Испанияның либералдық үш жылдығы (1820-1823)

Кіріспе

Испан либералды үкіметі, 1820 – 1823 жылдар

Триенио Либералы (ˈtɾjenjo liβeˈɾal) немесе Үш либералды жыл – Испания тарихында 1820 және 1823 жылдар аралығындағы үш жылдық кезең. 1820 жылдың қаңтарында генерал-лейтенант Рафаэль де Риегоның Фердинанд VII-нің абсолюттік билігіне қарсы жасаған әскери көтерілісінен кейін Испанияны либералды үкімет басқарды. 1823 жылы Еуропаның басшыларының келісімімен француз әскері Испанияға басып кіріп, патшаның абсолюттік билігін қайта орнатқанда бұл кезең аяқталды. Бұл шабуыл Францияда «Испания экспедициясы» (expédition d’Espagne) деп, ал Испанияда «Сент-Луистің жүз мың ұлы» деп аталады.

Кабезас де Сан-Хуан төңкерісі

Патша Фердинанд VII 1812 жылғы либералды испан конституциясын қабылдамауымен кеңінен тараған наразылықты, әсіресе әскерде тудырды. Патша жақында сәтті көтеріліс жасаған Америкадағы испан колонияларын қайтарып алуға тырысты, осылайша Испанияны маңызды кіріс көзінен айырды. 1820 жылдың қаңтар айында Кадис қаласында Оңтүстік Америкаға жорыққа жиналған сарбаздар, сирек төленетін жалақыға, нашар тағамға және жағдайға наразы болып, Рафаэль дель Риего басшылығымен бүлік көтерді. Олар 1812 жылғы Конституцияға адал болып ант беріп, өздерінің командирлерін ұстады. Содан кейін көтерілісшілер жақын орналасқан Сан-Фернандоға көшіп, астана Мадридке қарай жорыққа дайындық бастады.

Либералдық үкімет

Көтерілісшілердің салыстырмалы әлсіздігіне қарамастан, Фердинанд 1820 жылдың 9 наурызында конституцияны қабылдады, либералды министрлерге билік берді және «Либералдық үшжылдық» (el Trienio Liberal) деп аталатын либералды билік кезеңін бастады. Алайда, Испанияда, Еуропаның көп бөлігінде болғандай, оң және сол жақтың саяси қастандықтары күшейді. Либералды революционерлер король сарайына шабуыл жасап, Фердинанд VII-ді тұтқынға алды. Ол келесі үш жыл бойы Кортестің де-факто тұтқыны болды және Аранхуэске зейнетке шықты. 1822 жылғы Кортес Генералдарына сайлауда Рафаэль дель Риего жеңіске жетті. Фердинандтың жақтастары Үргелде бекініп, қаруланып, абсолютистік регенттік құрды. Фердинандтың жақтастары, патша гвардиясымен бірге, Мадридте көтеріліс ұйымдастырды, бірақ жаңа үкімет пен оның конституциясын қолдаған күштер оны басып тастады. Фердинандтың жақтастары Мадридте жеңілгеніне қарамастан, Кастилия, Толедо және Андалусия аймақтарында азамат соғысы басталды. Одан кейін либералды биліктің үш жылы («Либералдық үшжылдық») келді. Прогрессист үкіметі Испанияны 52 провинцияға бөліп қайта ұйымдастырды және 16-17 ғасырлардағы Габсбургтер билігі кезінде испан бюрократиясының ерекшелігі болған аймақтық автономияны азайтуды көздеді. Әсер еткен аймақтардың, әсіресе Арагон, Наварра және Каталонияның қарсылығы патшаның либералды үкіметке деген жек көруімен үндесті. Прогрессист үкіметтің антиклерикалық саясаты католик шіркеуімен қақтығысқа әкелді, ал индустрияландыруға жасалған тырысқандар ескі сауда гильдияларын ығыстырды. Француз оккупациясы кезінде Жозеф Бонапарт пен Кадис Кортесінің екеуі де жойған испан инквизициясын үкімет қайтадан тоқтатты, бұл оны тек алты жыл бұрын елден қуылған франкофильдер (afrancesados) деп айыптауға себеп болды. Монархияның билігі шектеулі болса да, одан да радикалды либералдар монархия идеясына қарсы көтерілуге тырысты. 1821 жылы олар басылды, бірақ оқиға үкіметті біріктіретін әлсіз коалицияны көрсетті. 1823 жылы радикалды либералды үкімет сайлануы Испанияны одан әрі тұрақсыз етті. Либералды көзқарастарымен үкіметке келген армия Испания экономикасы жақсармаған кезде әлсіре бастады, ал 1823 жылы Мадридтегі көтеріліс басып тасталды. XVIII ғасырда Карл III тыйым салған иезуиттерді Фердинанд VII қалпына келтіргеннен кейін ғана үкімет қайтадан тыйым салды. Либералды билік кезінде Фердинанд (техникалық түрде мемлекет басшысы болса да) Мадридте дерлік үй қамауында өмір сүрді. Наполеон соғыстарын аяқтаған Вена конгресі Еуропадағы халықаралық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін «конгресс жүйесін» құрды. 1820 жылы либералды революционерлерге қарсы көмек сұраған Ресей, Австрия және Пруссияның қасиетті одағы 1822 жылы Испанияның либералды үкіметі мен оның таңғажайып төзімділігіне осылай алаңдады, сондықтан Фердинандтың атынан араласуға дайын болды. 1822 жылы Верона конгресі Францияға интервенция жасауға рұқсат берді. Франция патшасы Людовик XVIII Испанияның либералды тәжірибесін тоқтатуға қуанышты болды, сондықтан 1823 жылдың сәуір айында Пиренейлер арқылы 100 000 «Сент-Луи ұлдарынан» тұратын үлкен армия жіберілді. Ішкі дағдарысқа ұшыраған испан армиясы жақсы ұйымдастырылған француз күштеріне аз қарсылық көрсетті, олар Мадридті басып алып, Фердинандты абсолюттік монарх ретінде қайта орнатты. Либералдардың жаңа Испания Тәуелсіздік соғысына деген үміті күйреп кетті. Америка саясатында абсолютизм кезеңінде жаңа үкімет саяси қуғын-сүргінді келіссөздерге ауыстырды. Әскерді жіберудің орнына, Испанияның мойындауы үшін корольдік билікке бағынуға шақырылған тәуелсіздік көшбасшыларын тарту үшін комиссарлар жіберілді. Осыған байланысты үкімет 1812 жылғы Конституция қабылданғанша көтерілісшілермен келіссөздер жүргізу үшін атысты тоқтату туралы жариялады, ол, ирониялық түрде, Фердинандтың әрекеттерімен күшін жойған еді. Атысты тоқтату келісімі бойынша Испания қуғын-сүргінді тоқтатып, көтерілісшілерге жалпы кешірім жасайтын болды, әйтпесе соғыс жалғасатын еді. 11 комиссарлар сәтсіз болды, өйткені патриоттар Испаниядан тәуелсіздіктерін тануды талап етті.

Despite the rebels' relative weakness, Ferdinand accepted the constitution on 9 March 1820, granting power to liberal ministers and ushering in the so called Liberal Triennium (el Trienio Liberal), a period of liberal rule. However, political conspiracies of both right and left proliferated in Spain, as was the case across much of the rest of Europe. Liberal revolutionaries stormed the King's palace and seized Ferdinand VII, who was a prisoner of the Cortes in all but name for the next three years and retired to Aranjuez. The elections to the Cortes Generales in 1822 were won by Rafael del Riego. Ferdinand's supporters set themselves up at Urgell, took up arms and put in place an absolutist regency, the Urgel Regency. Ferdinand's supporters, accompanied by the Royal Guard, staged an uprising in Madrid that was subdued by forces supporting the new government and its constitution. Despite the defeat of Ferdinand's supporters at Madrid, civil war erupted in the regions of Castile, Toledo, and Andalusia. Three years of liberal rule (the Trienio Liberal) followed. The Progresista government reorganized Spain into 52 provinces, and it intended to reduce the regional autonomy that had been a hallmark of Spanish bureaucracy since Habsburg rule in the 16th and 17th centuries. Opposition of the affected regions, in particular, Aragon, Navarre, and Catalonia, shared in the king's antipathy for the liberal government. The anticlerical policies of the Progresista government led to friction with the Catholic Church, and attempts to bring about industrialisation alienated old trade guilds. The Spanish Inquisition, which had been abolished by both Joseph Bonaparte and the Cortes of Cádiz during the French occupation, was ended again by the government, which led to accusations of it being nothing more than afrancesados (francophiles), who, only six years earlier, had been forced out of the country. More radical liberals attempted to revolt against the entire idea of a monarchy, regardless of how little power it had. In 1821, they were suppressed, but the incident served to illustrate the frail coalition that bound the government together. The election of a radical liberal government in 1823 further destabilized Spain. The army, whose liberal leanings had brought the government to power, began to waver when the Spanish economy failed to improve, and in 1823, a mutiny in Madrid had to be suppressed. The Jesuits, who had been banned by Charles III in the 18th century, only to be rehabilitated by Ferdinand VII after his restoration, were banned again by the government. For the duration of liberal rule, Ferdinand (still technically head of state) lived under virtual house arrest in Madrid. The Congress of Vienna, ending the Napoleonic Wars, had inaugurated the "Congress system" as an instrument of international stability in Europe. Rebuffed by the Holy Alliance of Russia, Austria, and Prussia in his request for help against the liberal revolutionaries in 1820, by 1822, the "Concert of Europe" was so concerned by Spain's liberal government and its surprising hardiness that it was prepared to intervene on Ferdinand's behalf. In 1822, the Congress of Verona authorized France to intervene. Louis XVIII of France was only too happy to put an end to Spain's liberal experiment, and a massive army, the 100,000 Sons of Saint Louis, was dispatched across the Pyrenees in April 1823. The Spanish army, fraught by internal divisions, offered little resistance to the well organised French force, who seized Madrid and reinstalled Ferdinand as absolute monarch. The liberals' hopes for a new Spanish War of Independence were dashed. Regarding the policy for America in the absolutist period, the new government changed political repression into negotiation. Sending troops was replaced by commissioners to attract pro independence leaders, who were invited to submit to royal authority in exchange for recognition by Spain. With that in mind, the government announced a ceasefire for negotiations with the rebels until the 1812 Constitution, which ironically, had been superseded by Ferdinand's actions, was accepted. According to the ceasefire, Spain would end the persecution and would issue a blanket amnesty for the insurgents; otherwise, the war would continue. The 11 commissioners failed, since the patriots demanded recognition of their independence from Spain.

Францияның араласуы

1822 жылы Фердинанд VII Вена конгресінің шарттарын қолданды, Еуропаның басқа абсолюттік монархтарының көмегін сұрап, Ресей, Пруссия, Австрия және Франция құрған Киелі одаққа қосылып, абсолютизмді қайта орнатуға тырысты. Францияда ультрароялистер Людовик XVIII-ге араласуға қысым көрсетті. Олардың контрреволюциялық ынтасын басу үшін Ришелье герцогі Франция мен Испания шекарасындағы Пиреней таулары бойымен әскерлерді орналастырып, испан либерализмінің және "сары қызбаның" Францияға таралуын тоқтатуды тапсырды. 1822 жылдың қыркүйегінде санитарлық кордон бақылау корпусына айналып, кейін тез арада әскери экспедицияға трансформацияланды. Киелі одақ (Ресей, Австрия және Пруссия) Фердинандтың көмек сұрауын қабылдамады, бірақ Бесжақты одақ (Ұлыбритания, Франция, Ресей, Пруссия және Австрия) 1822 жылғы қазан айында Верона конгресінде Францияға араласуға және испан монархиясын қалпына келтіруге мандат берді. 1823 жылдың 22 қаңтарында Верона конгресінде Фердинанд VII-ні абсолюттік монарх ретінде қайта орнату үшін Францияға Испанияға басып кіруге рұқсат беретін құпия шартқа қол қойылды. Осы келісімге сәйкес, 1823 жылдың 28 қаңтарында Людовик XVIII "Франция королі Генрих IV-нің немересі үшін Испания тағын қорғау үшін Сент-Луи есімін айта, жүз мың француз әскері шеруге дайын" деп жариялады.