Кіріспе

Марк Акенсайд (9 қараша 1721 – 23 маусым 1770) – ағылшын ақыны және дәрігері. Астероид.

Өмірбаян

Акенсайд Англияның Ньюкасл-апон-Тайн қаласында, қасаптың ұлы болып дүниеге келді. Бала кезінде әкесінен алған жарақаттан өмір бойы сәл ақсады. Оның барлық туыстары диссиденттер болып табылды. Ньюкаслдың Корольдік еркін грамматикалық мектебінде және қаладағы диссидент академиясында оқығаннан кейін, 1739 жылы ол теологияны оқу үшін Эдинбург университетіне жіберілді, мақсаты дін қызметкері болу еді. Оның шығындары диссиденттер қауымдастығы пасторларын оқыту үшін бөліп қойған арнайы қордан төленді. 1737 жылы ол Спенсердің стилін және строфасын еліктеп, «Жермендер журналына» «Виртуоз» атты еңбегін, ал 1738 жылы «Испаниялықтардың қорлауына байланысты британдық филиппика» және қазіргі «Соғысқа дайындық» (осы да бөлек басылып шыққан) еңбектерін жариялады. Бір қыс бойы теологияны оқығаннан кейін, Акенсайд медицинаны зерттеуге көшті. Теологиялық оқуы үшін алған ақшасын қайтарды және деист болды. Доктор Сэмюэл Джонсонның айтуынша, оның саясаты «құлатуға және шатастыруға деген ыстық ықыласпен, қандай нәрсе орнатылатынына өте аз көңіл бөлген», және ол Тобиас Смоллетттің «Перегрин Пиклдің оқиғаларында» республикалық дәрігердің карикатурасы ретінде бейнеленген. 1740 жылы ол Эдинбург медицина қоғамының мүшесі болып сайланды. Оның амбициялары өз мамандығынан тыс болды, ал сөйлеу қабілеті бір күні парламентке өтуге үміттендірді. 1740 жылы ол өзінің «Қысқы күн тоғысы туралы» өлеңін шағын өлеңдер жинағында басып шығарды. 1741 жылы ол Эдинбургтен Ньюкаслға кетіп, өзін хирург деп атай бастады, бірақ ол тәжірибеде болғаны күмәнді, ал келесі жылдан бастап оның өмір бойы достығы Джеремая Дайсонмен (1722–1776) басталды. 1738 жылы Морпетке сапары кезінде Акенсайд өзінің «Қиялдың рахаттары» атты дидактикалық поэмасы туралы ойға келді, ол жақсы қабылданып, кейіннен «суреттеме мен тілдің байлығымен өте әдемі» деп сипатталды, сондай-ақ кейіннен бірнеше шет тіліне аударылды. Ол 1743 жылдың соңында Лондонға келгенде әдеби беделге ие болды және бұл шығарманы Роберт Додслиге 120 фунт стерлингке ұсынды. Додсли бағаны тым жоғары деп санады және қолжазбаны Александр Поупқа тапсырғаннан кейін ғана шарттарды қабылдады, ол оны «бұл күнделікті жазушы емес» деп сендірді. Бұл өлеңнің үш кітабы 1744 жылдың қаңтарында жарық көрді. Акенсайдтың айтуынша, оның мақсаты «формалды нұсқаулар беру немесе тікелей дәлелдеу жолымен жүру емес, табиғаттың ең қызықты көріністерін көрсету арқылы қиялды кеңейту және үйлестіру және осылайша адамдардың санасын дін, адамгершілік және азаматтық өмірде ойлаудың ұқсас дәміне және әдетіне бейімдеу». Оның күші осы ұмтылысқа жетпеді; оның қиялы абстракциямен айналысатын өлеңнің қиындықтарын жеңуге жеткілікті емес еді; бірақ жұмыс жақсы қабылданды. Томас Грей Томас Уортонға жазған хатында «орташадан жоғары» екенін, бірақ «көбінесе қараңғы және түсініксіз және Хатчинсон жаргонымен тым көп зақымдалғанын» айтты. Уильям Уорбертон үшінші кітаптағы мазақтау туралы үзіндіге Акенсайдтың қосқан жазбасына ренжіді. Осыған сәйкес, ол «Қиялдың рахаттарының» авторына шабуыл жасады, ол анонимді түрде жарияланды. Ол өзінің «Кейбір кездейсоқ ойларға қатысты ескертулеріне» жауабында доктор Миддлтонға (1744 ж.) бұл сұраққа Дайсон «Көктемге арналған хат» кітабында жауап берді, мұнда Акенсайдтың да қолы бар болды. Ол 1744 жылы Англиядан Лейден қаласында медицина дәрежесін алу үшін кеткенде, бұл туралы баспасөзде жарияланды. Бір айдан аз уақыт ішінде ол қажетті диссертациясын аяқтады, De ortu et incremento foetus humani, және диплом алды. Англияға оралғанда Акенсайд Нортгемптон қаласында практика құруға ұмтылды. 1744 жылы ол өзінің Куриоға арналған хатын жариялады, Уильям Пултеньиге (кейін Бат графына) либералды принциптерін тастап, үкімет жақтасы болғаны үшін шабуыл жасады, ал келесі жылы ол бірнеше тақырыптар бойынша Одалардың кішкентай томын шығарды. Алдын ала сөзінде ол дұрыстығын және ең жақсы үлгілерді мұқият зерттегенін мәлімдейді. Оның досы Дайсон сол уақытта бардан шығып, сатып алу арқылы, Қоғамдық палатаның клеркі болды. Акенсайд Лондонға келіп, Хэмпстедте жаттығу жасауға тырысты. Дайсон сол жерде үй алды, және көршілес досының қызығушылығын арттыру үшін қолынан келгеннің бәрін жасады. Бірақ Акенсайдтің менмендігі мен педанттығы бұл күш-жігерді сәтсіз аяқтады, содан кейін Дайсон оған Блумсбери скверіндегі үйді алып, оны өз мамандығынан тәуелсіз етті. Бұл жылына 300 фунт стерлинг, бірақ, мүмкін, одан да көп, өйткені бұл табыс оған «арба ұстауға» және «өте жақсы» өмір сүруге мүмкіндік берді. 1746 жылы ол өзінің көп мақталған «Наядтарға арналған гимнін» жазды, сонымен қатар ол Додслидің «Музейіне» немесе әдеби және тарихи тізіміне үлес қосты. Ол енді жиырма бес жасқа толды және дерлік толығымен өз мамандығына берілді. 1753 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Ол өткір және білімді дәрігер болды. 1753 жылы Кембридж университетінде медицина докторы болып танылды, 1754 жылы Корольдік дәрігерлер коллегиясының мүшесі, ал 1755 жылы төртінші цензор болды. 1755 жылдың маусымында ол коллегия алдында Гулстон лекцияларын оқыды, 1756 жылдың қыркүйегінде Крониян лекцияларын, ал 1759 жылы Харвеян лекциясын оқыды. 1759 жылдың қаңтарында ол қосымша дәрігер болып тағайындалды, ал екі айдан кейін Христ госпиталінің бас дәрігері болды, бірақ ол кедей науқастарға қатыгездікпен қарағаны үшін айыпталды, ал оның бейшара мінезі оның күмәнсіз білімі мен қабілетіне лайықты табысқа жетпеуіне кедерілді. III Георг таққа отырғанда Дайсон мен Акенсайд екеуі де саяси көзқарастарын өзгертті, ал Акенсайдтің консервативті принциптерге көшкені патшайымның дәрігері болып тағайындалуымен марапатталды. Дайсон қазынашылық хатшысы, қазынашылық лорды болды, ал 1774 жылы патша кеңесінің мүшесі және үйдің казнашысы болды. Акенсайд 1762 жылдан бері тұрып келген Берлингтон-стриттегі үйінде қайтыс болды. Оның Дайсонмен болған достығы оның мінезін ең жақсы жарықтан көрсетеді. 1744 жылы досынан жазған хатында Акенсайд бұл жақындық «қосымша артық сананың күшіне, діннің жаңа принципіне» ие екенін айтты, және олардың махаббатында үзіліс болмаған сияқты. Ол барлық мүліктерін және әдеби қалдықтарын Дайсонға қалдырды, ол 1772 жылы оның өлеңдерінің басылымын шығарды. Бұл «Қиялдың рахаттарының» қайта қарастырылған нұсқасын қамтыды, автор өлімінде осы жұмысты аяқтауға тырысқан. Акенсайдтің өлеңдері қатаң метрикалық ережелерге бағынғанда жақсырақ болды. Оның одалары қатаң мағынада лирикалық сипатта емес, бірақ олар қадірлі және көбінесе музыкалық. 1911 жылға қарай оның еңбектері аз оқылды. Эдмунд Госс оны «мұздаған Китс» деп сипаттады.

Шығармалары

Акенсайдтың Поэтикалық шығармаларының авторитетті басылымы Робин Дикс (1996) дайындаған нұсқасы болып табылады. Бұрынғы маңызды басылымды Александр Дайс (1834) «Британ ақындарының Алдин басылымы» үшін дайындады, және ол серияның келесі шығарылымдарында шағын қосымшалармен қайта басылды. Дайс өзінің басылымына қосымша ретінде жазған «Акенсайд өмірі», сондай-ақ Джонсонның «Ақындардың өмірі» және Чарльз Бэктің «Акенсайд өмірі, еңбектері және генийі» (1832) еңбектерін қараңыз.