Кіріспе

Тейде (Тенерифе) жанартауы: Тейде, немесе Тейде тауы (исп. Pico del Teide, /ˈpiko ðel ˈtejðe, "Тейде шыңы") – Испанияның Канар аралдарындағы Тенерифеде орналасқан жанартау. Оның шыңы (биктігі көрсетілген) сондай-ақ 2014 жылы жарық көрген "MTN25 edición impresa: 2" ("Ұлттық топографиялық карта 1:25000 екінші басылым") Тенерифе карталар сериясында және "Altitudes de las provincias" (Испания провинцияларының ең биік нүктелерінің тізімі) картасында көрсетілген. Егер теңіз түбінен өлшенсе, оның биіктігі 7500 метрді құрайды, Тейде әлемдегі үшінші ең биік жанартау болып табылады және ЮНЕСКО мен НАСА оны Жердегі үшінші ең биік жанартау құрылымы деп сипаттайды. Тейде теңіз деңгейінен биіктігі бойынша әлемдегі ең биік аралдардың оныншысына айналады. Тейде 170 000 жыл бұрын, құлдилану салдарынан туындаған жанартаулық белсенділіктің нәтижесінде пайда болды. Тейде тауының негізі Лас-Канадас кратерінде (ескі, эрозияға ұшыраған, сөнген жанартаудың қалдықтары) теңіз деңгейінен шамамен 2300 метр биіктікте орналасқан. Тейде – белсенді жанартау: оның ең соңғы атқылауы 1909 жылдың соңында Сантьягоның солтүстік-батыс бөлігіндегі Эль-Чиньеро жер асты жарылысынан болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Апаттарды азайту жөніндегі комитеті Тейдеді "Онжылдық жанартау" деп атады, себебі оның тарихында құрылыстарды қирататын атқылаулар болған және бірнеше ірі қалаларға жақын орналасқан, олардың ішіндегі ең жақындары – Гарачико, Икод-де-лос-Винос және Пуэрто-де-ла-Крус. Тейде, Пико-Вьехо және Монтана-Бланка Тенерифедегі Орталық жанартау кешенін құрайды. Жанартау және оның айналасы Тейде Ұлттық паркін құрайды, оның ауданы 189,9 км² және 2007 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны деп жарияланды. Тейде – Испанияның ең танымал табиғи кереметі, Испания мен Еуропаның ең танымал ұлттық паркі және 2015 жылға дейін әлемдегі ең танымал сегізінші орында, жылына шамамен 3 миллион келушіні қабылдайды. 2016 жылы 4 079 823 келуші мен турист келді, бұл тарихи рекордты білдірді. Таудың беткейінде ірі халықаралық астрономиялық обсерватория – Тейде обсерваториясы орналасқан.

Атауы мен аңыздары

1496 жылы Тенерифе испандық колонизациясына дейін, жергілікті гуанчтер жанартауда тұратын, жарық, күш және күннің көзі болып саналатын құдіретті тұлға туралы айтатын. Эль Пико дель Тейде – қазіргі испанша атауы. Тейде гуанчтер үшін қасиетті тау болғандықтан, ежелгі гректер үшін Олимп тауы болғандай, мифологиялық тау деп есептелген. Гуанчтер Тейдеге жанартау атқан кезде Гуайотаны қорқыту үшін от жағуды дәстүрге айналдырған. Гуайота көбінесе оның шайтандық әскерімен (Тибицена) бірге жүретін қара иттің бейнесінде бейнеленеді. Гуанчтер сондай-ақ Тейденің аспанды ұстап тұрғанына сенеді. Тауларда табылған көптеген жасырын жайларда тас құралдар мен керамика қалдықтары сақталған. Бұл зұлым рухтардың ықпалына қарсы тұру үшін жасалған, Кабилия берберлері жасаған сияқты, ритуалдық құрбандықтар деп түсіндіріледі. Гуанчтер бұл тауды зұлым күштер мен ең зұлым тұлға Гуайотаның мекені деп санайды. Ежелгі гректер мен римдіктер де осылай ойлаған, олар Вулкан және Этна тауларын от құдайы Гефесттің (латынша Вулкан) қорыту пешінің түтін шығаратын жерлері деп сенген. 1492 жылы Христофор Колумб Тенерифе аралына келгенде, оның экипажы аралдың ең биік тауынан (Тейде) от тұтанғанын көргендерін мәлімдеді.

Орналасқан жері

Тейде тауы Канар аралдарының ең үлкен аралы Тенерифеде орналасқан, ол Атлант мұхитында, Батыс Сахара жағалауынан солтүстік-батысқа қарай 290 шақырым қашықтықта жатыр. Бұл жанартау Тенерифе аралының орталық бөлігінде орналасқан. Әкімшілік тұрғысынан Канар аралдары Испанияның автономды қауымдастығы болып табылады, ал Тейде тауы нақтырақ айтқанда Санта-Крус-де-Тенерифе провинциясындағы Ла-Оротава муниципалитетіне қарасты.

Құрылу

Тейде және Пико Вьехо (Ескі Шың, дегенмен ол шындығында Тейдеден жас) стратовулкандары – Канар аралдарындағы ең ірі және ең биік вулкандық Тенерифе аралындағы ең соңғы белсенділік орталықтары. Оның күрделі вулканикалық тарихы бар. Аралдың қалыптасуы және қазіргі Тейде жанартауының дамуы оң жақтағы схемада көрсетілген бес кезеңде жүрді.

Бірінші кезең

Басқа Канар аралдары сияқты және жалпы вулкандық мұхит аралдары сияқты, Тенерифе де ірі қалқан тәрізді жанартаулардың бірігіп өсуі арқылы қалыптасқан, олардың үшеуі салыстырмалы түрде қысқа мерзімде дамыған. Бұл алғашқы қалқандық кезеңдегі жанартаулық белсенділік Тенерифе аралдарының көтерілген бөлігінің көп бөлігін құрады. Қалқан тәрізді жанартаулар миоцен және ерте плиоцен дәуірлеріне дейін созылады және үш оқшауланған, күшті эрозияға ұшыраған массивтерде сақталған: Анага (солтүстік-шығыста), Тено (солтүстік-батыста) және Роке-дель-Конде (оңтүстікте). Әрбір қалқан үш миллион жылдан кем уақытта, ал бүкіл арал шамамен сегіз миллион жыл ішінде құрылды.

Екінші және үшінші кезеңдер

Бастапқы жас кезеңнен кейін 2–3 миллион жылға созылған жанартау тыныштығы мен эрозия кезеңі келді. Мұндай белсенділіктің тоқтауы Канар аралдарына тән; мысалы, Ла Гомера қазіргі уақытта осы сатыда. Осы тыныштық кезеңінен кейін жанартаулық белсенділік екі ірі құрылымда шоғырланды: Лас-Канадас орталық жанартауы және Анага массиві. Лас-Канадас жанартауы миоцендік қалқанды жанартаулардың үстінде қалыптасып, диаметрі және биіктігіне жеткен болуы мүмкін.

Төртінші кезең

Шамамен 160-220 мың жыл бұрын Лас-Каньядас І жанартауының шыңы құлап, Лас-Каньядас (Уканка) кальдерасы пайда болды. Бірінші теория бойынша, бұл шұңқыр Лас-Каньядас жанартауы астында теңіз деңгейіне жуық орналасқан, үлкен көлемді жарылыстардан кейін магма камераларының босауынан туындаған вулканның тік құлдырауының нәтижесі. Екінші теорияға сәйкес, кальдера Гавайиде сипатталғандарға ұқсас жақтан жүзетін гравитациялық құлдыраулар тізбегі арқылы қалыптасқан. Соңғы теорияны растайтын дәлелдер құрлықтағы байқаулар мен теңіз геологиясының зерттеулерінде табылды.

Бесінші кезең

Шамамен 160 000 жыл бұрыннан бастап бүгінгі күнге дейін Лас-Каньядас кальдерасының ішінде Тейде және Пико-Вьехо стратовулкандары қалыптасты.

Болашақтағы атылулар

Болашақтағы атылулар Пиле тауында, Мерапи, Везувий, Этна, Суфриер тауларында, Унзен тауында және басқа да жерлерде болған сияқты пирокластикалық ағындар мен күшті жарылыстарды қамтуы мүмкін. 2003 жылы жанартаудағы сейсмикалық белсенділік күшейіп, солтүстік-шығыс беткейінде жарық пайда болды. Жарылыс болған жоқ, бірақ құрылымға үлкен көлемдегі материал, мүмкін сұйық зат, енгізілді, оның көлемі шамамен ~1011 м3 деп есептеледі. Мұндай белсенділік магманың құрылымға көтеріліп жатқанын көрсетеді, бірақ әрқашан жарылысқа алып келе бермейді. Авторлар былай деді: «Жақындағы атылулар туралы мәліметтер, сондай-ақ қолдағы петрологиялық және радиометриялық деректер Тейде және оның жарық аймақтарына байланысты маңызды жанартаулық қауіптерге қатысты үміт беретін көзқарас ұсынады, бұл Тенерифедегі бір миллион тұрғынға және Тейде ұлттық паркіне жылына келетін 4,5 миллион туристке тек шектеулі қауіп төндіреді». Дегенмен, 2009 жылы жасалған тағы бір зерттеу Тейде болашақта күшті жарылысқа ұшырауы мүмкін екенін, ал оның құрылымы Везувий мен Этна сияқты екенін көрсетті. Осылайша, Тейдеден туындаған қауіптің шамасы әлі де пікірталас тудырып отыр.

Үлкен шыңдар

1626 жылы жарық көрген басылымда, 17 ғасырдың басында аралда болған сер Эдмунд Скори Тейде тауын сипаттап, оның шыңына жетуге қолайлы жолдар мен биіктігінің саяхатшыларға тигізетін әсерін айтады. Бұл 17 ғасырға дейін вулканға әртүрлі бағыттар арқылы қол жеткізілгенін көрсетеді. 1715 жылы ағылшын саяхатшысы Дж. Эденс және оның серіктері тауға шарықталып, өздерінің байқауларын Лондон Корольдік қоғамының журналында жариялады. Ағарту дәуірінен кейін Шығыс Африка мен Тынық мұхитына жасалған көптеген экспедициялар үшін Тейде маңызды мақсаттардың біріне айналды. 1792 жылы лорд Джордж Макартни, Джордж Стаунтон және Джон Барроудың экспедициясы трагедияға ұшырауға айналуға шама келді, себебі қатты қар және жаңбыр оларды қамтыды, Тейде тауының шыңына жете алмады және Монтанья Бланкадан мүшкел өткен еді. 1799 жылы Оңтүстік Америкаға саяхат жасаған неміс ғалымы Александр фон Гумбольдт Тенерифеде тоқтады және өзінің серігі Эйме Бонпланд пен жергілікті жетекшілермен бірге Тейдеге көтерілді. 1894 жылы Килиманджароға экспедиция барысында неміс саяхатшысы Ханс Генрих Жозеф Майер вулканның мұздық жағдайын зерттеу үшін Тейдеге келді. Ол екі тауды "бір мұхиттан, екіншісі шөл және даладан көтерілген екі патша" деп сипаттады.

Флора мен фауна

Лава Тейде вулканының беткейлерімен ағып, өте жұқа, бірақ қоректік және минералды заттарға толы топыраққа айналады, онда өсімдіктердің алуан түрлері өседі. Құрамында 168 түрлі өсімдік бар, олардың 33-і Тенерифеге тән. Канар аралының қарағай (Pinus canariensis) және Канар аралының аршасы (Juniperus cedrus) вулканның ортаңғы беткейлерін жабады, сондай-ақ ұқсас ендіктердегі құрлықтағы таулардан төменгі альпілік ағаш шегіне жетеді. Лас-Канадс кальдерасының және одан да биік жерлерде Тейде ұлттық паркіне тән өсімдіктерге мыналар жатады: ақ гүлді Тейде ақ бұтасы (Cytisus supranubius); сары гүлді бұталы крестоцвет – Descurainia bourgaeana; қызғылт гүлді Канар аралының қабырға гүлі (Erysimum scoparium); және қызыл гүлдері пирамида тәрізді болып, биіктігіне жететін Тейде эхиумы (Echium wildpretii). Тейде ромашкасы (Argyranthemum teneriffae) теңіз деңгейінен жоғары биіктікте, ал Тейде виоласы (Viola cheiranthifolia) шыңға дейін өседі, бұл Испаниядағы ең биік гүлдейтін өсімдік. Бұл өсімдіктер вулканның қиын жағдайларына бейімделген, мысалы, биік орналасуына, күшті күн сәулесіне, температураның күрт өзгеруіне және ылғалдың жетіспеуіне. Бейімделулерге жарты шар пішін, жұмсақ немесе балауыз жабын, жапырақ бетінің азаюы және көп гүл өндіруі жатады. Гүлдеу мамыр және маусым айларында, көктемнің соңында немесе жаздың басында жүзеге асырылады. Алайда, Тейде ұлттық паркінде омыртқалы жануарлардың әртүрлілігі шектеулі. Он түрлі құс ұялайды, олардың ішінде көк шаңшыл (Fringilla teydea), Бертеллот пипиті (Anthus berthelotii berthelotii), Атлантика канарисі (Serinus canaria) және кестенің бір түрі (Falco tinnunculus canariensis) бар. Паркте үш эндемикалық бауырымен жорғалаушы бар: Канар аралдарының кесірткесі (Gallotia galloti galloti), Канар аралдарының қабырғалық геккосы (Tarentola delalandii) және Канар аралдарының скинкі (Chalcides viridanus viridanus). Паркте туа біткен сүтқоректілердің жалғыз өкілі – жартастар, олардың ең көп таралғаны – Лейслер жартасы (Nyctalus leisleri). Муфлон, қоян, үй тышқаны, қара тышқан, жабайы мысық және Солтүстік Африка есегі сияқты басқа сүтқоректілер парке әкелінген.

Көлеңке

Тейде теңізге әлемдегі ең үлкен көлеңке түсіреді. Көлеңке таудың шыңынан 40 км-ден астам қашықтыққа созылады, таңертең Ла Гомера аралына, ал күн бату кезінде Гран-Канария аралына дейін жетеді. Тейденің өзі үшбұрышты келмейді, бірақ көлеңкесі толыққанды үшбұрыш тәрізді болады, бұл әуе перспективасының салдары. Көптеген келушілер мен туристер осы құбылысты тамашалау үшін күн бату кезінде жанартаудың басына шығады.

Ғылыми қолдану

Тейде ұлттық паркі Марсқа қатысты зерттеулер үшін пайдалы жанартаулық анықтамалық нүкте болып табылады, себебі олардың қоршаған орта жағдайлары мен геологиялық құрылымдары ұқсас. 2010 жылы зерттеу тобы Лас-Канадас-дель-Тейдеде Раман аспабын сынап көрді, 2016–2018 жылдарғы ESA NASA ExoMars экспедициясында қолдануға дайындалып.

Қол жеткізу

Жанартау және оның айналасы, соның ішінде Лас-Канадас кальдерасының барлығы Тейде ұлттық паркінің құрамына кіреді. Паркке солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай өтетін қоғамдық жол арқылы баруға болады. TITSA Пуэрто-де-ла-Крус пен Плайя-де-лас-Америкадан Тейдеге күніне бір рет қайта оралатын бағдарлама ұсынады. Паркте Parador (қонақүй) және шағын шіркеу бар. Канат жолы жол жиегінен шыңға дейін, жолдың көп бөлігін қамтиды, 38 жолаушыны (қатты желде 34 жолаушыны) тасып, шыңға жетуге сегіз минут уақыт алады. Шыңға өту мүмкіндігі шектеулі; соңғы бөлікке көтерілу үшін тегін рұқсат алу қажет. Көтерілуге рұқсаттар күніне әдетте 200 адаммен шектеледі. Бірнеше жаяу жолдар саяхатшыларды жоғарғы канат жолы терминалына, содан кейін шыңға жеткізеді. Биіктік болғандықтан, ауа теңіз деңгейінен едәуір жұқа болады. Бұл адамдарда (әсіресе жүрек немесе өкпе аурулары барларда) бас ауруы, ұсықпай сезіну, биіктікке бейімделуге байланысты ауруларға және ең нашар жағдайларда есінен тануға әкелуі мүмкін. Осының алдын алудың жалғыз жолы – төменгі биіктікке оралып, бейімделу.

Астрономиялық обсерватория

Астрономиялық обсерватория таудың етегінде орналасқан, жақсы ауа райынан және биіктігінен пайдаланып, осы арқылы көптеген бұлттардың үстіне шығып, тұрақты астрономиялық көрінуді қамтамасыз етеді. Тейде обсерваториясын Канар аралдары астрофизика институты басқарады. Оған күн, радио және микротолқындық телескоптар, сондай-ақ дәстүрлі оптикалық түнгі телескоптар кіреді.

Символ

Тейде – Тенерифе аймағының басты символы және Канар аралдарының ең танымал табиғи ескерткіші. Тенерифе елтаңбасының ортасында жалынды құбылып тұрған Тейде бейнесі бейнеленген. Оның үстінде Тенерифе аймағының қасиетті қамқоршысы – Киелі Михаил тұр. Аймақ туының түстері – теңізді білдіретін қара көк және қыс айларында Тейде тауының қармен жабылған шаңырағының ақтығын көрсететін ақ түс. Тенерифе Кабильдосының (аймақты басқару органы) логотипінде Тейде жанартауының атқылауын бейнелейтін символ бар. Тейде тарих бойында көптеген рет бейнеленген – еуропалық жаулаушылардың алғашқы гравюраларынан бастап, канарлық қолөнер бұйымдарына дейін, 1000 песеталық банкнотаның арт жағында, майлы бояулармен салынған суреттерде және пошта карточкаларында кездеседі. Канар аралдарында, әсіресе Тенерифеде, Тейде мәдени символизмге ие, ол дәстүрлер мен тарихқа терең байланысты. Халық арасында оны «Падре Тейде» (Ата Тейде) деп атайды.

Айдағы тау

Монс Пико, Мар Имбриумнің ішкі сақинасындағы Монс Тенерифе ай тауларының бірі, Иоганн Иероним Шрётер оны 18 ғасырдағы Тейде үшін неміс тілінде қолданылған Пико фон Тенерифе деген атқа байланысты атаған. Плеядалар ашық жұлдыз шоғынында Теид 1 деп аталатын қоңыр ергежейлі жұлдыз да бар.