Кіріспе
Ағылшын ақыны және дәрігер Ричард Блэкмор (22 қаңтар 1654 – 9 қазан 1729), ағылшын ақыны және дәрігер, ең алдымен сатира нысаны ретінде және эпикалық ақын ретінде танымал, бірақ ол сонымен қатар беделді дәрігер және дінтанушы да болған.
Sir Richard Blackmore (22 January 1654 – 9 October 1729), English poet and physician, is remembered primarily as the object of satire and as an epic poet, but he was also a respected medical doctor and theologian.
Алдыңғы жылдары
Ол Уилтширдегі Коршем қаласында бай заңгердің ұлы болып дүниеге келді. Ол қысқа мерзім Вестминстер мектебінде білім алды және 1669 жылы 15 жасында Оксфордтың Сент-Эдмунд-холлға қабылданды. 1674 жылы бакалавр, ал 1676 жылы магистр дәрежесін алды. Біраз уақыт колледжде оқытушы болып жұмыс істеді, бірақ 1682 жылы әкесінен мұра қалды. Ол ақшаны саяхатқа жұмсады. Францияға, Женеваға және Италияның түрлі қалаларына барды. Падуада біраз уақыт тұрып, медицина саласында білім алды. Блэкмор Германия мен Голландия арқылы Англияға қайтып келді, сосын дәрігерлікпен айналыса бастады. 1685 жылы Мэри Адамсқа үйленді, оның туысқандарының байланысы оған 1687 жылы Корольдік дәрігерлер колледжіне қабылдануына көмектесті. Колледжбен келіспеушіліктер болды, рұқсатсыз демалыс алғаны үшін сөгіс алды, сондай-ақ Лондонда кедейлерге арналған тегін емхана ашу жобасына қарсы күресті. Бұл қарсылығын Сэр Сэмюэл Гарт 1699 жылы "Диспансер" атты еңбегінде сатиралық түрде бейнеледі.
Блэкмор - эпостық ақын
Блэкмор эпостық шығармалар жазуға құштар еді. "Х томдық батырлық өлең" 1695 жылы жарық көрді. Ол Даңқты революцияны қолдады, ал "Принц Артур" Уильям III-тің құрметіне арналған туынды болды. Өлең Вергилийдің "Энеида" және Монмут Геффридің "Британ корольдарының тарихы" (Historia Regum Britanniae) еңбегінің үлгісімен жазылған. Онда кельт патшасы Артурдың сакстардың шабуылына қарсы тұрып, Лондонды басып алуы суреттелген, бұл Уильям III-тің "саксон" Джеймс II-ге қарсы күресіп, Лондонды иеленуінің айқын бейнесі болды. Джон Деннис өлеңді Монмут Геффриге қатысты "байыптылықсыз" деп сынап, кейіпкерінің маңызсыз және қорқақ екенін айтты. Бірақ ол үш рет қайта басылды, ал Уильям Блэкморды жеке дәрігері етіп тағайындады (осы лауазымды королева Анна да сақтап қалды), оған алтын медаль сыйлады және 1697 жылы рыцарь атағын берді. Уильям Блэкморға Уильямды өлтіруге әрекеттенген сэр Джордж Баркли ісі бойынша ресми тұжырымдаманы жазуды тапсырды (ол 1723 жылы "1695 жылы жасалған патша Уильям III-тің тұлғасына және үкіметіне қарсы қастандықтардың шын және бейтарап тарихы" деген атпен жарияланды). 1697 жылы Блэкмор "Артур патша: он екі томдық батырлық өлең" атты жаңа туындысын жариялады. Бұл өлеңдегідей, бұл да қазіргі оқиғаларды ежелгі киімге орап беру болды, бірақ бұл жолы жұртшылық пен соттың қызығушылығы төмендеді және мәселе де қызықты болған жоқ. Сонымен қатар, Блэкмор Вергилийдің орнына Джон Милтонды үлгі етіп алды және алғы сөзінде бұрынғы өлеңі классикалық бірліктерге тым сәйкес келгенін мойындады. Саяси күреске қатысу үшін эпостарын пайдаланған Блэкморға (бастапқыда қауіпсіз болғанмен) қарсы тараптың зиялылары қарсылық көрсетті, әсіресе уақыт өте келе. Уильям Гарт Блэкмордың диспансерге қатысты ұстанымын сынады, бірақ Блэкмор оған "Ақылға қарсы сатира" (A Satyr against Wit, 1700) арқылы жауап берді. Том Браун "Екі Артурдың авторы және Ақылға қарсы сатира" (Commendatory Verses, on the Author of the Two Arthurs, and a Satyr against Wit, 1700) атты өлеңдер жинағын басқарды. Блэкмор эпостарында ғана емес, поэзияның төмендеуіне қарсы тұру үшін эпос қажет екенін де жариялады. 1700 жылы Гартқа жауап бергенімен, Браунға жауап бермеді. Бірақ Джон Драйден Блэкморды Артур туралы эпостың идеясын плагиаттаған деп айыптады және оны "педант, уағызшы және шарлатан" деп атады, оның өлеңдерінің ырғағы арба дөңгелегінің шуына ұқсайды, өйткені Блэкмор науқастарға барар жолда хакни таксилерінде жазды (The Pilgrim (1700) прологы). 1705 жылы Анна таққа отырғанда және Уильям қайтыс болғанда Блэкмор тағы бір эпос жазды: "Элиза: он томдық батырлық өлең", бұл Родриго Лопес, португалдық дәрігердің королева Елизаветаға жасаған қастандығы туралы. Тағы да "эпос" қазіргі оқиғаларды бейнеледі, өйткені ол Аннаның ықыласын жоғалтқан Якобит дәрігері Джон Рэдклифті айыптауға бағытталған. Анна бұл эпосқа жеткілікті назар бермеді, бірақ Сара Черчилль берді. Одан кейін екі туынды жарық көрді: "Шиыршықтарға кеңес: герцог Марлборо Фландриядағы жеңіске жеткеніне байланысты туған поэма" (An advice to the poets: a poem occasioned by the wonderful success of her majesty's arms, under the conduct of the duke of Marlborough in Flanders, 1706) және "Вандер Бекке нұсқаулар" (Instructions to Vander Beck, 1709). Олар герцог Марлбороның ықыласын жемісті пайдаланды. 1711 жылы Блэкмор "Адамның табиғаты" (The Nature of Man) атты физиологиялық/теологиялық поэмасын жазды, ол климат пен мінез-құлық туралы (ағылшын климаты ең жақсы). Бұл 1712 жылы жарық көрген "Жаратылыс: философиялық поэма" (Creation: A Philosophical Poem) туындысына дайындық болды, оны Джон Деннис, Джозеф Аддисон және кейіннен Сэмюэл Джонсон Милтондық реңкі үшін мақтады. Ол 16 рет басылып шықты және оның барлық эпостарының ішінде ең жақсы қабылданды. Оның мақсаты Ванини, Гоббс және (дегенмен) Спинозаның атеизмін жоққа шығару және Локктың интеллектуалдық философиясын ашу болды. Джонсон бұл Блэкмордың есте қалған жалғыз туындысы болады деп ойлады, ал Деннис бұл ағылшын тіліндегі "Табиғат туралы" (De Rerum Natura) екенін айтты, бірақ одан да жақсы ойлаумен жазылған. Блэкмор "Жаратылыс" жарық көргеннен кейін біраз уақытқа дейін эпостар жазуды тоқтатты. 1722 жылы ол діни тақырыптарын "Құтқарылу" (Redemption) атты эпоспен жалғастырды, ол Иса Мәсіхтің құдайлығы туралы және унитариандарды (оның айтуынша) арийлерді жоққа шығаруға бағытталған. Келесі жылы ол тағы бір ұзақ эпос жариялады: "Альфред" (Alfred). Өлең Ұлы Альфред патша туралы айтылған, бірақ оның бұрынғы Артурий эпостары сияқты, бұл да саяси мазмұнға ие болды. Ол король Георг II-нің үлкен ұлы принц Фредерикке арналған, бірақ өлең соттан немесе қаладан ешқандай пікір тудырмай жоғалып кетті. Басқалар эпосқа ұлттық бастаудың мерекесі ретінде қарады (мысалы, Драйден), немесе оның ішінде ең жоғары тақырыпты іздеді (Эдмунд Спенсер мен Джон Милтон сияқты), ал Блэкмор эпостың формасы поэзияны "жаңартпақ" дейді, зиялылардың талас-тартысына және рахатқорлардың сезімталдығына соңғы нүкте қояды. Сонымен қатар, поэзияны жаңарту ниетін жариялаған Блэкмор өзінің эпостарын саяси және жеке мақсаттарына жету үшін жиі пайдаланды.
Эпикалық емес жазу
Блэкмор саяси емес, діни автор болды. 1713 жылы ол және оның досы Джон Хьюз «The Spectator» журналының үлгісімен «The Lay Monk» атты мерзімді басылымды шығара бастады. Ол 1713 жылдың 13 қарашасынан 1714 жылдың 15 ақпанына дейін ғана жарық көрді және осы кезеңде үш апта сайын бір рет шығатын. Дегенмен, Блэкмор оның нөмірлерін жинап, журнал тоқтаған жылы «The Lay Monastery» деп басылымға шығарды. 1716 жылы ол цензор болып тағайындалды және Дәрігерлер колледжінің директоры болды, бірақ Ганноверліктер Блэкморға Вильям немесе Анна сияқты ықылас танытпады. Сол жылы ол екінші томында Александр Поупқа шабуыл жасай отырып, «Әртүрлі тақырыптар бойынша эсселер» атты екі томдық жинағын жариялады. 1718 жылы ол бұрын жарық көрген қысқа өлеңдерді жинаған «Әртүрлі тақырыптардағы өлеңдер жинағы» атты туындысын қайтадан басылымға шығарды. Блэкмор протестантизмді қатты қызықтыратын. 1704 жылы ол Америкадағы Евангелияны тарату қоғамына қосылды. Ол 1721 жылы деизм мен унитаризмге қарсы «Ариандық гипотезаға қатысты әділ пікірлер» деген мақала жазды, содан кейін сол жылы жағдайды жақсарту үшін «Қазіргі заманғы ариандарының бетпердесі түсірілді» деген мақала жариялады. Ол 1721 жылы «Давид псалмдарының жаңа нұсқасын» шығарды және Англия шіркеуі оларды канондық аудармалар ретінде қабылдауына тырысты. Келесі жылы ол Дәрігерлер колледжіндегі басқарушы лауазымынан кетіп, «Құтқару» арқылы болжамды ариандарға қарсы күресін жалғастырды. 1724 жылы Евангелияны тарату қоғамы Блэкмордың псалмдарын Америка үшін ресми түрде басып шығаруға ниеттенді, бірақ Лондон епископы Эдмунд Гибсон (консерватор, бірақ виг) жобаға қарсы шығып, оның іске асуына кедергі келтірді. Соңында, Блэкмор 1728 жылы «Табиғи теология немесе, Позитивті нәрселерден бөлек қарастырылған моральдық міндеттер» арқылы деизмге қайтадан жауап беруге тырысты. 1731 жылы оның соңғы еңбегі «Жақсы уағызшы» авторының өлімінен кейін жарық көрді.
Дәрігер ретінде
Блэкмор көбінесе Александр Поуптың өлеңдері арқылы Дулнесс аватары ретінде танымал болғанмен, дәрігер ретінде ол өте жаңашыл болды. Ол сэр Томас Сиденхаммен келісіп, дәрігердің байқауы мен тәжірибесі Аристотельдің идеялары мен гипотетикалық заңдардан жоғары тұруы керек деді. Ол Галеннің дене сұйықтықтары туралы теориясын да жобады. Ол 1720 жылы оба, 1722 жылы шешек, ал 1727 жылы туберкулез (саль) туралы жазды. Ол Эссекс қаласындағы Бокстедте қайтыс болды және жергілікті шіркеуде жерленді, онда оның ескерткіші орнатылды.
Сатиралық мақал ретінде
Блэкмордың бүгінгі танымалдығы оның қарсыластарының еңбегіне негізделген. Гарттың "Диспансері" оны ашкөз, өзімшіл ақымақ ретінде бейнеледі, бірақ Поуптың сын-ескертпелері ұзаққа созылып, Поуп Блэкмордың ақымақтығы мен қанағаттанбас армандарына қайта-қайта тоқталды. Скриблер клубы (Поуп, Джон Гей, Джон Арбутнот, Роберт Харли, Генри Сент-Джон, Джонатан Свифт және Томас Парнелл) 1717 жылы жарық көрген "Некеден үш сағат өткен соң" атты туындысында Блэкморды сынады. Поуп "Пери Батос" (1727) еңбегінде Блэкмордың ақымақтығын әшкерелесе, "Дунсиад" (1728) поэмасында "соңы жоқ Блэкмор" деп сипаттап, оның өлеңдерінің тіпті заңгерлерді де ұйықтатып жіберуге қабілетті екенін айтты. Бұл шабуылдар Том Браун мен Драйденнің бұрынғы сын-ескертпелеріне де қосылды. Блэкмордың поэзиясы ауыр, салмақты. Оның "ақымақ" саналуына себеп болған тағы бір жайт – өлеңдерін жеке мүддесі үшін пайдалануға дайындығы. "Патша Артур" туындысындағы жеке пайдаға жасалған тырысы замандастарына анық байқалды, ал "Альфред" поэмасының нәзіксіздігі де басқа ақындарды ренжітті. Бұған қоса, Блэкмор өлеңдерін өзге ақындарды, әсіресе (бірақ тек олар ғана емес) тори ақындарды қаралау үшін қолданды, бұл оны жеңіліп қалуға бейім шабуылдарға ұшыратуы мүмкін. Дегенмен, өмірлік кезеңінде ол "Локктің мақұлдауына және Молиноның құрметіне" ие болды. Оның өлеңдерін Уоттс пен Мэтью Генри де жоғары бағалады, соңғысы өзінің "Киелі кітапқа толық түсіндірме" еңбегінде Блэкмордың өлеңдерін жиі цитаталады.