Долорес дель Рио: Мексиканың жұлдызы

Кіріспе

Мексикалық актриса (1904–1983)

Мария де лос Долорес Асунсоло и Лопес Негрете (1904 жылдың 3 тамызы – 1983 жылдың 11 сәуірі), кәсіби тұрғыда Долорес дель Рио (doˈloɾes ðel ˈri. o) деп танылған, мексикалық актриса. 50 жылдан астам карьерасы бар ол, Голливудтағы алғашқы маңызды латын американдық жұлдыз ретінде есептеледі. Мексикада табылғаннан кейін, ол 1925 жылы Голливудта кинокарьерасын бастады. Ол «Қайта тірілу» (1927), «Рамона» (1928) және «Эвангелина» (1929) сияқты бірқатар сәтті фильмдерде ойнады. Американдық үнсіз кино дәуірінде Дель Рио Рудольф Валентиноның әйелдік нұсқасы, «әйелдік латын сүйіспеншісі» ретінде танылды. Дыбыс пайда болғаннан кейін, ол түрлі жанрдағы фильмдерде ойнады – қазіргі заманғы қылмыстық мелодрамалардан бастап, музыкалық комедиялар мен романтикалық драмаларға дейін. Оның сол онжылдықтағы ең табысты фильмдері: «Жәннат құсы» (1932), «Риоға ұшу» (1933) және «Мадам Дю Барри» (1934). 1940 жылдардың басында Голливудтағы карьерасы төмендеген кезде, Дель Рио Мексикаға оралып, сол кезде өркендеп дамыған мексикалық киноиндустриясына қосылды. Туған еліне оралғаннан кейін, ол Мексика киносының алтын ғасырындағы маңызды актрисалардың біріне айналды. Дель Рионың қатысқан мексикалық фильмдері классикалық шедеврлер саналады және мексикалық киноны әлемге танытуға көмектесті. Олардың ішінде сыншылар жоғары бағалаған «Мария Канделария» (1943) ерекше көзге түседі. Дель Рио 1950 жылдардың басында негізінен мексикалық фильмдерде ойнады. 1960 жылы ол Голливудқа қайта оралды. Келесі жылдары ол мексикалық және американдық фильмдерде түсті. 1950 жылдардың соңынан 1970 жылдардың басына дейін Мексикада театр өнеріне де сәтті қадам жасап, кейбір американдық телесериалдарда ойнады. Дель Рио – Мексиканың әйел бейнесінің әлемдік символы саналады.

Ерте өмір және білім

Мария де лос Долорес Асунсоло и Лопес Негрете 1904 жылғы 3 тамызда Мексиканың Виктория-де-Дуранго қаласында, бай шаруалардың ұлы және Дуранго банкінің директоры – Хесус Леонардо Асунсоло Жак, сондай-ақ Испания мен вице-корольдік дворяндығына тамыр тартатын елдегі ең бай отбасылардың бірінен шыққан Антония Лопес Негрететің қызы болып дүниеге келді. Оның ата-анасы Мексиканың Порфирио дәуірінде болған мексикалық аристократияның өкілдері еді. Анасының жағынан ол кинорежиссер Хулио Брачо, актерлер Рамон Новарро (үнсіз киноның «Латын ғашықтарының» бірі) және Андреа Пальманың (мексикалық киноның тағы бір көрнекті актрисасы) туысы болды. Әкесінің жағынан ол мексикалық мүсінші Игнасио Асунсолоның туысы еді. Сонымен қатар, ол актриса Диана Брачоның тәтесі болды. 1910-1920 жылдар аралығындағы Мексика төңкерісі кезінде Дель Рио отбасы барлық мүлкін жоғалтты. Дурангоның аристократиялық отбасыларына Панчо Вилланың аймақта басшылық еткен көтерілісі қауіп төндірді. Асунсоло отбасы қашуға шешім қабылдады – оның әкесі Америка Құрама Штаттарына, ал ол және анасы Мексика қаласына пойызбен, шаруалар кейпінде жасырынып кетті. 1912 жылы Асунсоло отбасы Мексика қаласында қайта қосылып, сол кездегі президент Франсиско И. Мадероның қорғауында болды, ол Асунсоло ханымның туысы еді. Дель Рио Мексика қаласындағы француздық монахтар басқаратын Франсуа де Сент-Жозеф колледжінде оқыды. Ол сонымен қатар биге деген үлкен құштарлықты дамытты, ол анасы оны орыс бишісі Анна Павлованың қойылымына алып барғанда оянды, ол оның биін көріп, әсерленіп, өзі де биші болуды шешті. Кейіннен Мексика қаласында Антония Мерсе «Ла Аргентинаның» өнерін көргенде ол шешімін нығайтты. Содан кейін ол анасын өзін құрметті ұстаз Фелипита Лопеске би сабақтарына жіберуге көндірді. Алайда, ол үлкен мазасыздыққа ұшырады және өзін «құрлы қаз баладай» сезінді. Оның анасы әйгілі суретші Альфредо Рамос Мартинеске (мексикалық аристократияның суретшісі) қызының портретын салуды тапсырды. Портрет оған өзіне сенімді болуға көмектесті. 1921 жылы, 17 жасында, Дель Рио мексикалық әйелдер тобынан жергілікті ауруханаға көмек көрсету үшін би кешінде өнер көрсетуге шақырылды. Сол кеште ол бай отбасының ұлы Хайме Мартинес дель Рио и Виньентпен танысты. Хайме Ұлыбританияда білім алып, біраз уақыт Еуропада болған. Екі айлық танысудан кейін, жұбайлар 1921 жылғы 11 сәуірде үйленді. Ол өзінің суретші атын одан мұра етті. Мексикаға оралғаннан кейін Хайме Дуранго штатының Назас қаласында Лас-Крусес деген шаруашылығында мақта өсіруге бел буды. Алайда, 1924 жылы әлемдік мақта нарығының құлдырауы олардың екеуіне де экономикалық дағдарыс туғызды және олар өз отбасыларының экономикалық қолдауымен Мексика қаласында тұруға мәжбүр болды. Ол күйеуімен бірге жоғалтқан байлығын қалпына келтіру үшін әшекейлерін сатуға мәжбүр болды. Бұған қоса, Долорес елге оралғанда жүкті болды және оны жеңуге болмайтын асқынулар болды, бұл түсікке әкелді, содан кейін дәрігерлер қайтадан жүктілікке жатпауды ұсынды, өйткені бұл өте қауіпті болар еді, бала туу мүмкіндігінен айырды.

María de los Dolores Asúnsolo y López Negrete, was born in Victoria de Durango, Mexico on 3 August 1904, daughter of Jesús Leonardo Asúnsolo Jacques, son of wealthy farmers and director of the Bank of Durango, and Antonia López Negrete, belonging to one of the richest families in the country, whose lineage went back to Spain and the viceregal nobility. Her parents were members of the Mexican aristocracy that existed during the Porfiriato (period in the history of Mexico when the dictator Porfirio Díaz was the president). On her mother's side, she was a cousin of the filmmaker Julio Bracho and of actors Ramón Novarro (one of the ‘Latin Lovers’ of the silent cinema) and Andrea Palma (another prominent actress of the Mexican cinema). On her father's side, she was a cousin of the Mexican sculptor Ignacio Asúnsolo Additionally, she was the aunt of the actress Diana Bracho. Del Río's family lost all its assets during the Mexican Revolution that spanned from 1910 to 1920. Durango aristocratic families were threatened by the insurrection that Pancho Villa was leading in the region. The Asúnsolo family decided to escape, her father to the United States, and she and her mother to Mexico City on a train, disguised as peasants. In 1912, the Asúnsolo family reunited in Mexico City and lived under the protection of then president Francisco I. Madero, who was a cousin of Mrs. Asúnsolo. Del Río attended the Collège Français de Saint Joseph, a college run by French nuns and located in Mexico City. She also developed a great taste for dance, that awakened in her when her mother took her to one of the performances of the Russian dancer Ana Pavlova, where she was fascinated by seeing her dance and decided to become a dancer herself. She confirmed her decision later when she witnessed the performances of Antonia Mercé "La Argentina" in Mexico City. She then persuaded her mother to allow her to take dance lessons with the respected teacher Felipita López. However, she suffered from great insecurity and felt like an ‘ugly duckling’. Her mother commissioned the renowned painter Alfredo Ramos Martínez (famous painter of the Mexican aristocracy) to paint a portrait of her daughter. The portrait helped her overcome her insecurities. In 1921, aged 17, del Río was invited by a group of Mexican women to dance in a party to benefit a local hospital. At this party, she met Jaime Martínez del Río y Viñent, son of a wealthy family. Jaime had been educated in the United Kingdom and had spent some time in Europe. After a two month courtship, the couple wed on 11 April 1921. It was from him that she inherited her artistic surname. Returning to Mexico, Jaime decided to dedicate himself to growing cotton at his ranch called Las Cruces, in Nazas, Durango. However, a fall in the world cotton market in 1924, caused an economic crisis for both and had to settle in Mexico City under the economic protection of their respective families. For her part, she had to sell her jewelry to try to recover some of the fortune she had lost with her husband. In addition to this, Dolores arrived pregnant when they returned to the country and had complications that could not be overcome, which caused a miscarriage and after which the doctors recommended not to get pregnant again since it would be very dangerous, taking away the possibility of having children.

19251929: Үнсіз фильмдер жұлдызы

1925 жылдың басында суретші Адольфо Бест Могард, дель Рио мен оның күйеуінің жақын досы, олардың үйіне келді. Онымен бірге First National Pictures компаниясының ықпалды режиссері Эдвин Кареу болды, ол Мексикада актерлер Берт Лайтелл мен Клэр Виндзордың үйлену тойына қатысты. Кареу дель Риоға қызығып, оны алуға бел буғандықтан, олардың үшеуін Голливудқа жұмысқа шақырды. Ол Хаимеге әйеліне киножұлдызға айналдыра алатынын айтып, оны Рудольф Валентиноның әйел аналогы деп сендірді. Хаиме бұл ұсынысты олардың экономикалық қажеттіліктеріне жауап деп ойлады. Ол өзінің Голливудта сценарий жазу арманын да орындай алады. Мексика қоғамының барлық қағидаларын бұзып, отбасыларының қарсылығына қарамастан, олар АҚШ-қа пойызбен сапар шегіп, сол елде кинода мансап құруға кірісті. Олар сол жылдың 27 тамызында Голливудқа келді, онда дель Рио Кареумен келісімшарт жасасты, ол оның агенті, менеджері, продюсері және режиссері болды. Оның есімі "Долорес дель Рио" деп қысқартылды (сөздің "дел" бөлігінде қате бас әріп қолданылды). Оның кең жұртшылық назарын аудару үшін Кареу Голливудтың ірі журналдарында дель Риоға арналған мақала жариялады. Фильмде дель Рио испандық-бразилиялық тегі бар вампир Карлотта Де Сильва рөлін ойнады, бірақ ол тек бес минутқа ғана пайда болды. Дель Рионың жарнамалық науқанын жалғастыра отырып, Кареу оны Мэри Астордың қатысуымен түсірілген "Жоғары қадамдар" (1926) фильміндегі екінші рөлге алды. Сол жылы Universal Studios компаниясының бас директоры Карл Лэммл дель Рионы "Бүкіл қала сөйлейді" комедиясына шақырды. Бұл фильмдер үлкен сәттілікке ие болмады, бірақ оның танымалдығын арттыруға көмектесті. Дель Рио өзінің алғашқы басты рөлін Кареудің режиссерлігімен түсірілген "Пальс Фирст" (1926) комедиясында алды. 1926 жылы режиссер Рауль Уолш дель Рионы "Құрметтің құны қандай?" атты соғыс фильміне шақырды. Фильм коммерциялық сәттілікке ие болды, АҚШ-та ғана 2 миллион долларға жуық табыс тапты. Сол жылы мансабындағы жетістіктерінің арқасында ол 1926 жылғы WAMPAS Baby Stars-тың бірі болып таңдалды, оның қатарында Джоан Кроуфорд, Мэри Астор, Джанет Гейнор, Фэй Рэй және басқалар болды. 1927 жылы United Artists компаниясы дель Рионың мансабына қызығушылық танытып, онымен және Кареумен келісімшартқа қол қойды. Студияның өндірісімен "Қайта тірілу" (1927) фильмі түсірілді. Род Ла Рокке оның серіктесі рөлін ойнауға таңдалды. Фильмнің табысына байланысты дель Рио тез арада Рауль Уолш режиссерлік еткен "Карменнің махаббаттары" фильмін түсіре бастады. 1928 жылы дель Рио Лу Тельгеннің режиссерлігімен "Басқа әйел жоқ" (1928) фильмін түсірді. Актриса Рене Адореде туберкулездің белгілері пайда бола бастағанда, дель Рио Кларенс Браунның режиссерлігімен MGM компаниясының "98 жылдың жолы" фильмінің басты рөліне таңдалды. Фильм үлкен сәттілікке ие болды және сыншылардың оң пікірлерін алды. 1928 жылы ол қайтадан United Artists компаниясына "Рамона" романының үшінші фильм нұсқасына жұмысқа қабылданды. Фильмнің табысына Л. Вулф Гилберт жазған және дель Рио орындаған сол аттас музыкалық тақырып көмектесті. "Рамона" синхронды дыбысы бар алғашқы United Artists фильмі және саундтректі пайдаланған алғашқы Голливуд фильмдерінің бірі. 1928 жылдың соңында Голливуд дыбысты фильмдерге көшуге дайындық жасады. 29 наурызда Мэри Пикфордтың үйінде United Artists компаниясы Пикфорд, дель Рио, Дуглас Фейрбанкс, Чарльз Чаплин, Норма Талмедж, Глория Свансон, Джон Бэрримор және Д. У. Гриффитті Додж бауырлары сағаты атты радиошоуда дыбысты фильмдерге жауап бере алатындарын көрсету үшін шақырды. Дель Рио "Рамона" әнін орындап, тыңдаушыларды таң қалдырды, дыбысты киноға қабілетті актриса екенін дәлелдеді. Оның мансабы гүлденгенімен, жеке өмірі де қиын болды. 1928 жылы Хайме Мартинеспен некесі аяқталды. Бірнеше уақыттан кейін Долорес ажырасу туралы өтініш берді. Алты айдан кейін ол Хайме Германияда қайтыс болғанын естіді. Бұл жеткіліксіз болғандай, дель Рио оны ашқан Эдвин Кареудің үнемі мазалауына тап болды, ол оны жеңуге тырысуын тоқтатпады. Дель Рио ешқашан Кареуге қызығушылық танытқан емес. Ол оның қолдауына ғана ризашылық білдірді, ал оның романтикалық ұсыныстары оны мазалады. Сол жылы дель Рио Рауль Уолшпен үшінші фильмін түсірді, ол "Қызыл би" (1928) болды. Оның келесі жобасы - "Евангелина" (1929), United Artists компаниясының жаңа туындысы, оны да Кареу режиссерлік етті және Генри Уодсворт Лонгфеллоудың эпикалық поэмасынан шабыттанды. Фильмге Аль Джолсон мен Билли Роуз жазған және дель Рио орындаған тақырыптық ән қосылды. "Рамона" сияқты, бұл фильм де диалогтар, музыка және дыбыс эффектілері бар Vitaphone дискісімен шығарылды. Эдвин Кареу дель Риоға үйленуге ниеттенді, олардың Голливудтағы атақты жұбайларға айналуын қалады. Кареу әйелі Мэри Аткинмен ажырасуға дайындалды және фильмдерінің жарнамалық кампанияларында дель Риомен роман болғаны туралы жалған ақпарат таратты. "Евангелина" түсірілімі кезінде дель Рио Кареуден кәсіби тұрғыдан ажырасуды ойлады, United Artists компаниясының адвокаттарынан қолдау және кеңес сұрады, өйткені ол оның эксклюзивті шартын қол қойған еді. Нью-Йоркте "Евангелинаның" сәтті көрсетілімінен кейін және фирма адвокаттарының ұсынысымен дель Рио журналистерге былай деді: "Мырза Кареу мен мен кино өнеріндегі достармыз және серіктестерміз. Мен мырза Кареуге үйленбеймін". Ақырында ол онымен келісімшартын бұзды. Ашуға буырқанған Кареу дель Риоға келісімшартты бұзды деген айыппен қылмыстық іс қозғады. United Artists компаниясының адвокаттарының кеңесімен дель Рио соттан тыс келісімге келді, өтемақы төледі. Бұл келісімге қарамастан, Кареу оған қарсы науқан бастады. Оны басып озу үшін ол Лупе Велес қатысуымен "Қайта тірілу" фильмінің жаңа дыбыстық нұсқасын түсірді, оны дель Риомен бәсекелес деп есептеді. Кареуден кәсіби тұрғыдан ажырасып, дель Рио өзінің алғашқы дыбыстық фильмін түсіруге дайын болды: "Жаман қыз" (1930), режиссері Джордж Фитцморис. Фильм мамыр айында үлкен сәттілікпен шықты. Сыншылар дель Рионың ағылшын тілінде әдемі акцентпен сөйлей және ән айта алатынын айтты. Ол дыбысты фильмдерге лайықты жұлдыз болды.

In early 1925, the painter Adolfo Best Maugard, close friend of del Río and her husband, visited their home and with him was an American filmmaker Edwin Carewe, an influential director at First National Pictures, who was in Mexico for the wedding of actors Bert Lytell and Claire Windsor. Carewe was fascinated with del Río and became determined to have her, so he invited the couple to work in Hollywood. He convinced Jaime, saying he could turn his wife into a movie star, “The female equivalent of Rudolph Valentino.” Jaime thought that this proposal was a response to their economic needs. Deep down, he could also fulfill his old dream of writing screenplays in Hollywood. Breaking with all the canons of Mexican society at that time and against their families wishes, they journeyed by train to the United States to start a career in film within that country. They arrived in Hollywood on 27 August of that year, where del Río was contracted by Carewe and he began to act as her agent, manager, producer and director. Her name was shortened to ‘Dolores Del Rio’ (with an incorrect capital ‘D’ in the word ‘del’). Seeking to get her wide public attention, Carewe made a report dedicated to del Río in the major magazines in Hollywood which said:

She made her film debut in Joanna (1925), directed by Carewe and released that year. In the film del Río plays the role of Carlotta De Silva, a vamp of Spanish Brazilian origin, but she appeared for only five minutes. While continuing with his advertising campaign for del Río, Carewe cast her in a secondary role in the film High Steppers (1926), starring Mary Astor. In the same year, Carl Laemmle, the head of Universal Studios, cast del Río in the comedy The Whole Town's Talking. These films were not big hits, but helped increase her profile with the movie going public. Del Rio got her first starring role in the comedy Pals First (1926) also directed by Carewe. In 1926, the filmmaker Raoul Walsh called del Río to cast her in the war film What Price Glory?. The film was a commercial success, becoming the second highest grossing title of the year, grossing nearly $2 million in the United States alone. That same year, thanks to the remarkable progress in her career, she was selected as one of the WAMPAS Baby Stars of 1926, along with fellow newcomers Joan Crawford, Mary Astor, Janet Gaynor, Fay Wray and others. In 1927, United Artists became interested in del Río's career and signed a contract with her and Carewe. Under the production of the studio, the film Resurrection (1927), was filmed. Rod La Rocque was chosen to play her co star. Due to the success of the film, del Río quickly began shooting The Loves of Carmen, again directed by Raoul Walsh. In 1928, del Río filmed No Other Woman (1928), directed by Lou Tellegen. When actress Renée Adorée began to show symptoms of tuberculosis, del Río was selected for the lead role of the MGM film The Trail of '98, directed by Clarence Brown. The film was a huge success and brought favorable reviews from critics. Also in 1928, she was hired again by United Artists for the third film version of the successful novel Ramona, directed again by Carewe. The success of the film was helped by the same name musical theme, written by L. Wolfe Gilbert and recorded by del Río. Ramona was the first United Artists film with synchronized sound and it is also one of the first Hollywood films to feature a soundtrack. In late 1928, Hollywood was concerned with the conversion to sound films. On 29 March, at Mary Pickford's bungalow, United Artists brought together Pickford, del Río, Douglas Fairbanks, Charles Chaplin, Norma Talmadge, Gloria Swanson, John Barrymore, and D. W. Griffith to speak on the radio show The Dodge Brothers Hour to prove they could meet the challenge of talking movies. Del Río surprised the audience by singing ‘Ramona’ proving to be an actress with the skills needed for sound cinema. Although her career blossomed, her personal life was turbulent. Her marriage to Jaime Martínez ended in 1928. After a brief separation, Dolores filed for divorce. Six months later, she received news that Jaime had died in Germany. As if this were not enough, del Río had to suffer incessant harassment from her discoverer, Edwin Carewe, who did not cease in his attempt to conquer her. Del Río never felt attracted to Carewe. She only felt gratitude for his support and his romantic advances began to bother her. In the same year, del Rio made her third film with Raoul Walsh, The Red Dance (1928). Her next project was Evangeline (1929) a new production of United Artists also directed by Carewe and inspired by the epic poem by Henry Wadsworth Longfellow. The film was accompanied again by a theme song written by Al Jolson and Billy Rose and played by del Río. Like Ramona, the film was released with a Vitaphone disc selection of dialogue, music and sound effects. Edwin Carewe still had ambitions to marry del Río, with the intent that they become a famous Hollywood couple. Carewe prepared his divorce from his wife Mary Atkin and seeded false rumors about a romance with del Río in campaigns of his films. During the filming of Evangeline, del Río considered separating professionally from Carewe, seeking support and advice from United Artists lawyers, since Carewe had an exclusivity contract signed by her. In New York, following the successful premiere of Evangeline, and upon recommendation of the firm's lawyers, del Río declared to the reporters: "Mr. Carewe and I are just friends and companions in the art of the cinema. I will not marry Mr. Carewe." Eventually, she canceled her contract with him. Furious, Carewe filed criminal charges against del Río alleging breach of contract. Advised by United Artists lawyers, del Río reached an agreement with Carewe out of court, paying compensation. In spite of this settlement, Carewe started a campaign against her. In order to eclipse her, he filmed a new sound version of Resurrection starring Lupe Vélez, another popular Mexican film star and with whom the public assumed that del Río had a rivalry. Having finally broken off professionally from Carewe, del Río was prepared for the filming of her first talkie: The Bad One, directed by George Fitzmaurice. The film was released in June 1930 with great success. Critics said that del Río could speak and sing in English with a charming accent. She was a suitable star for the talkies.

1930-1936: Дыбысты фильмдерге көшу

1930 жылы дель Рио Хёрст сарайында өткен кеште Metro Goldwyn Mayer арт-директоры және Голливудтағы ең беделді адамдардың бірі – Седрик Гиббонспен танысты. Екеуі 1930 жылдың 6 тамызында үйленді. Некеге тұрғаннан кейін көп ұзамай дель Рио ауыр бүйрек инфекциясына шалдықты. Дәрігерлер ұзақ төсек режимін ұсынды. Бұл United Artists компаниясымен жасалған келісімшартының бұзылуына әкелді, себебі студия актрисалар жұмыс істемесе, пайда табуы мүмкін емес деп есептеді. Денсаулығы жақсарғаннан кейін, ол RKO Pictures компаниясының эксклюзивті жұлдызы ретінде продюсер Дэвид О. Селзникке жұмысқа қабылданды. Студиямен бірлесе түсірген алғашқы фильмі – 1931 жылы шыққан Герберт Бренонның «Рионың қызы» фильмі. 1932 жылы Селзник режиссер Кинг Видорға жаңа және амбициялық жобаны тапсырды. Селзник Видорға: «Мен дель Рио мен Джоэл МакКреаны Оңтүстік теңіздердегі махаббат оқиғасында көргім келеді. Фильмге арналған сюжеті көп емес, бірақ оның дель Рио жанартауға секіріп аяқталуын қадағалаңыз» деді. «Жан құсы» (1932) фильмі Гавайиде түсірілді, дель Рио полинезиялық сұлулыққа айналды. Фильмнің премьерасы 1932 жылдың 13 қыркүйегінде Нью-Йоркте өтті, және ол марапатталған сынға ие болды. «Жан құсы» дель Рионың батыл киімдері, сондай-ақ ашық суға түсу көрінісіне байланысты қызықты пікірлер тудырды. Бұл фильм өндіріс кодексі қатаң түрде сақталмаған кезде түсірілді. RKO күткен нәтижеге қол жеткізгендіктен, 1933 жылы олар дель Рионың тағы бір фильмде түсуін шешті – Торнтон Фриландтың «Риоға ұшу» атты музыкалық комедиясы. Осы фильмде Фред Астер мен Джинджер Роджерс алғаш рет би серіктестері ретінде пайда болды. Фильмде дель Рио Фред Астермен «Айшығындағы орхидеялар» атты күрделі би нөмірінде ойнады. Осы фильмде дель Рио экранда екі бөліктен тұратын әйелдердің суға түсу костюмін киген алғашқы белгілі актриса болды. Седрик Гиббонс Metro Goldwyn Mayer компаниясындағы беделін пайдаланып, дель Риоға 1940 жылы шыққан «Дакотадан келген адам» фильміндегі басты рөлді алды. Бірақ студиядағы лауазымына қарамастан, Гиббонс әйеліне жоғары беделге қол жеткізуге көмектесе алмады, өйткені сол кезде компанияның басты тұлғалары Гарбо, Норма Ширер, Джоан Кроуфорд және Жан Харлоу болды. Студия басшылары дель Рионың сұлулығына таң қалды, бірақ оның мансабы оларды қызықтырмады, себебі сол кезде латын жұлдыздары студияда көзге түсуге көп мүмкіндіктерге ие болған жоқ. Ол «кассалық у» деп аталатын тізімге енгізілді (Кроуфорд, Гарбо, Кэтрин Хепбёрн, Марлен Дитрих, Мэй Уэст және басқалар сияқты жұлдыздармен бірге). Бұл тізімді Лос-Анджелес газеттеріне тәуелсіз кинотеатр ұсынды, оның пікірінше, бұл жұлдыздардың жоғары жалақысы мен көпшілік назары олардың фильмдерінің билет сатылымын арттырмады. Мансабының төмендеу кезеңінде оның Гиббонспен некесі дағдарысқа ұшырады, және екеуі біртіндеп алыстады. 1940 жылы дель Рио актер және режиссер Орсон Уэллспен Даррил Занук ұйымдастырған кеште танысты. Екеуі бір-біріне тартылып, жасырын қарым-қатынас бастады, бұл оның Гиббонстан ажырасуына себеп болды. Мансабын қайта жандандырудың жолдарын іздеп жүрген ол Уэллстің АҚШ бойынша гастрольдік көрсетілімдеріне, радиодағы жұмыстарына және Меркурий театрындағы өнерлеріне қатысты. Дель Рио «Азамат Кейн» (1941) фильмінің түсірілімі мен дау-дамай кезінде оның қасында болды. Бүгінде шедевр саналатын бұл фильм медиа магнаты Уильям Рэндольф Херстке ашық сын айту арқылы медиада қызу пікір тудырды, ол Орсонның жобаларын бойкоттауды бастады. 1942 жылдың басында ол Норман Фостердің режиссерлігімен және Уэллстің продюсерлігімен «Қорқынышқа саяхат» (1943 жылы шыққан) фильмінде жұмыс істей бастады. «Азамат Кейн» скандалының ортасында Уэллспен болған қарым-қатынасы оған әсер етті, өйткені оның кейіпкері фильмде күрт қысқартылды. Нельсон Рокфеллер, «Жақсы көрші» саясатын жүргізуші (сонымен қатар, RKO компаниясымен отбасылық инвестициялары арқылы байланысқан) Уэллсті Оңтүстік Америкаға американдықтарға қарсы фашистік пропагандаға қарсы тұру үшін ізгі ниет елшісі ретінде саяхатқа шақырды. Уэллс төрт күннен кейін фильмді тастап, өзінің ізгі ниет сапары аясында Рио-де-Жанейроға барды. Уэллс Рио-де-Жанейродағы карнавалды түсіруге қатысып, той-қуанышқа берілді, және бұл туралы жаңалықтар АҚШ-қа жетті. Нашар сезімге бой алған және ашуланған дель Рио Уэллспен қарым-қатынасын тоқтатуды шешті, бірақ ол жіберген телеграммаға жауап алмады. Бірнеше аптадан кейін оның әкесі Мексикада қайтыс болды. Осы жеке және кәсіби дағдарыстарға байланысты ол Мексикаға қайтуды шешті, және былай деді:

In 1930, del Río met Cedric Gibbons, an art director at Metro Goldwyn Mayer and one of the most influential men in Hollywood, at a party at Hearst Castle. The couple began a romance and married on August 6, 1930. Shortly after her marriage, del Río fell seriously ill with a severe kidney infection. The doctors recommended long bed rest. This caused the end of her contract with United Artists because the studio considered that if actresses were inactive they were not profitable. When she regained her health, she was hired exclusively by the producer David O. Selznick as an exclusive star of RKO Pictures. Her first film with the studio was Girl of the Rio released in 1931, and directed by Herbert Brenon. In 1932, Selznick entrusted filmmaker King Vidor with a new and ambitious project. Selznick told Vidor: "I want del Río and Joel McCrea in a love story in the South Seas. I didn't have much of a story for the film, but be sure that it ends with del Río jumping into a volcano." The film Bird of Paradise (1932) was shot in Hawaii and del Río became a beautiful Polynesian native. The film premiered on 13 September 1932 in New York, earning rave reviews. Bird of Paradise became somewhat controversial due to del Rio's daring costumes, as well as a revealing swimming scene. This film was made before the Production Code was strictly enforced. As RKO got the result they expected, in 1933 they quickly decided to have del Rio do another film, a musical comedy directed by Thornton Freeland: Flying Down to Rio. In the film, Fred Astaire and Ginger Rogers first appeared as dance partners. It featured del Río opposite Fred Astaire in an intricate dance number called Orchids in the Moonlight. In this film, del Rio became the first major actress to wear a two piece women's bathing suit on screen. Cedric Gibbons used his influence with Metro Goldwyn Mayer and gained for del Río the main female role in the 1940 film The Man from Dakota. But despite his position in the studio, Gibbons was never able to help his wife achieve a higher profile, as the main figures of that company at the time were Garbo, Norma Shearer, Joan Crawford and Jean Harlow. Studio executives admired del Río's beauty, but her career did not interest them, as at the time, Latin stars had few opportunities to shine at the studio. She was put on a list entitled "box office poison", (along with stars like Crawford, Garbo, Katharine Hepburn, Marlene Dietrich, Mae West and others). The list was submitted to Los Angeles newspapers by an independent movie theater whose point was that these stars' high salaries and public prominence did not counteract the low ticket sales for their movies. Amid the decline of her career, her marriage with Gibbons began to experience a crisis and the two began to drift apart. In 1940 del Río met actor and filmmaker Orson Welles at a party organized by Darryl Zanuck. The couple felt a mutual attraction and began a discreet affair, which caused her divorce from Gibbons. While looking for ways to resume her career, she accompanied Welles in his shows across the United States, in works on radio and performances at the Mercury Theatre. Del Río was at his side during the filming and controversy of Citizen Kane (1941). The film, considered a masterpiece today, caused a media scandal by directing open criticism against the media magnate William Randolph Hearst, who began to boycott Orson's projects. At the beginning of 1942, she started working on Journey into Fear (released in 1943) with Norman Foster as director and Welles as producer. Her relationship with Welles, in the midst of the Citizen Kane scandal, somehow affected her, as her character was drastically reduced in the film. Nelson Rockefeller, in charge of the Good Neighbor policy (and also associated with RKO through his family investments), hired Welles to visit South America as an ambassador of goodwill to counter fascist propaganda about Americans. Welles left the film four days later and traveled to Rio de Janeiro as part of his goodwill tour. Welles, involved in filming the carnival in Rio de Janeiro, falling into the party and excesses, and the news came soon to the United States. Offended and outraged, del Río decided to end her relationship with Welles through a telegram that he never answered. Weeks later, her father died in Mexico. Due to these personal and professional crises, she decided to return to Mexico, commenting:

19431959: Мексика киносы

Дель Рио 1930-жылдардың аяғынан бастап мексикалық кинорежиссерлердің іздеуіне ие болды. Ол мексикалық «La Noche de los Mayas» және «Santa» фильмдерінде ойнауға үміттенген. Соңғысының сценарийін түзетуге Орсон Уэллс көмектесті. Алайда, мексикалық киноға кіру үшін дель Рионың экономикалық жағдайы қолайлы болмады. Сондай-ақ, ол мексикалық өнер мен мәдениет қайраткерлерімен (Диего Ривера мен Фрида Кало сияқты) достық қарым-қатынас орнатты. Уэллспен қарым-қатынасын үзгеннен кейін, дель Рио Мексикаға оралды. Өз еліне оралғаннан кейін, дель Рио киноға ұсыныстар тыңдай бастады. Мексикалық режиссер Эмилио «Эль Индио» Фернандес оны «Флор Сильвестр» (1943) фильмінде шақырды. Фернандес оның үлкен құрметіне бөленіп, оны режиссерлікке дайындауға асықты. «Flor silvestre» – дель Рионың испан тіліндегі алғашқы фильмі. Фильмде Фернандес, оператор Габриэль Фигероа, сценарист Маурисио Магдалено және дель Рио мен Педро Армендариз жұлдыздар ретінде сәтті киноэкипаж жиналды. Фильм үлкен табысқа қол жеткізді және актриса ретінде беделін сақтауға мүмкіндік берді. Кейіннен дель Рио мен Фернандес киножұмыскерлері «María Candelaria» фильмін түсірді. Фильм өз халқының жек көретін Ксочимилко көл аймағындағы жергілікті әйел туралы әңгімелейді. Фернандес сюжеттің түпнұсқа нұсқасын 13 салфеткаға ресторанда отырғанда жазғанын айтты. Ол дель Риоға ғашық болғандықтан, оған туған күніне сыйлық сатып алуға мүмкіндігі болмағандықтан, уайымдаған. Алайда фильм түсірілім кезінде жанжал туындады. Фернандес дель Риоға деген махаббатын жасыра алмады және оның ұсыныстарын қабылдамауына байланысты ол өте талапшыл және қатыгез бола бастады. Дель Рио үлкен кәсібилік танытып, бірнеше рет фильмді тастау туралы қауіп-қатерге қарамастан, түсірілімді аяқтады. «María Candelaria» – Канн халықаралық кинофестивалінде көрсетіліп, Гран-при (қазіргі Palme d'Or) сыйлығын жеңіп алған алғашқы мексикалық фильм. Мексика армиясының наразылығына байланысты фильмге тыйым салынады, өйткені фильм Мексика қарулы күштеріне кірген қылмыстық топ туралы әңгімелейді. Бұл жанжалдар фильмнің кассалық табысына септігін тигізді. Оның актерлік қабілеті Мексика кино академиясының марапатына ие болды және ол ең үздік әйел актер үшін күміс Ариэль сыйлығын алды. «Bugambilia» (1944) Фернандес режиссерлік еткен төртінші фильмі болды. Дель Рио режиссердің махаббатқа деген ұсыныстарына жауап бермегендіктен, «Bugambilia» түсірілімі режиссердің көңіл-күйінің өзгеруіне және дель Рионың фильмнен кетуімен үнемі қорқытуларына төзуге мәжбүр болған команданың қалған бөлігі үшін де азапқа айналды. 1945 жылдың қаңтар айында фильм аяқталғаннан кейін, дель Рио Фернандеспен ешқашан жұмыс істемейтінін мәлімдеді. 1945 жылы дель Рио Фернандо де Фуэнтес режиссерімен түсірген «La selva de fuego» (1945) фильмін түсірді. Бұл фильмнің сценарийі оған қателікпен, бүлінген хабарлардың арқасында келіп жетті. Фильм Мексиканың тағы бір танымал кино жұлдызы Мария Феликс үшін арнайы түсірілген болатын. Феликс сол арада «Dizziness» (1946) сценариін алды, бұл фильм бастапқыда дель Рио үшін жасалған. Екі жұлдыз қателіктерін түсінген соң сценарийлерді қайтарудан бас тартты. Дель Рио өзінің Голливудтағы секс-символ ретінде өмір сүрген уақытын еске түсіріп, оятатын костюммен мақтан тұтатын. Осы оқиғадан кейін баспасөзде дель Рио мен Феликс арасындағы қақтығыстың болуы туралы болжамдар айтыла бастады. Эмилио Фернандеспен фильмдегі әріптестігін тоқтатқаннан кейін, дель Рио режиссер Роберто Гавальдонмен фильмдегі серіктестікті бастады. Дель Рио 1946 жылы Гавальдонның режиссерлігімен түсірілген алғашқы фильмі – «La Otra» фильмінде егіз қыздардың рөлін ойнады. Бұл фильм кейінірек 1964 жылы Бетт Дэвис ойнаған «Dead Ringer» фильмінің суреті болды. 1947 жылы фильм режиссері Джон Форд дель Рионы грам Гриннің «Қуат пен даңқ» романын экрандаған «The Fugitive» фильмінде қашқан діни қызметкерге (Генри Фонда) ғашық болған жергілікті әйелдің рөлін ойнауға шақырды. Фильм Мексикада түсірілді, сонымен қатар Эмилио Фернандес продюсер ретінде қызмет етті. Бірақ фильм түсірілудің басынан бастап, Америка Құрама Штаттарында оны коммунизмді насихаттаушы деп айыптап, дау тудырды. Дель Рио «коммунистік жоба» деп аталатын іске қатысқаны үшін тағы да шабуылға ұшырады. «The Fugitive» фильмінің түсірілімінен кейін дель Рио Аргентинаға барып, Луис Саславскийдің режиссерлігімен Оскар Уайльдтың «Леди Виндермирдің күйшісі» фильмінің экранизациясын түсірді. Буэнос-Айрестегі түсірілім кезінде дель Рионы бірінші ханым Эвита Перонның өзі іздеп келді. Перон дель Рионы шайға шақырды, бірақ дель Рио түсірілім кестесіне байланысты бас тартты. Ертесі күні үкімет фильм индустриясын толығымен жабу туралы бұйрық шығарды, сонда ғана дель Рио Перон ханыммен шай іше алатын болды. Бірақ дель Рионың Эвитамен болған достығы Голливудтың коммунизмді аулаушыларына да ұнамады. Аргентинадағы Хедда Хоппермен сұхбатта дель Рио өзінің соңғы екі фильміне байланысты туындаған дауға алаңдамайтынын мәлімдеді. Хоппердің сөзінше, «Дель Рио дау фильмдердің пайдасына миллиондаған доллар қосты» деді. Дель Рио Эмилио Фернандес және оның киноэкипажымен «La Malquerida» (1949) фильмінде қайта жұмыс істеуге келісті. Фильм испан жазушысы Хасинто Бенавентенің романына негізделген. Дель Рио Раймунда рөлін сомдағаны үшін жақсы пікірлер алды, ол ер адамға деген махаббат үшін өзінің қызымен бетпе-бет келді. Оның қызының рөлін актриса Колумба Домингес ойнады. Домингес Фернандестің жаңа романдық серігі болды, бұл жағдай түсірілім алаңында шиеленіс тудырды және баспасөздің болжамдарын қозғады. 1949 жылы дель Рио Акапулькода америкалық миллионер Льюис А. Райлимен кездесті. Райли 1930-жылдары мен 1940-жылдары Голливудтағы «Hollywood Canteen» ынтымақтастығымен және Бетт Дэвиспен болған шағын романымен танымал болды. Олардың арасында махаббат оянды. Сол жылы дель Рионың туысы, белсенді және феминист Мария Асунсоло одан «әлемдік бейбітшілік конференциясы» үшін құжатқа қол қоюын сұрады. Дель Рио бұл құжаттың оны халықаралық коммунизмді қолдайтын адам ретінде көрсетіп беретінін ешқашан ойламаған. Дель Рио Бенито Перес Гальдостың романына негізделген «Doña Perfecta» (1951) фильмінде түсті. Осы жұмысы үшін ол екінші күміс Ариэль сыйлығын жеңіп алды. Гавальдон оны «El Niño y la Niebla» (1953) фильмінде тағы да режиссерлік етті. Оның психикалық тұрақсыздықпен күресіп жүрген қатты қорғаушы ана рөлі сыншылардың мақтауына ие болды және ол үшін үшінші күміс Ариэль сыйлығымен марапатталды. 1954 жылы дель Рио 20th Century Fox компаниясының «Broken Lance» фильмінде Спенсер Трейси кейіпкерінің әйелі рөлінде түсуге шақырылды. Бірақ АҚШ үкіметі оның АҚШ-та жұмыс істеуіне рұқсат бермеді, оны халықаралық коммунизмге көңіл бөлгені үшін айыптады. Оның әлемдік бейбітшілікке қолдау білдірген құжаты, сондай-ақ Диего Ривера мен Фрида Кало сияқты ашық коммунист деп саналатын тұлғалармен болған байланыстары және Орсон Уэллспен бұрынғы қарым-қатынасы АҚШ-та коммунизмге деген ықыластың белгісі ретінде қарастырылды. Сол жылы ол Льюис Райлимен Нью-Йоркте жекелеген салтанатта үйленді. Оның теледидардағы соңғы пайда болуы 1970 жылы «Marcus Welby, M. D.» эпизодында болды.

Del Río had been sought by Mexican film directors since the late 1930s. She was considered to star in the Mexican films La Noche de los Mayas and Santa. Of the latter, Orson Welles himself helped correct the script. But economic circumstances were not favorable for the entry of del Río to the Mexican cinema. She also maintained friendly ties with figures of Mexican art and culture (such as Diego Rivera and Frida Kahlo). After breaking off her relationship with Welles, del Río returned to Mexico. As soon as she returned to her country, del Río began to listen to movie offers. Mexican filmmaker Emilio "El Indio" Fernández invited her to film Flor silvestre (1943). Fernandez was a great admirer and he was eager to direct her. Flor silvestre was del Río's first Spanish language film. The film gathers a successful film crew consisting of Fernandez, the cinematographer Gabriel Figueroa, the screenwriter Mauricio Magdaleno and del Río and Pedro Armendariz as the stars. The film was a huge box office success and allowed del Río to maintain her prestige as an actress. Subsequently, del Río and Fernández’ film crew filmed María Candelaria. The film tells the story of a native indigenous woman from the lake region of Xochimilco, who is despised by her people. Fernández has said that he wrote an original version of the plot on 13 napkins while sitting in a restaurant. He was anxious because he was in love with del Río and could not afford to buy her a birthday present. However, there were tense moments during the filming of the film. Fernández could not hide his love for del Río and, faced with her rejection of his advances, he began to be very demanding and violent. Del Río showed great professionalism and finished filming, despite several threats to abandon the film. María Candelaria was the first Mexican film to be screened at the Cannes International Film Festival where it won the Grand Prix (now known as the Palme d'Or) becoming the first Latin American film to do so. The film was about to be banned due to protests from the Mexican army, because the film spoke of a criminal gang infiltrated in the Mexican armed forces. These controversies ensured the film's box office success. Her performance as an actress was recognized by the Mexican Film Academy and she received the Silver Ariel Award for Best Actress. Bugambilia (1944) was her fourth movie directed by Fernández. As del Rio did not respond to the director's love advances, Bugambilia filming became a torture for both and for the rest of the team, who had to endure the mood swings of the director and the constant threats of del Río leaving the film. When the film was completed in January 1945, del Río announced that she would never again work with Fernández. In 1945, del Río filmed La selva de fuego (1945) directed by Fernando de Fuentes. The script of this film came to her in error, because of a confused messaging. The film had been specially created for María Félix, another notable Mexican movie star. Félix meanwhile, received the script for Dizziness (1946), a film originally created for del Río. When the two stars realized the mistake they refused to return the scripts. Del Río was fascinated by playing a different character in which she showed off with a provocative costume, remembering her time as a sex symbol in Hollywood. Because of this anecdote the press began speculating a strong rivalry between del Río and Felix. After breaking off her film collaboration with Emilio Fernández, del Río began a film partnership with director Roberto Gavaldón. Del Río plays twin sisters in the film La Otra (1946), her first film under Gavaldón's direction. This film later inspired the movie Dead Ringer, starring Bette Davis in 1964. In 1947, del Río was invited by the film director John Ford to play the role of an indigenous woman who falls in love with a fugitive priest (Henry Fonda) in the film The Fugitive, an adaptation of the novel The Power and the Glory by Graham Greene. The movie was filmed in Mexico and Emilio Fernández also served as associate producer. But from the beginning of its filming, the film caused controversy in the United States, accusing it of being a promoter of communism. Del Río was attacked again for having taken part in what was being called "a communist project". After the filming of The Fugitive, del Río traveled to Argentina to film Story of a Bad Woman (Historia de una mala mujer, 1948), a film adaptation of the Oscar Wilde's Lady Windermere's Fan, directed by Luis Saslavsky. While shooting in Buenos Aires, del Río was pursued by none other than First Lady Evita Peron. Peron invited del Río to tea, but del Río declined because of her filmmaking schedule. The next day, the government issued an order that the film industry was to shut down completely so del Río could have tea with Mrs. Peron. But her friendship with Evita was not viewed favorably by Hollywood's communist hunters either. In an interview with Hedda Hopper from Argentina, del Río claimed to be unconcerned about the controversy surrounding her two last films. According to Hopper, "Del Río said controversy added millions of dollars to the profit of the pictures". Del Río accepted working again with Emilio Fernández and her film team in the film La Malquerida (1949). The film is based on the novel of the Spanish writer Jacinto Benavente. Del Río gained good notices for her portrayal of Raymunda, a woman confronted by her own daughter for the love of a man. The role of her daughter was played by actress Columba Dominguez. Domínguez was Fernández's new romantic partner, and this situation caused tension on the set and speculation from the press. In 1949, del Río met the American millionaire Lewis A. Riley in Acapulco. Riley was well known in Hollywood in the 1930s and 1940s for his collaboration with the Hollywood Canteen and his brief romance with Bette Davis. They started a romance. That same year, del Río's cousin, activist and feminist Maria Asúnsolo, asked her to sign a document for a ‘conference for the world peace’. Del Río never imagined that this document would point her out again as a supporter of international communism. Del Río starred in Doña Perfecta (1951), based on the novel by Benito Perez Galdos. For this work she won her second Silver Ariel Award for Best Actress. Gavaldón directed her again in the film El Niño y la Niebla (1953). Her portrayal of an overprotective mother with a mental instability attracted critical acclaim and she was honored with her third Silver Ariel Award. In 1954, del Río was slated to appear as the wife of Spencer Tracy's character in the 20th Century Fox film Broken Lance. But the U. S. government denied her permission to work in the United States, accusing her of being sympathetic to international communism. The document signed by her cheering for world peace, as well as her links with figures openly communist (as Diego Rivera and Frida Kahlo were) and her past relationship with Orson Welles, had been interpreted in the United States as sympathy with communism. That same year, she married Lewis Riley in a private ceremony in New York. Her last appearance on television was in a 1970 episode of Marcus Welby, M. D

Қарым-қатынастар

1921 жылы Хайме Мартинес дель Риомен үйленді. Оның некесі 1928 жылы аяқталды. Жұбайлардың арасындағы келіспеушіліктер Голливудқа көшкеннен кейін туды. Мексикада ол Хайме Мартинес дель Рионың әйелі болған, бірақ Голливудта Хайме киножұлдыздың күйеуіне айналды. Түсік тастауының салдарынан туған ауыр жағдай некелік қиындықтарға себеп болды және дель Риоға бала тумауға кеңес берілді. Ұзаққа соқпағандағы үзілістен кейін Долорес ажырасуға өтініш берді. Алты айдан соң ол Хайме Германияда қайтыс болғанын естіді. 1930 жылы дель Рио Хёрст сарайында өткен кеште Metro Goldwyn Mayer арт-директоры және Голливудтағы ең беделді адамдардың бірі – Седрик Гиббонспен танысты. Олардың арасында романтикалық қарым-қатынас туды және 1930 жылдың 6 тамызында олар үйленді. Дель Рио мен Гиббонс 1930-жылдардың басында Голливудтың ең танымал жұптарының бірі болды. Олар 757 Kingman Avenue мекенжайындағы, Тихоокеандық Палисадалардың Rustic Canyon ауданындағы Art Deco стиліндегі үйлерінде "жексенбілік түскі ас" жиындарын ұйымдастырды. Көптеген атақты адамдар, соның ішінде Марлен Дитрих, Грета Гарбо, Гэри Купер және Кэри Грант теннис ойнап немесе бассейнде жүзіп, осы жиындарға қатысты. 1941 жылы жұбайлар ажырасып кетті. Ажырасу кезінде дель Рио судьяға жұмыстағы міндеттемелеріне байланысты күйеуімен арадағы қарым-қатынастың суықтап, алыстағанын айтты. 1949 жылы ол Акапулькода американдық миллионер Льюис А. Райлимен танысты. Райли 1940-жылдары Голливуд киносында екінші дүниежүзілік соғысқа көмек көрсету мақсатында киножұлдыздар құрған Голливуд кантонының мүшесі ретінде танымал болды. Сол кезде Райли Бетт Дэвиспен құпия қарым-қатынаста болды. Дель Рио мен Райлидің арасында романтикалық қарым-қатынас туды. 1959 жылы олар он жылдық қарым-қатынастан кейін Нью-Йоркте үйленді. Олар 1983 жылы қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді. Жазушы Эрих Мария Ремарк, кинопродюсер Арчибальдо Бернс және актер Тито Юнко да олардың таныстары болды. Мексикалық режиссер Эмилио Фернандес оның жанкүйерлерінің бірі болды. Ол дель Рионың бірнеше голливудтық фильмдерінде тек оның жанында болу үшін эпизодтық рөлдерде ойнағанын айтты. Дель Рионың сұлулығы мен әдемілігі оған терең әсер еткен. Фернандес былай деді: "Мен оған ғашық болдым, бірақ ол мені ешқашан мойындамады. Мен оны шынайы құлшылықпен жақсы көретінмін".

Del Río married Jaime Martínez del Río in 1921. Her marriage ended in 1928. The differences between the couple emerged after settling in Hollywood. In Mexico she had been the wife of Jaime Martinez del Río, but in Hollywood Jaime became husband of a movie star. The trauma of a miscarriage added to the marital difficulties and del Río was advised not to have children. After a brief separation, Dolores filed for divorce. Six months later, she received news that Jaime had died in Germany. In 1930, del Río met Cedric Gibbons, an art director at Metro Goldwyn Mayer and one of the most influential men in Hollywood, at a party at Hearst Castle. The couple began a romance and finally married on August 6, 1930. The del Rio Gibbons were one of the most famous couples of Hollywood in the early thirties. They organized 'Sunday brunches' in their Art Deco house at 757 Kingman Avenue in the Rustic Canyon neighborhood of Pacific Palisades. Many celebrities would attend and play tennis or swim in the pool including Marlene Dietrich, Greta Garbo, Gary Cooper and Cary Grant. The couple divorced in 1941. Del Río alleged before the judge in her divorce that her relationship with her husband had become cold and distant due to their work commitments. In 1949 she met the American millionaire Lewis A. Riley in Acapulco. Riley was known in the Hollywood cinema in the forties for being a member of the Hollywood Canteen, an organization created by movie stars to support relief efforts in World War II. At that time Riley was engaged in a torrid affair with Bette Davis. Del Río and Riley started a romance. In 1959, the couple married in New York after ten years of relationship. They remained together until her death in 1983. writer Erich Maria Remarque, film producer Archibaldo Burns, and actor Tito Junco. Mexican filmmaker Emilio Fernández was one of her admirers. He said that he had appeared as an extra in several films of del Río in Hollywood just to be near her. The beauty and elegance of del Río had impressed him deeply. Fernández said: "I fell in love with her, but she always ignored me. I adored her really I adored her."

Орсон Уэллс

Дель Рио актер және режиссер Орсон Уэллске Даррил Занук ұйымдастырған қонақта кездесті. Олар бір-біріне тартылып, жасырын түрде бір-бірімен қарым-қатынас жасай бастады. Уэллс оны жасөспірім кезінен бері жақсы көретін. Ол: "Осы кезде мен оған ғашық болдым", - деп мәлімдеді. Кейінірек ол: "Ол менің өмірімді өзгертті", - деді. Дель Рио ажырасуға өтініш бергеннен кейін, ол өзін Уэллстің хаотикалық әлеміне тастап, оның ақыл-ойы "ешкімге, тіпті Шекспирге де тең келмейді" деп санайды. Веллс те солай мақтады. "Ол өте мейірімді өмір сүреді. Айналасындағылардың бәрі оны жақсы көреді. Ол - әңгімелесуге мұқтаждық сезінбей бірге бола алатын жалғыз қыз. Бірақ ол қалағанда ғана сөйлеседі". Citizen Kane фильмінің түсірілімінде дель Рио жиі қиын Уэллстің қасында болып, оны басын қабырғаға соғып, оны тыныштандырып, Декседринді пайдаланғанда ұйқысыздықпен күресті. Уэллс пен Хейворттың қызы Ребекка Уэллс өзінің 18 жасқа толған күні Долореспен кездесу үшін Мексикаға баруды қалайтынын білдірді. 1962 жылы Долорес оны Акапулькодағы үйіне қабылдады. Кездесуден кейін Ребекка былай деді: "Әкем Долоресті өмірінің ең үлкен махаббаты деп санады. Ол - менің отбасымның тарихындағы тірі аңыз". Ребекканың айтуынша, Уэллс өмірінің соңына дейін дель Риоға деген құмарлықты сезінген. Өмірінің қалған кезінде дель Рио екі әдемі қисық көзді (оларды Долорестің көзі деп оңай анықтауға болады) және "әрқашан" деген сөзді жазған және "Орсон" деген қол қойылған баннерді суреттеп тұрған көгершінді бейнелеген картаны сақтады. Алайда дель Рионың беделі белгілі және құрметтелетін, сондықтан Велез бұған назар аудармай қалмады. Велес тамаша костюмдерді киіп жүрді, бірақ ешқашан дель Рионың ең жоғары сәніне жетпеді. Велес танымал болды, көптеген достары мен жанкүйерлері болды, бірақ ол ешқашан Голливудтағы әлеуметтік шеңберге қатысқан жоқ, онда дель Рио ешқандай шектеусіз қабылданды. Велес дель Рио туралы жаман сөз айтты, бірақ дель Рио оның есімін ешқашан қорлайтын сөзбен атамады. Вилез, әрине, екеуі Голливудта танысқан жылдары Дель Рионың табысына ренжіген. Мексика киносының тағы бір табысты актрисасы Мария Феликс пен дель Рионың арасындағы қақтығыстың күшті екендігі туралы медиа-ақпараттар айтылды. Феликс өзінің өмірбаянында былай дейді: "Долореспен менің ешқандай бәсекелесім жоқ. Керісінше. Біз достар едік, бір-бірімізге әрдайым құрметпен қарадық. Біз мүлдем басқаша едік. Ол - ақылға қонымды, қызықты, істі жеңіл атқаратын, ал мен - күшті, менмен, билеушімін". Феликс басқа бір сұхбатында былай деді: "Долорес дель Рио керемет әйел еді. Ол өзін ханшайымдай ұстады. Өте ақылды және өте күлкілі әйел. Мен оны қатты бағалаймын және ол туралы жақсы естеліктер қалдырамын".

Del Río met actor and filmmaker Orson Welles at a party organized by Darryl Zanuck. The couple felt a mutual attraction and began a discreet affair. Welles had been infatuated with her since adolescence. He declared: "That's when I fell in love with her". He later said: "She changed my life". After del Río filed for divorce, she threw herself into Welles' chaotic world, considering his intellect "second to none, not even Shakespeare." Welles was equally complimentary. "She lives so graciously. Everyone around her loves her. She is the one girl you can be with and not feel the need for conversation. She has a mind full of talk, though, when she wants". Throughout the filming of Citizen Kane, del Río was often at the difficult Welles' side, soothing him when he banged his head against the wall and dealing with his insomnia as he abused Dexedrine. Rebecca Welles, the daughter of Welles and Hayworth, expressed her desire to travel to Mexico to meet Dolores on her 18th birthday. In 1962, Dolores received her at her home in Acapulco. After their meeting, Rebecca said: "My father considered Dolores the great love of his life. She is a living legend in the history of my family." According to Rebecca, until the end of his life, Welles felt for del Río a kind of obsession. For the rest of her life del Río kept a card with two beautiful slanted eyes (easily identifiable as Dolores's own) and a dove drawing along a banner inscribed with the word "always" and signed "Orson". But the prestige of del Río was known and respected, and Vélez could not ignore this. Vélez wore spectacular costumes, but never reached del Río's supreme elegance. Vélez was popular, had many friends and devoted fans, but never attended the social circle in Hollywood, where del Río was accepted without reservations. Vélez spoke ill of del Río, but del Río never mentioned her name in an offensive way. Vélez evidently resented Del Rio's success during the years in which both met in Hollywood. There was media speculation about a strong rivalry between del Rio and María Félix, another successful actress of the Mexican Cinema. Félix said in her autobiography: "With Dolores I don't have any rivalry. On the contrary. We were friends and we always treated each other with great respect. We were completely different. She [was] refined, interesting, soft on the deal, and I'm more energetic, arrogant and bossy". Félix said in another interview: "Dolores del Río was a great lady. She behaved like a princess. A very intelligent and very funny woman. I appreciate her very much and I have great memories of her".

Соңғы жылдары және өлімі

1978 жылы оған сүйек қабыну (остеомиелит) диагнозы қойылды. Дель Рио уақыт-уақыт өзіне витамин инъекциялары жасаған. Бір шприцте инфекция болған деген болжам бар, нәтижесінде 1981 жылы оған гепатит С диагнозы қойылды. Ол қайтыс болған күні оған "Оскар" салтанатына қатысуға шақыру келген екен. Ол Мексиканың өнері мен мәдениетінің көрнекті тұлғаларының көптеген қалдықтары сақталған зиратта орналасқан.

Мұра

Дель Рио Голливудта табысқа жеткен алғашқы мексикалық актриса болды. Одан кейін Лупе Велес және Кэти Джурадо сияқты актрисалар да табысқа жетті. Соңғы жылдары Сальма Хайек пен Эйза Гонсалес та Голливудта өз орнын тапқан мексикалық жұлдыздардың қатарына қосылды.

Өнер мен әдебиетте

Дель Рионың физикалық ерекшеліктері оны тіпті өлімнен кейін де құрметке бөледі. Дель Рио жас кезінен бастап өзін зиялы ортаның тұлғаларымен қалай қоршау керектігін білетін ақыл-ойға ие болды. Голливуд мифы дель Рионы басқа салаға орналастырды, өйткені ол мексикалық мәдениет пен әдет-ғұрыптарының қайта жаңаруымен байланысты әйелдердің бірі болды. Дель Рионың бейнесі көптеген суретшілер үшін құрмет нысаны болды, олар оның келбетін өз туындыларында бейнеледі. 1916 жылы, дель Рио 11 жаста болғанда, оны алғаш рет мексикалық жоғары қоғамда танымал суретші Альфредо Рамос Мартинес суреттеді. 1920 жылдары дель Рио мексикалық суретшілер Роберто Монтенегро мен Анхель Зарраганың картиналарында да бейнеленді. 1938 жылы актрисаның портретын оның жақын досы, әйгілі мексикалық суретші Диего Ривера жасады. Портрет Нью-Йоркте салынған. Бұл дель Рионың сүйікті суреті болды және Мексикадағы үйінде арнайы орын алды. Ривера дель Рионың бейнесін өзінің бірнеше суреттері мен фрескаларында бейнеледі, соның ішінде «La vendedorea de flores», «La pollera» және «La Creacion» туындыларында да көрсетілген. 1941 жылы дель Рионың портретын танымал мексикалық монументалист Хосе Клементе Ороско салған. Портрет Орсон Уэллстің тапсырысымен жасалған. Өкінішке орай, суретші портретті суреттеген кезде көру қабілетін жоғалтып жатқан еді. Дель Рио: «Ол өзінің трагедиясын менің бетіме түсірді!» деді. Портрет актрисаға ұнамаса да, ол оның үйінде маңызды орын алды. Оның бейнесін суреттерінде бейнелеген басқа суретшілер: Мигель Коваррубиас, Роза Роланда, Антониета Фигероа, Франсис Гонер Гошман, Адольфо Бест Могард және Джон Кэрролл. 1970 жылы Ұлттық көркемөнер және әдебиет институты, Мексиканың киноактерлер гильдиясы, Мексиканың көркем мұраларын қорғау қоғамы және Америка киноэкспорты қауымдастығы оған «Долорес дель Рио өнерінде» деген құрмет көрсетті, онда оның негізгі портреттері мен Франсиско Суньиганың мүсіні қойылды. Өсиеті бойынша дель Рио барлық өнер туындыларын Мексиканың Ұлттық көркемөнер және әдебиет институтына сыйға берді, олар Мексиканың әртүрлі музейлерінде, соның ішінде Ұлттық өнер мұражайында, Каррильо Гил өнер мұражайында және Диего Ривера мен Фрида Кало үй-студиясында көрсетілуі тиіс болды. Дель Рио Луизиана штатының Сент-Мартинвилл қаласында орналасқан Лонгфеллоудың романтикалық поэмасының қаһарманы Эванжелиннің мүсініне үлгі болды. Мүсінді 1929 жылы түсірілген фильмде Эванжелин рөлін сомдаған дель Рио сыйға тартқан. Ақын Сальвадор Ново оған сонет жазды және оның барлық сахналық пьесаларын аударды. Ол 1933 жылы жарық көрген Хайме Торрес Бодеттің «Күннің жұлдызы» («La Estrella de Día») романына шабыттандырды, ол «Пиедад» атты актрисаның өмірін баяндайды. Висенте Леньеро өзінің «Сеньора» кітабын жазуға дель Риодан шабыт алды. Карлос Пелисер де оған 1967 жылы өлең арнады. 1982 жылы дель Рио мен Мария Феликс Карлос Фуэнтестің «Айшығындағы орхидеялар: Мексикалық комедия» романында пародияланды. Оның өлеңдерін жазған басқа авторлар: Ксавье Виллауррутия, Селестино Горостиза және Пита Амор. Карлос Монсивайс пен Хорхе Аяла Бланко 1983 жылы Хуэльвадағы Иберо-американдық кинофестиваль кезінде оған құрмет кітабын сыйлады. Кітапта Монсивайстың «Беттің жауапкершілігі» атты эссесі бар. Висенте Леньеро де «Сеньора» кітабына құрмет көрсетіп жазған. Ол қайтыс болғаннан кейін оның фотоархивін Мексика тарихын зерттеу үшін Карсо орталығына Льюис Райли тапсырды.

The physical characteristics of del Río made her a figure of veneration even beyond death. From a young age, del Río had the intelligence to know how to surround herself with personalities of the intellectual environment. The Hollywood myth placed del Río in another area, as she became one of the women related to the renaissance of Mexican culture and customs. The face of del Río was also the object of veneration for many artists who shaped her image on their canvases. In 1916, when del Río was 11 years old, she was first portrayed by Alfredo Ramos Martínez, a very popular artist among Mexican high society. In the 1920s, del Río was also embodied in the canvases of Mexican painters Roberto Montenegro and Ángel Zárraga. In 1938, the actress was portrayed by her close friend, the famous Mexican artist Diego Rivera. The portrait was made in New York. It was del Río's favorite portrait and occupied a special place in her home in Mexico. Rivera also captured the image of del Río in some of his paintings and murals, highlighting La vendedorea de flores, La pollera and La Creacion. In 1941, del Río was also portrayed by the famous Mexican muralist José Clemente Orozco. The portrait was made at the request of Orson Welles. Unfortunately, when the artist painted the portrait he was already losing his sight. Del Río said: "He painted his tragedy on my face!" Although the portrait was not liked by the actress, it had a very important place in her home. Other artists who recorded her image in her paintings were Miguel Covarrubias, Rosa Rolanda, Antonieta Figueroa, Frances Gauner Goshman, Adolfo Best Maugard and John Carroll. In 1970, the Instituto Nacional de Bellas Artes y Literatura, the Mexico's Screen Actors Guild, the Humane Society of the Artistic Treasures of Mexico and the Motion Picture Export Association of America paid her a tribute titled Dolores del Rio in the Art in which her main portraits and a sculpture by Francisco Zúñiga were exhibited. In her will, del Río stipulated that all her artworks be donated to the National Institute of Fine Arts and Literature of Mexico, for display in various museums in Mexico City, including the National Museum of Art, the Museum of Art Carillo Gil and the Diego Rivera & Frida Kahlo House Studio. Del Río was the model of the statue of Evangeline, the heroine of Longfellow's romantic poem located in St. Martinville, Louisiana. The statue was donated by del Río, who played Evangeline in the 1929 film. Poet Salvador Novo wrote her a sonnet and translated all her stage plays. She inspired Jaime Torres Bodet's novel La Estrella de Día (Star of the Day), published in 1933, which chronicles the life of an actress named "Piedad". Vicente Leñero was inspired by del Río to write his book, Señora. Carlos Pellicer also wrote her a poem in 1967. In 1982, del Río and Maria Félix were parodied in the novel Orchids in the Moonlight: Mexican Comedy by Carlos Fuentes. Other authors who wrote her poems were Xavier Villaurrutia, Celestino Gorostiza and Pita Amor. Carlos Monsiváis and Jorge Ayala Blanco also made her a tribute book on the occasion of the Ibero American Film Festival of Huelva, in 1983. The book contains an essay by Monsiváis entitled Responsibilities of a face. Vicente Leñero also pays tribute to the book Señora. After her death, her photo archive was given to the Carso Center for the Study of Mexican History by Lewis Riley.

Ескерткіштер

Ол Голливудтың Атақ-даңқ аллеясында, 1630 Vine Street мекенжайында, киноиндустриясына қосқан үлесінің танылуы ретінде өз жұлдызына ие. Долорес дель Рионың Лос-Анджелестегі Голливуд Ла Бреа бульварында Кэтрин Хардвик салған мүсіні бар. Ол Ме Уэст, Дороти Дендридж және Анна Мэй Вонг сияқты киноның көпұлтты басты рөлдегі әйелдерін құрметтеу үшін салынған. Дель Рионың суреті мексикалық-американ суретшісі Альфредо де Батук салған, ол Голливуд бульварының солтүстігінде, Хадсон даңғылының шығыс жағында орналасқан. Дель Рио 2002 жылы суретші Элой Торрес Голливуд орта мектебінде салған «Голливуд портреті» атты қабырғалық суретте бейнеленген ойын-сауық өнерінің қайталанбас тұлғаларының бірі. Дель Рионың есімі Мексика қаласындағы үш ескерткіште мәңгіленген. Біріншісі – Чапультепек саябағының екінші бөлігінде орналасқан мүсін. Ал қалған екеуі – бюст. Олардың біреуі Хундидо паркінде, екіншісі оның атымен аталатын балалар бағында орналасқан. Мексиканың Дуранго қаласында оның құрметіне аталған бульвар бар – Долорес дель Рио бульвары. 1983 жылдан бері «Periodistas Cinematográficos de México» (Мексика киножурналистері) (PECIME) қоғамы ең үздік драмалық әйел рөлі үшін «Diosa de Plata» (Долорес дель Рио) сыйлығын табыстап келеді. 1995 жылы әйгілі сәнгер Джон Галлиано өзінің «Dolores» күзгі-қысқы коллекциясында Дель Риоға құрмет көрсетті. 2005 жылы, оның туғанына 100 жыл толуына орай (бірақ ол шындығында 1904 жылы туған), оның мәйіті Мексика қаласындағы «Rotonda de las Personas Ilustres»-ке қайта жерленді. Дель Рио мексикалық сәнгер Глэдис Тамездің жұлдыздарға арналған сәндік коллекциясының шабыты болды, ол мексикалық кинодағы оның көптеген рөлдеріне құрмет көрсетті. 2017 жылдың 3 тамызында, оның туғанына 113 жыл толуына орай, Google суретшісі Софи Диао салған Google Doodle жарияланды. Оның қазасынан кейін актер Винсент Прайс өзінің автографтарына «Dolores del Río» деп қол қоятын. Неліктен екенін сұрағанда актер: «Мен Долореске өлім төсегінде оны ешкімнің ұмытпауына уәде бердім», – деп жауап берді.

She has her star on the Hollywood Walk of Fame at 1630 Vine Street in recognition of her contributions to the motion picture industry. Dolores del Río also has a statue at Hollywood La Brea Boulevard in Los Angeles, designed by Catherine Hardwicke built to honor the multi ethnic leading ladies of the cinema together with Mae West, Dorothy Dandridge and Anna May Wong. Del Río has also a mural painted on the east side of Hudson Avenue just north of Hollywood Boulevard painted by the Mexican American artist Alfredo de Batuc. Del Río is one of the entertainers displayed in the mural "Portrait of Hollywood", designed in 2002 by the artist Eloy Torrez in the Hollywood High School. Del Río's memory is honored in three monuments in Mexico City. The first is a statue located in the second section of Chapultepec Park. The other two are busts. One is located in the Parque Hundido. and the other is in the nursery that bears her name. In Durango, Mexico, her hometown, an avenue is named after her, Blvd. Dolores del Río. Since 1983, the society Periodistas Cinematográficos de México (Mexican Film Journalists) (PECIME) has been giving the Diosa de Plata (Dolores del Río) Award for the best dramatic female performance. In 1995, fashion designer John Galliano realized a tribute to del Rio in his Fall /Winter collection Dolores. In 2005, on what was believed to be the centenary of her birth (she was actually born in 1904), her remains were moved to the Rotonda de las Personas Ilustres in Mexico City. Del Rio was the subject for a fashion collection by notable Mexican fashion milliner to the stars Gladys Tamez, paying tribute to her numerous roles in Mexican cinema. On 3 August 2017, the 113th anniversary of her birth, Google released a Google Doodle created by Google artist Sophie Diao honoring Del Río. After her death, actor Vincent Price used to sign his autographs as "Dolores del Río". When asked why, the actor replied: "I promised Dolores on her deathbed that I would not let people forget about her."

Қасиеттері

Дик Трейсидің авторы Честер Гулд Трейсидің басты жауларының бірі – Текси Гарсияны жасау үшін Долорес дель Риодан шабыттанды. Ол Вуди Алленнің «Zelig» (1983) фильміндегі көне кадрларда пайда болды. 1999 жылы «RKO 281» телефильмінде оны актриса Люси Коху сомдады. Дель Рио 2017 жылы Disney Pixar анимациялық фильмі «Коко»-да мексикалық мәшһүрлердің бірі ретінде эпизодтық рөлде бейнеленді. Ол TelevisaUnivision өндірген «Мария Феликс: Ла Дона» стриминг сериалында актриса Эльса Ортис ойнады.