Кіріспе
Ағылшын тіліне латын тілінен енген көптеген сөздерге ұқсас, француз тілінен де көптеген сөздер ағылшын тіліне енген. Ағылшын тіліндегі барлық сөздердің шамамен 45%-ы француз тілінен шыққан. Бұл көрсеткіш тізімде 80 000 сөз болуы керек екенін білдіреді; алайда, бұл тізімде тек француз тілінен тікелей алынған сөздер ғана қамтылған, мысалы, қуаныш және қуантарлық, ал француз тілінен алынған сөздердің ағылшын тілінде жасалған туындылары – қуандыру, қуаныштылық, партиялық және ата-аналық сияқты сөздер кірмейді. Сондай-ақ, француз тілінен шыққан сөздердің француз тілінен басқа тілдерден шыққан сөздермен бірігіп жасалған тіркестері де (мысалы, мұзжұмсақ, күн сәулесі, медуза, көңіл бұзушы, құтқарушы және дәліз) және француз тілінен шыққан сөздердің ағылшын тілінде бірігіп жасалған тіркестері (мысалы, грейпфрут (grape + fruit), қарапайым адам (lay + person), почтамен тапсырыс, қарға, базар, бас беру, іштік және қамқор жилет) да тізімге қосылмаған. Бұл тізімге француз тілінен шыққан, бірақ ағылшын тіліне француз тілінен өзге тіл арқылы келген сөздер де кірмейді, оларға коммодор, үстемдік ету, филибустер, кетон, лоджия, лото, мариачи, монсеньор, гобой, паэлья, панцер, ұсақ-түйек, ранчо, сату және қаптама кіреді. Француз тілінен шыққан ағылшын сөздерін ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар қолданатын француз сөздері мен тіркестерінен де ажырату қажет. Француз тілі негізінен латын тілінен туындағанмен (ағылшын тілінің сөздік қорының шамамен 60%-ы тікелей немесе роман тілдері арқылы латыннан келген), ол галл және герман тілдерінен (әсіресе көне франк тілінен) де сөздерді қамтиды. Ағылшын тілі герман тілінен шыққандықтан, француз тіліндегі германдық элементтерден ағылшын тіліне енген сөздер француз тілінен ерекшеленіп көрінбеуі мүмкін. Керісінше, латын тілі ағылшын және француз тілдеріне көптеген туынды сөздер бергендіктен, белгілі бір латын туындысының ағылшын тіліне француз тілі арқылы келмегенін анықтау кейбір жағдайларда қиын болуы мүмкін.
A great number of words of French origin have entered the English language to the extent that many Latin words have come to the English language. Up to 45% of all English words have a French origin. This suggests that 80,000 words should appear in this list; this list, however, only includes words imported directly from French, such as both joy and joyous, and does not include derivatives formed in English of words borrowed from French, including joyful, joyfulness, partisanship, and parenthood. It also excludes both combinations of words of French origin with words whose origin is a language other than French — e. g., ice cream, sunray, jellyfish, killjoy, lifeguard, and passageway— and English made combinations of words of French origin — e. g., grapefruit (grape + fruit), layperson (lay + person), mailorder, magpie, marketplace, surrender, petticoat, and straitjacket. This list also excludes words that come from French but were introduced into the English language via a language other than French, which include commodore, domineer, filibuster, ketone, loggia, lotto, mariachi, monsignor, oboe, paella, panzer, picayune, ranch, vendue, and veneer. English words of French origin can also be distinguished from French words and expressions used by English speakers. Although French is derived mainly from Latin (which accounts for about 60% of English vocabulary either directly or via a Romance language), it also includes words from Gaulish and Germanic languages (especially Old Frankish). Since English is of Germanic origin, words that have entered English from the Germanic elements in French might not strike the eye as distinctively from French. Conversely, as Latin gave many derivatives to both the English and the French languages, ascertaining that a given Latinate derivative did not come to the English language via French can be difficult in a few cases.
Тарихи контекст
Қазіргі ағылшын тілінде кездесетін француз сөздерінің көпшілігі 1066 жылғы Норман жаулап алуынан кейін, Англия Норман тілінде сөйлейтін халықтардың басқаруына түскеннен кейін ғасырлар бойы импортталды. Вильгельм Жеңімпаз Британ аралдарына басып кірді, жерлер мен мүлікті норман, бретон, фламанд және француз сарбаздарына бөлді. Нәтижесінде көне француз тілі мәдениет пен әкімшілік тіліне айналып, англо-норман француз тіліне дамыды. Англия халқының көпшілігі өздерінің англосаксон тілін қолдануды жалғастырды, бірақ оған биліктегі элитаның тілі әсер етті, нәтижесінде сөздер жұптары пайда болды. Мысалы, англо-нормандық ақсүйектер жеген ет пен англо-саксондық шаруалар өсірген малдың атауларын қарастырайық: сиыр еті/өгіз, қой еті/қой, бұзау еті/бұзау, шошқа еті/шошқа, немесе тілдің әртүрлі деңгейлеріне қатысты сөздер жұптары: бастау/қолға алу, сауда/сату-алу, жалғастыру/әрі қарай істеу, кету/қайту, бөліну/шеттеу, кездесу/танысу, сақтау/қолдау, үйлену/құда болу, қауіп/қорқыту, сатып алу/алу, кіріс/табыс, сату/өткізу. Француз тілінен шыққан сөздер көбінесе англосаксон тіліндегі сәйкес сөздерге қарағанда абстрактілірек немесе күрделі ұғымдарды білдіреді (мысалы, бостандық/еркіндік, әділдік/туралық, бастау/көз), сондықтан күнделікті тілде сирек қолданылады. Дегенмен, француз тілінен шыққан барлық ағылшын сөздері үшін бұл жағдай орын алмайды. Мысалы, ағылшын тіліндегі ең көп қолданылатын сөздердің кейбірін қарастырайық: қабілетті, көлік, орындық, қала, ел, әртүрлі, факт, жақсы, жеміс, топ, саяхат, шырын, әділ, үлкен, бөлік, адамдар, адам, орын, нүкте, мәселе, қоғамдық, нақты, тұру, үстел, саяхаттау, пайдалану, өте және күту. Генри Плантагенеттің Англия тағына отыруынан кейін, диалектілік француз тілінің басқа түрлері де англо-норман француз тілінің ықпалын азайтуға себеп болуы мүмкін (әсіресе Плантагенеттер әулетінен шыққан Анжуның түрлері және, мүмкін, Аквитаниялық Элеонораның тілі – Пуату). Ағылшын тілінің Франция тағына талап етуімен, Париж король сарайында қолданылатын тілдің ықпалы артты. Францияның мәдени ықпалы келесі ғасырларда күшті болды және Ренессанстан бастап қарыздар негізінен Париж француз тілінен алынды, ол Францияның де-факто стандартты тіліне айналды.
Феодализм
Норманның Англияны билеуі британдық қоғамға ұзақ мерзімді әсер етті. Англо-норманд немесе көне француз тілдерінен алынған сөздердің ішінде рыцарлыққа қатысты терминдер (вассал, сюзерен, сеньор, вассалдық, шаруа, зұлым, құрмет көрсету) және басқа да институттарға (балиф, канцлер, кеңес, үкімет, мэр, министр, парламент) қатысты сөздер бар. Сондай-ақ, дін ұйымына (абаттық, дін қызметкерлері, монастырь, епархия, монах, мисса, приход, дұға, уағыз айту, діни қызметкер, сакристия, киім, киім бөлмесі, викарий), аристократияға (барон, граф, ханым, герцог, маркиз, принц, сэр) және соғыс өнеріне (қару-жарақ, белдік, зындан, хауберк, тілме, қорғағыш қақпа, қамал, тон) қатысты сөздер де осы тілдерден келген. Осы сөздердің көптегені феодалдық жүйемен немесе ортағасырлық соғыспен байланысты және герман тілінен (көбінесе көне франк тілі арқылы) шыққан (герман тілінен шыққан француз сөздерін де қараңыз). Британ монархиясының нормандық тегі әлі де «Принц-регент», «мұрагер», «принцесса Рояль» сияқты тіркестерде көрініп тұрады, онда француз тіліндегідей, анықтауыш есімнен кейін келеді.
Геральдика
Геральдика сөздігі француз тілінен күшті әсер алды (блезон, немесе, аргент, сабель, гюль, пассант), толығырақ білу үшін тинктуралар, позалар және геральдика элементтерін қараңыз. Геральдикада кейде қолданылатын мифологиялық жандар (кокатрица, айдаһар, грифон, гиппогриф, феникс, виверн) немесе экзотикалық жануарлар (арыстан, барыс, антилопа, газель, жираф, түйе, зебу, піл, бабуин, макак, муфлон, дельфин, оцелот, страус, хамелеон) өз аттарын француз тілінен алған. Бұл Еуропаға тән кейбір жануарларға да қатысты (Англо-нормандық тілі арқылы: қызылқұйрық, қоян, бүркіт, аққу, соқыр, күзен, қасқыр, жайрақ, кесіртке, мысық, қоян, бұрыш, қасқыр, жылан).
Әскери
Соғыс және әскери терминологияда француз тілінен келген көптеген сөздер мен тіркестер бар (accoutrements, aide de camp, army, artillery, battalion, bivouac, brigade, camouflage, carabineer, cavalry, cordon sanitaire, corps, corvette, dragoon, espionage, esprit de corps, état major, fusilier, grenadier, guard, hors de combat, infantry, latrine, legionnaire, logistics, matériel, marine, morale, musketeer, officer, pistol, platoon, reconnaissance/reconnoitre, regiment, rendezvous, siege, soldier, sortie, squad, squadron, surrender, surveillance, terrain, troop, volley). Бұған әскери шендер де кіреді: адмирал, капитан, полковник, капрал, генерал, лейтенант, сержант. Көптеген қорғаныс терминдері де француз тілінен алынған.
Саясат және экономика
Саяси/экономикалық лексикаға ақша, қазына, мемлекеттік хазна, сауда, қаржы, салық, либерализм, капитализм, материализм, ұлтшылдық, плебисцит, мемлекеттік төңкеріс, режим, егемендік, мемлекет, басқару, федералдық, бюрократия, конституция, сот юрисдикциясы, аудан сияқты француз тілінен келген көптеген сөздер кіреді.
Заң
Сот лексикасына француз тілі де зор әсер еткен (әділет, судья, қазылар алқасы, адвокат, сот, іс).
Дипломатиялық
атташе, іскерлік жүкті, елші, елшілік, канцлерлік, дипломатия, демарш, коммюнике, естелік жазба, жайласу, уағдалас, жақындасу, келісім, шарт, одақ, паспорт, хаттама.
Өнер
өнер, музыка, би, театр, автор, сахна, бояу, кенеп, орындау, үйлесім, әуен, ырғақ, труба, нота, режиссер, галерея, портрет, щетка, палитра, монтаж, сюрреализм, импрессионизм, фовизм, кубизм, символизм, модерн, гуашь, акварель, коллаж, бейнелеу, фриз, гризайль.
Сәулет
аралық, аркада, арка, күмбез, визуар, қоңырау мұнарасы, аркалық тіреу, тіреу қабырғасы, бөлім, балка, эстрада, қасбет, балюстрада, терраса, жартыай, ниша, павильон, пилястр, көлікке арналған кіреберіс.
Авиация және автомобиль құрылысы
Франция авиация (нацель, эпеннаж, фюзеляж, фенетрон, аэрон, биіктік өлшегіш, канард, декаляж, монокок, турбина) және автомобиль құрылысы мен дизайны (шасси, поршень, арбор, гриль, тоннеу, берлин, седан, лимузин, кабриолет, купе, ашық шанақ) салаларында пионерлік рөл атқарды.
Ас мәзірі
Baba au rhum, сиыр еті, сиыр еті бургиньон, будин, карамель, тұтық, казулет, клафути, конфит, консоме, крем, круассан, заварной крем, филе миньон, филе, фойе гра, флогнард, фондант, фондю, торт, гратен, мадлен, мармелад, майонез, меренге, миль-фёй, қыша, қой еті, наварин, паштет, нан, шошқа еті, ботқа, сорпа, пудинг, пюре, рагу, рататуй, ру, салат, соус, шұжық, суфле, сорпа, тұшпара, террин, трифль, бұзау еті, волаван.
Түстер мен басқа да әсерлер
Басқа да ықпалдарға түстердің аттары (экру, қызғылт, беж, кармин, бордо, көк, қызғылт, фиолет, қызылқоңыр, түркіз, лилак, перс, қызыл, алый, шие), көкөністер мен жемістердің аттары (кабачок, баклажан, капуста, сәбіз, шие, каштан, қияр, мускат жаңғағы, нөкет, шпинат, лимон, апельсин, абрикос) және жылдың айлары (қаңтар, наурыз, мамыр, шілде, қараша, желтоқсан) жатады.
Француздар жасаған терминдер
Ағылшын тіліне енген француз сөздерінің кейбіреулерін француз тілінде сөйлейтін өнертапқыштар, жаңалықтар ашқандар немесе пионерлер, немесе ғалымдар ойлап тапқан: кино, теледидар, тікұшақ, парашют, гармоний, батискаф, лактоза, лецитин, бактериофаг, хлорофилл, мастодон, птеродактиль, оксид, оттегі, сутек, көміртек, фотография, стетоскоп, термометр, стратосфера, тропосфера.
Француздар есімімен аталған
Кейбір француз сөздері француз адамдарының есімдерімен аталды (олардың тегінен), әсіресе ғылым саласында (ампер, аппертизация, боуд, бекерел, брайль, кулон, Кюри, дагерротип, Паскаль, пастеризация, Вернье), ботаника және минералогияда (бегония, бугенвиллея, клементина, магнолия, доломит, никотин), сән және стиль немесе кез келген басқа мәдени сала (лавалье, леотард, Рекамие, мансарда, шовинизм, кир, пралин, саксофон, силуэт, гильотина).
Өзгеше атаулар
Француз тілінде сөйлейтін аймақтар мен елдердегі кейбір қалалардың атаулары ағылшын тіліне француз тіліндегі жазу түрінде келген (Луисвилл, Констанс, Ипр, Брюгге, Лувен, Турин, Милан, Плезанс, Флоренция, Рим, Неаполь, Сиракуза, Вена, Прага, Мюнхен, Кельн, Экс-ла-Шапель, Севилья, Константинополь). Солтүстік Америкада француздармен алғашқы кездесуде болған кейбір үндістердің немесе алғашқы ұлттардың атаулары француз тілінен алынған (Сиу, Саульто, Ирокез, Нез Персе, Гурон, Шайен, Алгонкин). Бұл Канада, Арканзас, Иллинойс, Мэн, Мичиган, Вермонт, Батон-Руж, Бойз, Чикаго, Де-Мойн, Детройт сияқты кейбір жер-атауларға да қатысты.
Түйінді ықпал ету үлгілері
Ежелгі француз тілінен алынған кейбір сөздер орта француз немесе қазіргі француз тілінен қайтадан импортталды, бірақ екінші рет көбірек шектеулі немесе мамандандырылған мағынаға ие болды. Мысалы, мына жұптарды қарастырайық: alley/allée, chair/chaise, cream/crème, chief/chef, luminary/luminaire, liquor/liqueur, castle/château, hostel/hotel, mask/masque, necessary/nécessaire, petty/petit, ticket/etiquette, troop/troupe, vanguard/avant garde. Француз тіліндегі сөздің жалпы мағынасын сақтағанын ескеріңіз: мысалы, француз тіліндегі château «қамал» дегенді білдіреді, ал chef «басшы» дегенді білдіреді. Тіпті бірнеше рет әртүрлі формада импортталмаған кезде де, француз тілінен алынған сөздер әдетте француз тілінен гөрі шектеулі немесе мамандандырылған мағынаға ие: мысалы, legume (француз тілінде légume «көкөніс» дегенді білдіреді), gateau (француз тілінде gâteau «торт» дегенді білдіреді). Кейбір жағдайларда ағылшын тілі француз тілінен гөрі көне француз тіліндегі сөздерге қатысты, кем дегенде, жазылуында сақталған (айтылуында болмаса): мысалы, apostle (көне фр. apostle / орта фр. apôtre), castle (көне фр. castel немесе chastel / орта фр. château), forest (көне фр. forest / орта фр. forêt), vessel (көне фр. vaissel / орта фр. vaisseau). Көне француз тілінен басқа да сөздер қазіргі француз тілінен жоғалып кетті: dandelion. Екінші жағынан, 16 және 17 ғасырларда классикалық түбірлерді (латын немесе ежелгі грек) қалпына келтіруге ұмтылыс болды. Осылайша көне француз тіліндегі сөздердің жазылуы латыншаландырылды. Көп жағдайда бұл олардың айтылуына әсер етпесе де (мысалы, debt, doubt, indict, mayor), кейбір жағдайларда әсер етті (мысалы, abnormal, adventure, benefit). Грек этимологиясының сөздерінің ph транскрипциясы f орнына қалпына келтірілді. Осылайша fantosme phantom-ға айналды, fesan pheasant-қа айналды. Бұл өзгеріс француз тілінде де болды, бірақ жүйелі емес: көне французша farmacie pharmacie («фармация») болды, fenix phénix («феникс») болды, бірақ fantosme fantôme («фантом, арба») болды және fesan faisan («фазан») болды. Латыншалау француз тіліндегі кейбір сөздердің шығу тегін бүлдірді (мысалы, foliage, peradventure), ал орфографиядағы басқа өзгерістерде халықтық этимологияның әсері болды (мысалы, andiron, belfry, crayfish, female, furbelow, gillyflower, gingerbread, penthouse, pickaxe, pulley). Сонымен қатар, кейбір сөздердің жазылуы түпнұсқаға барынша жақын айтылуын сақтау үшін өзгертілді (мысалы, leaven), ал басқа жағдайларда француз тіліндегі жазылуы сақталды, нәтижесінде француз тілінен мүлдем басқа айтылу пайда болды (мысалы, leopard, levee). Ағылшын тіліне соңғы кезде енген терминдер француз тіліндегі айтылуы мен жазылуын сақтады (ambiance, aplomb, arbitrage, armoire, atelier, barrage, bonhomie, bourgeoisie, brochure, bureau, café, camaraderie, catalogue, chandelier, chauffeur, coiffure, collage, cortège, crèche, critique, debris, décor, dénouement, depot, dossier, élite, entourage, ennui, entrepreneur, espionage, expertise, exposé, fatigue, financier, garage, genre, glacier, intrigue, liaison, lingerie, machine, massage, millionaire, mirage, montage, panache, parti pris, penchant, personnel, plaque, promenade, rapport, repertoire, reservoir, routine, sabotage, sachet, souvenir, tableau, terrain, tranche), бірақ бұл уақыт өте келе өзгеруі мүмкін (мысалы, hotel сөзінің басындағы h әлі де үнсіз емес, herb немесе garage сөздерінің айтылуының өзгеруін де қарастырыңыз). Femme fatale, faux pas, haute couture, bête noire және enfant terrible сияқты тіркестер әлі де француз тілінен алынғанын тануға болады. Қарыз алу бір жақты процесс емес (Қайта қарыз алуға қараңыз), кейбір француз тілінен шыққан сөздер көне ағылшын тілінен (англосаксон сөздерінен) шыққан: мысалы, bateau, chiffon, gourmet немесе орта ағылшын тілінен: мысалы, lingot. Ал керісінше, француз тілінен шыққан ағылшын тіліндегі сөздер қазіргі француз тіліне «қайтып» кірді: budget, challenge, design, discount, establishment, express, fuel, gay, gin, humour, interview, jury, magazine, management, mess, pedigree, performance, rave, record, reporter, spleen, sport, squat, standard, suspense, tennis, ticket, toast, toboggan, tunnel, vintage.