Кіріспе
Максим Горькийдің пьесасы "Төменгі тереңдіктер" ("На дне", сөзбе-сөз: "Төменде") – 1902 жылы жазылған орыс драматургы Максим Горькийдің пьесасы. Бұл оның алғашқы маңызды жетістігі және орыс әлеуметтік реализмінің ерекше белгісі болды. Пьесада Волга өзені жанындағы панада тұратын кедей адамдардың тобы бейнеленген. Алғаш жарық көрген кезде "Төменгі тереңдіктер" пессимизм мен екіұшты этикалық мәселесі үшін сынға ұшырады. Төменгі топтың суреттелуі тым қараңғы және үмітсіз деп есептелді, ал Горький ресми сюжетті дамытудан гөрі есте қаларлық тұлғаларды жасауға көбірек ден қойды. Дегенмен, бұл пьеса қазіргі таңда шедевр деп есептеледі. Пьесаның бастапқы және соңғы бөлігінде қатал шындық пен көңіл көтеруге арналған жалған арасындағы күрес тақырыбы басым болады, себебі кейіпкерлердің көпшілігі өз жағдайларының қорқынышты шындығынан көз жазып, өзін-өзі алдауға тырысады.
The Lower Depths (На дне, literally: At the bottom) is a play by Russian dramatist Maxim Gorky written in 1902 and produced by the Moscow Arts Theatre on December 18, 1902, under the direction of Konstantin Stanislavski. It became his first major success, and a hallmark of Russian social realism. The play depicts a group of impoverished Russians living in a shelter near the Volga. When it first appeared, The Lower Depths was criticized for its pessimism and ambiguous ethical message. The presentation of the lower classes was viewed as overly dark and unredemptive, and Gorky was clearly more interested in creating memorable characters than in advancing a formal plot. However, in this respect, the play is generally regarded as a masterwork. The theme of harsh truth versus the comforting lie pervades the play from start to finish, as most of the characters choose to deceive themselves over the bleak reality of their condition.
Сюжет
Кішкентай қонақ үйдің жертөлесінде жас ұры Васканың бөлмесін жіңішке тақтайлармен бөледі. Ас үйде Квашня (Астық) - ет пісіруші, барон және Настя - көшедегі әйелдер тұрады. Басқа қонақтар да сол бөлмеде төсекте ұйықтайды. Настя "Құнжырлы махаббат" атты роман оқиды. Барон Настяның табысынан өмір сүреді, кітапты алып, Настядан күледі. Сатин төсегінен тұрып, тек бір түн бұрын ұрып-соғылғанын біледі, ал басқалары оған картада алдап жүргенін айтады. Актер пештің үстіндегі төсегінде оянады. Ол Сатинді бір күні өлімге ұрып-соғатынын болжайды. Актер баронға қатаң үй иесін қанағаттандыру үшін еденді сыпырып алуды еске салады. Барон мен Квашня саудаға шығып кетті. Актер дәрігердің айтуынша, оның ағзасы алкогольге толған, ал еденді сыпыру денсаулығына зиян тигізеді. Ананың денесі құрып бара жатқанда, күйеуі Клещ (Тик) өзінің орындығында жұмыс істейді. Анна оған Квашняның қазанға тастаған кнедликтерін ұсынады. Клещ өліп бара жатқан әйелді тамақтандырудың пайдасы жоқ екеніне келіседі және кнедликтерді жейді. Актер Аннаға төсектен түсіп, залга кіруге көмектеседі. Олар есіктен кіргенде үй иесі Костылов кіреді де, оларды құлатып тастауға жақындап кетеді. Ол кірлі жертөлеге қарап, Клещке көп орын алып жатқанын және бұдан былай жалға төленетін ақының көтерілетінін айтады. Содан кейін Костилов Васкадан әйелі үйге кірген-кірмегенін сұрады; ол әйелі Василисаның Васкамен бірге ұйықтап жатқанына күдіктенді. Ұры бөлмеден шығып, үй иесін қарызын төлемегені үшін айыптайды. Ол Костыловтың сатып алған сағаты үшін әлі жеті рубль берешегі бар екенін айтады. Костилевке ақшаны дереу әкелуді бұйыра отырып, Васка оны бөлмеден шығарады. Басқалары Васканың батылдығына таңданып, оны Костиловты өлтіріп, Василисаға үйленуге шақырады, сонда ол үй иесі бола алады. Васка оның үй иесі болу үшін тым жұмсақ екенін шешеді, әсіресе ол Василисаны оның әпкесі Наташа үшін тастап кетуді ойлайды. Сатин Васкадан 20 теңге сұрайды, ол оған береді. Наташа үйге Лука деген босқыны алып кіреді, оны ас үйге апарып, үш жігітпен бірге ұйықтайды. Лука ән айта бастайды, бірақ басқалар қарсылық білдіреді. Василиса кіргенде, бірден еденді сыпыруды бұйырады. Ол Луканың паспортын көруді сұрайды, бірақ оның паспорты жоқ, сондықтан оны басқалар көбірек қабылдайды. Полицей және Василизаның ағасы Медведев жертөлеге кіреді және Лукадан сұрақ қоя бастайды, бірақ босқындар оны сержант деп атағанда, Медведев оны жалғыз қалдырады. Сол түні Анна өзінің төсегінде құлаққаппен ойнаған карта ойыны кезінде жатыр. Лука оған жылы сөйлейді, Клещ кейде келіп, оның жағдайын тексереді. Лука өзінің қайтыс болуы күйеуіне ауыр тиетінін айтады, бірақ Анна Клещті өзінің өліміне себепкер деп айыптайды және ол қайтыс болғаннан кейін тыныштық пен тыныштықты күтеді дейді. Карта ойнатушылар қатты дауыс шығарады, ал Сатинді алдауда айыптайды. Лука оларды тыныштандырады. Ол Васкаға Сібірде оңалтуға болатынын айтады және актерді санаторийде алкоголизмнен айығуға болатынын айтады. Василиса кіріп келіп, Васкаға Костиловты өлтіргені үшін үш жүз рубль береді. Васка қызғанышқа толы әпкесі ұрып-соққан Наташаға үйлену үшін еркін болатынын біледі, ал Костиллов кіргенде ол бас тартуға дайын; Васка оны жертөледен шығарады. Лука бәрін естіп, Васкаға Василисамен ешқандай байланыста болмау керектігін ескертеді. Лука Аннаның өлгенін көріп, Клещті оның денесін көруге алып келеді, ол оны сыртқа шығаруға келіседі. Актер санаторийге баруды шешкенін айтып, қуаныштан қалжыңдап жүреді. Лука оған тіпті мемлекеттік шығынға емделуге болатынын айтты. Сол түні сарайда Наташа жиналғандарға романтикалық әңгімелер айтып жатқанда, Костылов шығып, оған жұмысына қайта оралуға бұйрық береді. Кіргенде Василиса Наташаның аяғына қайнаған су құяды. Васка оны құтқаруға тырысады және Костиловты жерге жығып, содан кейінгі ұрыс-керісте Костилов қаза табады. Василиса дереу Васканы кісі өлтірген деп айыптайды. Наташа Васка Костиловты Василиса үшін өлтірді деп ойлайды. Қиындықты сезген Лука жоғалады. Васка полиция іздеуінен қашып құтылып, Наташа ауруханаға жеткізіледі, ал қалғандары бұрынғыдай жалғасады. Сатин картада алдап ойнайды, ал барон басқаларды өзінің бұрынғы байлығына сендіруге тырысады. Бәрі де Луканың өтірікші болғанына келіседі. Настямен айтысқанда, барон сыртқа шығады. Сатин және басқалар ән айта бастайды, бірақ барон актердің өзін-өзі өлтіргені туралы хабарды әкелгенде, олар тоқтайды, оған Сатин: "Сен ә...
Өндіріс тарихы
"Төменгі тереңдіктер" пьесасының кейіпкерлері 1880-1883 жылдары ескі дінді зергер және қайырымдылық шараларын қолдаушы Николай Александрович Бугровтың әкесі А. П. Бугровтың естелігіне арнап салған Нижний Новгородтағы Бугров үйсіздер үйінің (Бугровская ночлежка, Bugrovskaya nochlezhka) тұрғындарынан шабыттанған деп есептеледі. 1902 жылы Мәскеу көркем театрының актерлері пьесаны алғашқы рет қоюға дайындалып жатқанда, Максим Горький оларға реализмді сақтау үшін белгілі жергілікті фотограф Максим Дмитриев түсірген Нижний Новгородтың әлеуметтік төменгі жағының суреттерін ұсынды, бұл актерлік шеберлік пен костюмдерге көмектесті.
Фильм нұсқалары
1921: Жапон фильмі: Минору Мурата осы пьесаға негізделген "Жолдағы жандар" (Rojō no Reikon) атты үнсіз фильмін түсірді. 1936 жылы француз режиссері Жан Ренуар пьесамен аттас фильмді түсірді. 1946 жылы үнді кинорежиссері және продюсері Четан Ананд өзінің режиссерлік жолын "Ниша Нагар" (Lowly City) фильмімен бастады, ол үнді ортасындағы пьесаның хинди тіліндегі бейімделуі болды. "Ниша Нагар" 1946 жылы өткен алғашқы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" (сол кездегі "Grand Prix" сыйлығы) жүлдесін жеңіп алып, халықаралық деңгейде танылған алғашқы тәуелсіз үнді фильмі болды. 1947: Қытайлық фильм "Түнгі мейрамхана" (夜店), режиссер Хуан Цуолиннің Ке Лингтің пьесаның қытай театрлық бейімделуі негізінде түсірілді. Фильмде Шанхай әншісі Чжоу Сюань басты рөлде ойнады. 1952 жылы: Мәскеу өнер театрының қойылымы совет режиссері А. Фролов пен "Мосфильм" студиясының бірлескен жұмысымен түсіріліп, КСРО-да көркем фильм ретінде шықты. 1957 жылы: Жапон режиссері Акира Куросава Тоширо Мифунэнің қатысуымен "Донзоко" (Төменгі тереңдіктер) фильмін түсірді, онда кейіпкерлер Эдо дәуірінің Жапониясына көшірілді. 1966 жылы фин режиссері Микко Нисканен пьесаны фин тілінде телефильм түрінде түсірді, бірақ бастапқы ортаны сақтап қалды.
Әсерлер
Горькийдің пьесасы Юджин О'Ниллдің 1946 жылғы "Айсмен келеді" драмасына елеулі әсер еткені мойндалған. 1955 жылғы Disney анимациялық фильмі "Леди және Алаң" фильміндегі иттер бағдарындағы көріністе, түрмеде отырған баспанасыз орыс қасқыр иті Борис пьесадан бір сөйлем келтіреді: "Бақытсыз жаратылыс одан да бақытсыз жаратылысты табуы керек. Сонда ғана бақытты болады".