқық алды. Жазбалардан қаланың бай және тығыз халқы бар, қабырғалармен және мұнаралармен қоршалған, көп қабатты мәрмәр сарайлар, кең алаңдар мен көшелері болғаны көрінеді. Оны "екінші Троя" немесе "кішкентай Троя" деп атаған. Селея арқылы Рим жолы Аквилеядан (Sln. Оглей) Паннонияға дейін созылған. Селея жақын арада гүлденген Рим колониясына айналды, және Марсқа арналған ғибадатхана сияқты көптеген маңызды ғимараттар салынды, ол бүкіл империяда танымал болды. Селея Рим императоры Константин I (272–337) тұсында шамамен 320 жылы Аквилеяға қосылды. Қала 5 және 6 ғасырлардағы халықтардың қоныс аудару кезеңінде славян тайпаларымен қиратылды, бірақ ерте орта ғасырларда қайта жаңғыртылды. Орта ғасырларда Селье туралы алғашқы айғақ 1122 және 1137 жылдар аралығында жазылған Вольфхольд фон Адмонттың жылнамасында Cylie деген атпен келтірілген. Қала 1341 жылдан 1456 жылға дейін Селье графтарының резиденциясы болды, ал 1436 жылдан бастап князьдік мәртебесіне ие болды. Ол 14 ғасырдың бірінші жартысында базар қаласы мәртебесін алды және 1451 жылдың 11 сәуірінде граф Фридрих II қалалық жеңілдіктер берді. 1456 жылы Селье графтарының әулеті тоқтап қалғаннан кейін, аймақ Австрияның Габсбургтарына мұра болып өтті және Штирия герцогтығының басқаруына берілді. Қала қабырғалары мен қорғаныс орлары 1473 жылы салынды. Қала түркілерге қарсы қорғанысқа тұрды және 1515 жылы Ескі қаланы басып алған шаруаларға қарсы үлкен словен шаруалар көтерілісі кезінде де өзін қорғады. Көптеген жергілікті ақсүйектер протестанттық реформация кезінде протестантизмге көшті, бірақ аймақ Контрреформация кезінде қайтадан Рим католицизміне қайтарылды. Селье Наполеон соғыстары кезінде Габсбургтардың Австрия империясының құрамына кірді. 1867 жылы Австрия-Пруссия соғысында Австрия жеңілгеннен кейін қала Австрия-Мажарстанның құрамына енді.

19 ғасыр

Вена-Триест темір жолындағы алғашқы пойыз 1846 жылғы 27 сәуірде Целье қаласынан өтті. 1895 жылы 1808 жылы құрылған Целье орта мектебі словен тілінде оқытуды бастады. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Целье – словендерге әсер еткен неміс ұлтшылдығының орталығы болды. 1910 жылғы халық санауы көрсеткендей, халықтың 66,8%-ы неміс тілінде сөйлеген. Бұл символы – 1906 жылы салынған және 1907 жылғы 15 мамырда ашылған неміс мәдени орталығы (Deutsches Haus) еді, қазір ол Celje Hall деп аталады. Қаланың ғасырлар бойы қолданылып келген неміс тіліндегі ескі атауы – Cilli, кейбір неміс тұрғындарына жеткілікті немісше естілмейтін болды, көптеген адамдар Celle атауын ұнатты. Осы кезеңде халық саны тұрақты түрде өсті. 1900 жылы Цельдеде 6743 адам тұрды, ал 1924 жылы бұл көрсеткіш 7750-ге жетті. 1896 жылы салынған Ұлттық үй (Narodni dom) қазірде қала әкімі кеңсесі мен қалалық кеңес орналасқан жер. 1902 жылы алғашқы телефон желісі орнатылды, ал 1913 жылы қала электр қуатын алды. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында словен және неміс этникалық ұлтшылдығы күшейді. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесінде Австро-Мажарстан империясы құлағаннан кейін Целье Сербтер, хорваттар және словендер Корольдығының (кейін Югославия деп аталды) құрамына кірді. Осы кезеңде қалада қарқынды индустрияландыру және халық санының айтарлықтай өсуі байқалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылы сәуірде Селье нацистік Германияның басып алуына түсті. Гестапо 1941 жылы 16 сәуірде Сельеге келді, ал үш күннен кейін СС басшысы Генрих Гиммлер Стари-Пискер түрмесін тексеру үшін келді. Соғыс жылдары қала одақтастардың маңызды байланыс жолдары мен әскери нысандарға бағытталған бомбалауларынан зардап шекті. Ұлттық сарай қатты зақымдалды. Соғыс қалаға ауыр залал келтірді. Қаланың (жақын жердегі қалаларды қоса) соғысқа дейінгі халқы 20 000 адамды құрады, соғыс кезінде 575 адам қаза тапты, олардың көпшілігі 20 мен 30 жас аралығында болды. 1500-ден астам адам Сербияға немесе Германияның үшінші рейхінің ішкі аймақтарына жер аударылды. 300-ге жуық адамдар интернатқа алынып, 1000-ға жуық адам Селье түрмелеріне қамалды. Белгісіз саны азаматтар неміс армиясына күштеп шақырылды. 600-ға жуық "ұрланған балалар" неміс тіліне айналдыру мақсатымен нацистік Германияға әкелінді. Сельедегі скульптор Якоб Савиншектің "Соғыс және бейбітшілік" (Vojna in mir) ескерткіші Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңін еске алады. Соғыс аяқталғаннан кейін, халықтың неміс тілінде сөйлейтін бөлігі қуылды. Танкіге қарсы орлар мен басқа да жерлер Селье және оның төңірегінде 25 жаппай қабірлерді құру үшін пайдаланылды, олар немістермен ынтымақтасқан хорват, серб және словен жасақтарының, сондай-ақ Селье және айналасындағы аймақтардан шыққан этникалық неміс азаматтарымен толтырылды.

Тәуелсіз Словения

1991 жылы онкүндік соғыс аяқталғаннан кейін Целье тәуелсіз Словенияның құрамына кірді. 2006 жылдың 7 сәуірінде Целье Папа Бенедикт XVI-ның Марибор архиепископтығының құрамында құрған Целье епархиясының орталығы болды.

Таңбалар

Сельже қаласының гербі Сельже графының гербіне негізделген. Сельже гербі 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Словения Хорватия және Сербиямен бірге серб, хорват және словендердің алғашқы Корольдігін (кейін Югославия) құрған кезде, ұлттық герб ретінде таңдалды. 1991 жылы осыған ұқсас герб Словенияның ұлттық гербіне енгізілді.

Мэр

Қазіргі уақытта Целье қаласының әкімі - Матия Ковач.

Вице-мэрлер

Қазіргі уақытта Целье қаласының вице-мэрлері – Саша Кундих, Само Сеничар және Урош Лесяк.

Байланыс

Пошталық индексі: SI 3000 (1991 жылдан бері). (Бұрынғысы: 63000 (1945–1991 жылдар аралығында)).