Кіріспе

Тенентизм (tenentismo) – Бразилияның Бірінші Республикасын аяқтаған 1930 жылғы Бразилия революциясына маңызды үлес қосқан кіші офицерлердің (тененте, теˈнẽtʃis, лейтенанттар) саяси философиясы.

Өмірбаян

ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Бразилияда экономикалық және әлеуметтік жағынан елеулі өзгерістер орын алды. Өнеркәсіптің дамуымен бірге, кофе олигархтары мен «кофемен сүт» саясатының және коронелизмінің ескі тәртібімен билік еткен федералдық үкімет, жаңа қалалық топтардың – пролетариаттың, мемлекеттік және кеңсе қызметкерлерінің, саудагерлердің, банкирлердің және өнеркәсіпшілердің саяси талаптарына тап болды. Параллельдік түрде, өркендеудің артуы Оңтүстік және Шығыс Еуропадан келген иммигранттардың жаңа жұмысшы табының қарқынды өсуіне әкелді, олар Бразилияда кәсіподақ қозғалысының, анархизмнің және социализмнің дамуына үлес қосты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бразилияда алғашқы жалпы ереуілдер болды және 1922 жылы Коммунистік партия құрылды. Сол кезде жас офицерлердің (тененттер) жаңа буыны қалыптасты. Олар еуропалық әскери стандарттар бойынша оқытылып, ескіше ойлармен ұстанып қалған жоғары шенді офицерлерден өзгеше, өздерін артық деп санады. Сонымен қатар, жоғары шенді офицерлердің көпшілігі бейжайлыққа берілді немесе үкімет пен оның саяси жүйесін қолдады, бұл тененттердің сынына себеп болды. Осы аралықта, кофе олигархтары мен қарқынды дамып келе жатқан қалалық секторлардың мүдделері арасындағы келіспеушілік күшейді. Тарихшы Бенджамин Киннің сөзіне сәйкес, қоғамды өзгерту міндеті «тез өсіп келе жатқан қалалық буржуазиялық топтарға, әсіресе, жемқор ауылдық олигархиялардың билігіне наразылықтарын одан да күшейткен орта тапқа жүктелді». Алайда, соғыстан кейінгі жылдардағы жалпы ереуілдерге қарамастан, еңбек қозғалысы шағын және әлсіз болды, Бразилия халқының басым бөлігін құраған шаруалармен байланысы болмады. Осының салдарынан 1920 жылдары бірін-бірінен өзгеше және байланыссыз әлеуметтік реформалар қозғалыстары пайда болды.

1922 жылдың шілдесі: бірінші көтеріліс

Тененцистік қозғалысы деп аталатын оқиға 1922 жылғы 5 шілдеде жас әскери офицерлер тобы Рио-де-Жанейродағы Копакабана фортында Бірінші Бразилия Республикасына қарсы көтеріліс бастаған кезде көпшілік назарына түсті. Бастапқыда президент Эпитасио Пессоаның маршал Гермес да Фонсеканы жазалауы мен қысқа мерзімге түрмеге қамауынан туындаған тененттер, 1922 жылғы президенттік сайлаудың жеңімпазы Артур да Сильва Бернардестің билікке келуіне кедергі келтіруге тырысты. Тененттер әр түрлі әлеуметтік жаңғырту талаптарын қойды, олар аграрлық реформа, кооперативтер құру және кен байлықтарын мемлекеттік меншікке алуды талап етті. Олардың таңертеңгі көтерілісін Сан-Паулудағы гарнизон қолдады, бірақ басқалары қолдамады; тек "Рио-де-Жанейро маңындағы шашыраңқы бөлімшелер көтерілді: Escola Militar, Бірінші жаяу әскер полкінің бір бөлігі, Инженерлер батальоны және Копакабана мен Вигия форттарының гарнизондары. Алайда, Бірінші армия дивизиясының қалған бөлігі адал болды және генерал Сетембрино де Карвалхо операцияны басқарып, көтерілісті оңай басып тастады". Жиырма төрт сағаттан кейін, көтерілісшілердің саны 200-ге дейін азайды, содан кейін флоттың «Минас Гераес» крейсері Копакабана казармаларын обстрелдеді, ал екі флот ұшағы Латын Америкасындағы әскери авиацияның алғашқы қолданылуы ретінде казармаларды бомбалады. Қорғаушылар өз бекіністерінен ығыстырылды. Кейіннен Копакабана фортының 18 көтерілісшісі деп танылған топ Антонио де Сикейра Кампос пен Эдуардо Гомес басшылығымен Атлантика даңғылымен әскерге адал күштерге қарсы бетпе-бет кездесуге бет алды;

1924 жылғы Сан-Паулу көтерілісі

1924 жылғы Сан-Паулу көтерілісі – екінші теңестік көтеріліс және Сан-Паулу қаласындағы ең ірі қақтығыс. Ол 5 шілде күні таңертең басталып, 28 шілдеде аяқталды. Көтеріліске әскерилердің экономикалық дағдарысқа наразылығы мен билікті Сан-Паулу және Минас-Жерайс саясаткерлерінің қолына шоғырландыруы себеп болды. Зейнеткер генерал Исидоро Диас Лопестің басшылығымен, бірнеше лейтенанттардың қатысуымен, көтерілістің басты мақсаты президент Артур Бернардесті (жалған хаттар дағдарысынан бері әскерилердің жауы саналады) құлату болды. Олардың талаптарының арасында жасырын дауыс беруді, тегін сот жүйесін және міндетті мемлекеттік білім беруді енгізу болды. 1924 жылғы 5 шілдеде Сан-Паулу қаласында (18 жылғы Копакабана бекінісінің көтерілісінің 2 жылдығы, алғашқы теңестік көтеріліс) басталып, көтеріліс 23 күн бойы қаланы басып алып, штат президенті Карлос де Кампосты 9 шілдеде Сан-Паулудың шығыс аймағындағы Пеньяға қашуға мәжбүр етті, себебі Кампос Элисеос сарайы (сол кездегі Сан-Паулу үкіметінің орны) бомбаланды. Карлос де Кампос Бразилияның орталық бөлігіндегі Гуаяуна станциясында, Моги-дас-Крузестен келген федералды әскерлер орналасқан, бейімделген пойыз вагонында орналасты. Сан-Паулу штатының ішкі аймағындағы бірнеше қалаларда көтерілістер басталды, көптеген әкімшіліктер көтерілісшілердің бақылауына көшті. Сан-Паулу қаласы федералды үкіметтің ұшақтары мен артиллериясымен бомбаланды. Президент Артур Бернардеске адал армия ("қорқынышты бомбалау" деп аталатын әдіс қолданды), қаланың әртүрлі бөліктеріне, әсіресе Мука мен Брас сияқты жұмысшы табының аудандарына және Пердизес сияқты орта тапқа жетті. Көтерілісшілерде үкімет әскерлеріне қарсы тұру үшін артиллерия немесе ұшақтар сияқты әскери жабдық болмағандықтан, 28 шілде күні таңертең Бауруға қайтысты, онда Исидоро Диас Лопес Мато-Гросу-ду-Сул штатының Трес-Лагуас қаласында заңды армия шоғырланғаны туралы хабарды естіді. 28 шілде күні сағат 10-да Карлос де Кампос Үкімет сарайындағы кеңсесіне оралды. Исидоро Диас Лопес және Жуарес Тавора сол қалаға шабуыл жасауды жоспарлады. Алайда, Трес-Лагуастағы жеңіліс осы көтерілістің ең ірі жеңілісі болды. Көтерілісшілердің үштен бірі қаза тапты, ауыр жарақат алды немесе тұтқынға алынды. Жеңілген көтерілісшілер оңтүстікке қарай жол тартты, Парана штатындағы Фос-ду-Игуасу қаласында Луис Карлос Престес басқарылған гаушо офицерлерімен қосылды, бұл Бразилиядағы ең ірі партизандық ерлікке айналды: Престес колоннасы. Соңғы есеп бойынша, 1000 адам қаза тапты, 4000 адам жарақат алды және шамамен 300 000 адам уақытша қала сыртына шығарылды. Ресми басшы – зейнеткер генерал Исидоро Диас Лопес, сондай-ақ Эдуардо Гомес, Ньютон Эстилак Леал, Жоао Кабанас және Мигель Коста. Көтеріліс жақсы басталды, 9 шілдеде губернатор мен оған адал күштер қаладан кеткеннен кейін Сан-Паулудың бақылауына ие болды. Қаладағы көтерілісшілерді үкіметтік күштер қоршауға алды және Бела-Виста, Мато-Гросо, Аракажу, Сержипе және Манаус сияқты жерлерде басталған басқа көтерілістермен байланысуына кедергі келтірді. Содан кейін қала бірнеше апта бойы артиллерия мен әуе шабуылына ұшырады, оның салдарынан азаматтық тұрғындар көп зардап шекті. 26 шілдеде әскери ұшақтар қала үстінен қалған азаматтарға қарсылық білдіргендерге қарсы еркін әрекет ету үшін қаладан кетуді ескертіп, парақшалар тастады. Исидороның үкіметпен келісімге келуге жасаған барлық әрекеттері, көтерілісшілерге рақымшылық беруді қамтамасыз етуге бағытталған, қабылданбады. Басшылар қалада қалса, олардың қала тұрғындарымен бірге жойылатынын түсінді. 27 шілде түнде олар 13 пойызға 3000 сарбазды сақтықпен кері қайтарып, Солтүстік-Батыс темір жолы арқылы Мату-Гросуға қарай, олар симпатиялы бөлімшелермен байланысқа түседі деп үміттенді. Бұл әскердің кері қайтқаны таңертеңгіге дейін үкіметтік күштердің назарынан тыс қалды. Алайда Мату-Гросуға баратын жол тосылғандықтан, көтерілісшілер Аргентина мен Парагвай шекарасындағы Фос-ду-Игуасуға жақын жерге қайтты. Ішкі аймаққа қашып, Рио-Гранде-ду-Сулдан келгендермен қосылғаннан кейін, олар Луис Карлос Престес пен Мигель Коста басқарылған партизандық күштер ретінде науқан бастады. Олар "Престес колоннасы" деп аталды және 1924 жылдың қазанынан 1927 жылдың ақпанына дейін шамамен 25 000 шақырым жерді басып өтті, елдің ішкі аймағын аралап, бұқаралық көтеріліс ұйымдастыруға немесе ең болмағанда ұлттың ар-ожданына моральдық ықпал етуге тырысты. Көптеген сарбаздар дезертирлікке кетіп, ауруға шалдыққаннан кейін, 1925 жылдың қаңтарында Рио-Гранде-ду-Сул штатындағы Палмейрада қоршаудан шығып, ақпан айында Игуасу шатқалында сәтті тұрып, стратегия бойынша келіспеушіліктер болғаннан кейін, көтерілісшілер қозғалыс емес, тұрақты "қарулы наразылық демонстрациясы" сияқты стратегияны қабылдады, ол жек көрілетін президент Бернардеске қарсы тұрақты шақыру болар еді. Мақсат – оларға қарсы жіберілген күштерді жеңу емес, тіпті Рио-де-Жанейрода билікке ие болудың бұрынғы мақсаты емес – мақсат енді тірі қалу, колоннаны қоздырып, көрінетін жеңілмес ету болды. Олар Мату-Гросудан Мараньяоға және кері қайтып, 1927 жылы Боливияда пана тапқанша, штаттан штатқа өтіп, осы мақсатқа жетті. "Ұзақ жорық" туралы сөздерінде Престес кейіннен "шапшаң жорықтың тактикасы, жаудың басым күштерімен байланыстан мүмкіндігінше қашу және жауды әлсіретуге және қару-жарақтарды басып алуға бағытталған шабуылдар, бразилиялық жағдайда ұзаққа созылған күреске қабілетті екенін көрсетті" деп жазды. Алайда, жылдар өткен соң, ол өзінің стратегиясының нәтижесіздігін сынап, "Мен колоннаның жорық тактикасын қорғадым, оның жаңа жауынгерлерді тартуға мүмкіндік беретінін айттым. Алайда, бұл олай болған жоқ. Фермерлер бізді қарапайым себеппен жақтады, өйткені біз қанаушыларға қарсы едік, олардың батырлығы мен адалдығына таң қалды, бірақ күреске қатысуға ниеті болмады (кейбір жастардан басқа)" деп жазды. Кейіннен, теңестіктердің көмегімен, ол армияға қайта орналастырған және көбінесе маңызды лауазымдарға тағайындалған, Варгас "жекеленген диктатураны" құрды.