Кіріспе

Француз туған американдық иммунолог Поли Селин Эвелин Матцингер (Франция, Ла-Сейне қаласында 21 шілде 1947 жылы туған) – иммундық жүйенің қалай жұмыс істейтінін түсіндіретін қауіп моделі теориясын ұсынған иммунолог.

Алғашқы жылдар

Поли Матцингер 1947 жылы 21 шілдеде Францияда француз анасы (Симон) мен голланд әкесі (Ханс) отбасында дүниеге келді. Бакалавриатты бітіруге он бір жыл уақыт кетсе де, ол 1976 жылы Калифорния университетінің Ирвин қаласындағы бөлімшесінде биология мамандығы бойынша бітірді. Одан кейін Кембридж университетінде төрт жыл докторантурадан кейінгі тағылымдамадан өтті.

2015 жылы Матцингер иммундық жүйенің қауіптілік моделі туралы сегіз бөлімнен тұратын серия жазды, онда трансплантацияны қабылдамау, ісіктер, аутоиммундық аурулар, T-жасушалар, паразиттер және дабыл сигналдары талқыланды.

Қауіп үлгісі

Макфарлейн Бернет пен Фрэнк Феннер 1949 жылы ұсынған «Өзіндік/Бөгде» моделі 1980-ші жылдардың соңында иммунологтар Т-клеткаларының антиген ұсынатын жасушаларға тәуелді екенін, олар материалдарды көрсетіп, қосымша стимуляциялық сигналдар жібергенін түсінген кезде қиындықтарға тап болды. Томас Кунның ғылымдағы парадигмалық өзгерістер туралы еңбектеріне ден қойып, Чарльз Джейнвей 1989 жылы иммундық жүйенің жауаптарының нақты қақпашысы – туа пайда болған иммундық жүйе екенін ұсынды. Ол сондай-ақ, туа пайда болған иммундық жүйенің патогендерді олардың өзгермейтін қасиеттері арқылы танитын ежелгі үлгіні тану рецепторларын қолданатынын болжады.

Қауіп белгілері

1994 жылы жариялаған "Толеранттылық, қауіп және кеңейтілген отбасы" атты мақаласында Матцингер қауіп моделін дамытып, антиген ұсынатын жасушалар жарақаттанған немесе стресске түскен кезде, апоптозбен (бақыланған жасуша өлімі) салыстырғанда, бағдарламаланбаған жасуша өлімінен шығарылатын "қауіп сигналдарына" жауап беретінін айтты. Бұл жасушалардың шығаратын дабыл сигналдары иммундық жүйеге иммундық жауапты талап ететін мәселе бар екенін хабарлайды. Ол Т-жасушалары мен олар ұйымдастыратын иммундық жауаптың бұрынғы модельдегідей "өзіндік" жаңа туғаншалық анықтамасынан немесе Джейнвейдің пікірінше, патогендердің ежелгі анықтамасынан емес, жасушалық зақымданумен анықталатын қауіпке динамикалық және үнемі жаңарып отыратын жауаптан туындайтынын дәлелдеді.

Қолданылу аясы

Қауіп моделінің ауқымы кең, трансплантация, аналық/ұрықтық иммунитет, аутоиммунитет, қатерлі ісіктерге ем салу және вакциналар сияқты алуан түрлі тақырыптарды қамтиды. Матцингердің пікірінше, бұрынғы модельдер иммундық жүйенің жауаптарының нақты қауіптің орнына және ауырлығына қарай қалай өзгеретінін түсіндіре алмады. Сондай-ақ, бұрынғы модельдер иммундық жүйенің ісіктерді қабылдамауын, аутоиммундық ауруларды тудыруын немесе аллергиялық реакцияларды дамытуын қалай түсіндіре алмайды. Кейбір иммунологтар әлі де Джейнвейдің идеяларын қолдайды, иммундық жауаптың негізінен микроорганизмдердегі ұқсастықтарды танитын, эволюциялық тұрақты сақталған, туа біткен "үлгіні тану рецепторларымен" қамтамасыз етілетінін, соның салдарынан бағдарламаланбаған жасуша өлімінің әсерін азайтатынына сенеді.

Үлгілерді тану және ұлпалық иммундық жүйе

Сын Ён Сун және Матцингер биологиялық қосылыстардағы ашық гидрофобтық аймақтарды қауіптілік моделінің зақымдануға байланысты молекулалық үлгілерінің (DAMP) қатарына жатқызып ұсынды. Стресс факторларына ұшырағанда жасушалар өз ақуыздарын дұрыс бүктемей, денатурациялайды, нәтижесінде гидрофобтық аймақтар ашылып, сулы ортадан қорғану үшін жиырылып, түйіршіктерге айналады. 2013 жылы Nature Immunology журналында Матцингер қауіптілік моделінің басты тұжырымын – дене тіндері иммундық жауапты қозғауға қабілетті екенін атап көрсетті. Зерттеулер әр ағзаның микробиомындағы бактериялар оның қызметін және нәтижелерін бағыттайтынын көрсетіп тұрғандықтан, Матцингер микробтар иммундық жүйенің жауабын қозғаушы күш ретінде танылуы мүмкін деп болжайды. Матцингер DAMP-тардың толь сияқты рецепторлардың сыртқы және эндогенді лиганд сигналдарына жауап беру себебін түсіндіре алатынын, ал оның қауіптілік моделі иммундық жүйенің әр жауабының шамасын және сипатын анықтайтын көптеген сигнализациялық жолдарды ұсынатынын айтады.

Мацингердің теориясына қарсы сұрақтар

Регуляторлық Т-клеткалары иммундық жауаптарды басу қабілетіне ие екені дәлелденді, мысалы, осы Т-рег клеткаларының бас регуляторының бұзылуы салдарынан туындайтын аутоиммундық IPEX синдромы. Мацингер Трег жасушаларын өзінің қауіп модельіне енгізіп, олардың реттеу әрекеті абсолютті емес екенін айтты, себебі инфекцияға шалдыққан трансплантацияланған органдардың қабылдану деңгейі жоғары, бұл қауіп сигналдары иммундық жауапты анықтай беретінін көрсетеді. Қауіп модельіне қатысты сын-тегес екі негізгі мәселеге тоқталады: Біріншіден, Мацингер ісіктердің қатерлі ісікке айналу себебін олардың жасушаларының бағдарламаланған жасуша өліміне ұшырауымен түсіндірді, осылайша иммундық жауапты тудыратын қауіп сигналдарын шығармайды. Алайда, соңғы зерттеулер иммундық жүйенің кейбір ісіктерді анықтап жоя алатынын көрсетті. Екіншіден, қауіп модельі трансплантацияның қабылдамауын хирургиялық араласудың нәтижесінде туындаған зақымданумен байланыстырады, бірақ бұл түсіндірме бір организмнің бөліктері арасындағы тіндердің ауысуы – автотрансплантацияға қатысты жоғары төзімділікті түсіндіре алмайды. Мацингердің "кәсіби антиген ұсынатын жасуша", "қауіп сигналдары" және "DAMP" сияқты қолданған терминдері иммундық жүйенің өзіне және бөтенге деген модельдерін түсіндіру үшін жиі қайта қолданылады. Иммунолог Рассел Э. Вэнс қауіп модельі сияқты иммунологиялық парадигмалардың эволюциялық қысым аясында пайда болған ерекше механизмдердің сөзсіз шамалы дәл бейнелері екенін айтты.

Құс авторлық дау

1978 жылы Матцингер «Эксперименттік медицина» журналында өзінің төртінші мақаласын жариялады, онда өзінің афған есігі Галадриел Мирквудты үшінші тұлғада белсенді дауыспен жазу үшін бірлескен автор ретінде тізімдеген. Бұл бұзушылықты анықтағаннан кейін, оған журналда жариялауға тыйым салынды.

Марапаттар

1986 жылы Кёльн кинофестивалінде Полли Матцингер «Иммунитет: ішкі оқиға» фильмінің неміс тіліне аудармасы үшін білім беру фильмдеріндегі ерекше жетістіктері үшін марапат алды. 1996 жылы ол Скандинавия иммунологиялық қоғамының құрметті өмір бойына мүшесі болып қабылданды. 2002 жылы Discover журналы Матцингерді ғылымдағы ең маңызды елу әйелдің бірі деп мойындады. 2003 жылы ол Хассельт университетінен құрметті доктор дәрежесін алды. 2008 жылы Web of Science сайтындағы өз саласындағы ең жоғары 1% цитатасы бар зерттеушілердің қатарында «Жоғары цитатталатын» ғылыми еңбек ретінде тізімге енді.

Жарияланымдар

Лассила, О., Вайнио, О. және Матцингер, П. (1988). В-клеткалар жаңа Т-клеткаларын қоса ала ма? Nature, 334, 253–255. (алғаш рет "кәсіби антиген ұсынатын жасушалар" деп аталатын мақала)

Фильмдер

Иммунитет: ішкі оқиға. Мацингер П. және Андре Траунекер (1986) (видео, 13 мин). Грипп инфекциясын жою процесін сипаттайтын, жалпы оқырмандарға арналған анимациялық фильм. Немец, француз, испан тілдеріне аударылды. Хоффман Ла Рош студиясы, Базель, Швейцария.

Түйіндерді қабылдамауға қысқаша шолу. Мацингер П. (1991) (видео, 2 мин). Тері мүшесін қабылдамауға әкелетін оқиғаларды сипаттайтын, жалпы оқырмандарға арналған анимациялық фильм. Ұлттық ғылыми жазушылар қауымдастығының тапсырысы бойынша теледидар продюсерлерінің жиналысы үшін жасалған. NIH арнайы іс-шаралар бөлімі және Capitol Studios.

Өлім дизайны бойынша/Өмір және уақыттың өмірі мен уақыты. Питер Фридман және Жан Франсуа Брунет (1995) (фильм, 73 минут). Алты ғалымның еңбегін көрсететін марапатталған фильм. П. Матцингер, Р. Леви Монталчини, М. Рафф, П. Голштейн, К.М. Дебатин, Р. Горовиц және басқалар.

Қауіптен ояну. Майкл Мосли (1997) (фильм, 60 минут). Қауіп моделін көрсететін және сипаттайтын BBC Horizon бағдарламасы.

Микробтардың шабуылы. Дэвид Грин (2001) (фильм, 60 минут). Адам денесі мен оның үстінде және ішінде өмір сүретін көптеген организмдер арасындағы байланысты сипаттайтын бағдарлама. Фильмде Дэнжер моделі денедегі симбиоздық қарым-қатынастарға ең қолайлы иммунитет моделі ретінде көрсетілген. Білім беру арнасы.